აღმოსავლეთის ცოდნა დასავლეთისკენ მიედინება: კონსტანტინე აფრიკელი

მეთერთმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში ევროპულ მედიცინას ღრმად ეძინა. მონასტრების კედლებში მოქცეული, იგი ანტიკური სამყაროს ცოდნას იყო მოწყვეტილი. სწორედ ამ დროს იტალიის სანაპიროზე ფეხი დადგა ტუნისელმა იდუმალმა კაცმა, რომელსაც თან არაბული ხელნაწერები მოჰქონდა. მისი სახელი კონსტანტინე აფრიკელი იყო.

კონსტანტინე აფრიკელი და ონკოლოგიური თეორიის ჩამოყალიბება „ლიბერ პანტეგნიში“

მისი ჩამოსვლა უბრალოდ მიგრაცია კი არა, მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი „მონაცემთა გადაცემა“ იყო. ონკოლოგიური ცოდნა, რომელიც ისლამურ სამყაროში იბნ სინამ და რაზიმ მწვერვალზე აიყვანეს, კონსტანტინეს თარგმანების წყალობით სალერნოს სამედიცინო სკოლაში, იქიდან კი მთელ ევროპაში გავრცელდებოდა. ამ სტატიაში განვიხილავთ, როგორ განისაზღვრა კიბო დასავლეთში ხელახლა „შავი ნაღვლის“ თეორიის მეშვეობით.

ბერის მისია: თარგმანის რევოლუცია

როდესაც კონსტანტინე პირველად ჩავიდა ქალაქ სალერნოში, მიხვდა, რამდენად არასაკმარისი იყო დასავლეთის სამედიცინო ლიტერატურა. ლათინურ სამყაროს ჰიპოკრატესა და გალენოსის მემკვიდრეობა დავიწყებული ჰქონდა. ამ სიცარიელის შესავსებად იგი მონტე კასინოს მონასტერში განმარტოვდა და სიცოცხლე არაბული სამედიცინო ტექსტების ლათინურად თარგმნას მიუძღვნა.

ლიბერ პანტეგნი: „მთელი ხელოვნების წიგნი“

კონსტანტინეს უდიდესი ნაშრომი არის ცნობილი ისლამური ექიმის, ალი იბნ აბას ალ-მაჯუსის „ქითაბ ალ-მალიქის“ (სამეფო წიგნი) ლათინური თარგმანი სახელწოდებით ლიბერ პანტეგნი. ეს ნაშრომი ევროპაში დაწერილ პირველ ყოვლისმომცველ სამედიცინო სახელმძღვანელოდ მიიჩნევა.

ნაშრომში კიბო განიხილება არა მხოლოდ შეშუპებად, არამედ ორგანიზმის საერთო წონასწორობის დარღვევის შედეგად. კონსტანტინე კიბოს ყოფს „Occult“-ად (ფარული, ჯერ არ დაწყლულებული) და „Ulcerated“-ად (დაწყლულებული, ღია ჭრილობით). მომდევნო საუკუნეებში ეს განსხვავება ქირურგიული გადაწყვეტილებების განმსაზღვრელი ძირითადი კრიტერიუმი გახდება.

კიბოს ეტიოლოგია: შავი ნაღვლის წყევლა

ევროპაში გალენოსის მედიცინის დაბრუნებისას კონსტანტინემ კიბოს მიზეზიც „ჰუმორული პათოლოგიის“ საფუძველზე ახსნა. მის თანახმად, სამყარო 4 ელემენტისგან შედგებოდა (მიწა, წყალი, ჰაერი, ცეცხლი), ადამიანი კი — 4 სითხისგან (სისხლი, ლორწო, ყვითელი ნაღველი, შავი ნაღველი).

თეორიის თანახმად, ელენთის მიერ მართული „შავი ნაღველი“ (Melancholia), როდესაც ორგანიზმში ჭარბად გროვდებოდა და „იწვოდა“ ან ილექებოდა, ამაგრებდა იმ ქსოვილს, რომელშიც თავს იყრიდა, არღვევდა მის კვებას და კიბოდ გარდაქმნიდა. ამიტომ კიბო „ცივ“ სიმსივნედ ითვლებოდა. ეს „სიცივე“ იმის ნიშანი იყო, რომ ქსოვილს სასიცოცხლო ენერგია დაკარგული ჰქონდა.

„კიბორჩხალას“ მეტაფორის ლათინიზაცია

კონსტანტინემ არაბულ ტექსტებში გამოყენებული სიტყვა „სარტან“ ლათინურად თარგმნა როგორც „Cancer“ (კიბორჩხალა). „ლიბერ პანტეგნიში“ ეს შედარება ასეა ახსნილი:

ამ თარგმანმა განსაზღვრა არა მხოლოდ კიბოს სახელი, არამედ ექიმების დამოკიდებულებაც დაავადებისადმი: „დაავადება, რომელიც ეჭიდება, ვრცელდება და ძნელად მოსაშორებელია.“