Şərqin biliyi Qərbə axır: Konstantin Afrikanus

On birinci əsrin ikinci yarısında Avropa təbabəti dərin yuxuda idi. Monastır divarları arasında sıxışıb qalmış, antik dünyanın biliklərindən qopmuşdu. Məhz bu vaxt Tunisli sirli bir adam özü ilə gətirdiyi ərəb dilində əlyazmalarla İtaliya sahillərinə ayaq basdı. Adı Konstantin Afrikanus idi.

Konstantin Afrikanus və Liber Pantegni əsərində onkoloji nəzəriyyənin qurulması

Onun gəlişi sadəcə bir köç deyil, tibb tarixinin ən böyük “məlumat ötürmələri”ndən biri idi. İslam dünyasında İbn Sina və Razi tərəfindən zirvəyə çatdırılan onkoloji biliklər Konstantinin tərcümələri sayəsində Salerno Tibb Məktəbinə, oradan isə bütün Avropaya yayılacaqdı. Bu yazıda xərçəngin “Qara öd” nəzəriyyəsi ilə Qərbdə necə yenidən tərif edildiyini araşdıracağıq.

Bir rahibin missiyası: tərcümə inqilabı

Konstantin Salerno şəhərinə ilk dəfə gələndə Qərbdəki tibbi ədəbiyyatın nə qədər yetərsiz olduğunu anladı. Latın dünyası Hippokrat və Qalenin irsini unutmuşdu. Bu boşluğu doldurmaq üçün Monte Kassino monastırına çəkildi və ömrünü ərəb dilində tibbi mətnlərin latın dilinə tərcüməsinə həsr etdi.

Liber Pantegni: “Bütün sənət kitabı”

Konstantinin ən böyük əsəri məşhur İslam həkimi Əli ibn Abbas əl-Məcusinin “Kitab əl-Məliki” (Krallıq kitabı) əsərinin latın dilinə tərcüməsi olan Liber Pantegni əsəridir. Bu əsər Avropada yazılmış ilk əhatəli tibb dərsliyi olmaq xüsusiyyətini daşıyır.

Əsərdə xərçəng sadəcə bir şişkinlik kimi deyil, bədənin ümumi tarazlığının pozulmasının nəticəsi kimi nəzərdən keçirilir. Konstantin xərçəngi “Occult” (gizli, hələ xora əmələ gəlməmiş) və “Ulcerated” (xoralaşmış, açıq yara) olaraq iki yerə ayırır. Bu fərqləndirmə sonrakı əsrlərdə cərrahi qərarları müəyyənləşdirən əsas meyar olacaqdır.

Xərçəngin etiologiyası: Qara ödün lənəti

Konstantin Qalen təbabətini Avropaya qaytararkən xərçəngin səbəbini də “Humoral patologiya” əsasında izah etdi. Buna görə kainat 4 ünsürdən (torpaq, su, hava, od), insan isə 4 mayedən (qan, bəlğəm, sarı öd, qara öd) ibarət idi.

Nəzəriyyəyə görə, dalağın idarə etdiyi “Qara öd” (Melancholia) bədəndə həddən artıq yığılıb “yandıqda” və ya çöküntü əmələ gətirdikdə yerləşdiyi toxumanı sərtləşdirir, onun qidalanmasını pozur və xərçəngə çevrilməsinə səbəb olurdu. Buna görə xərçəng “soyuq” şiş hesab edilirdi. Bu “soyuqluq” toxumanın həyati enerjisini itirdiyinin əlaməti idi.

“Yengəc” metaforasının latınlaşdırılması

Konstantin ərəb mətnlərindəki “Sartan” sözünü latın dilinə “Cancer” (yengəc) kimi tərcümə etdi. Liber Pantegni əsərində bu bənzətmə belə izah olunur:

Bu tərcümə xərçəngin təkcə adını deyil, həkimlərin xəstəliyə baxışını da müəyyənləşdirdi: “Yapışan, yayılan və çıxarılması çətin olan xəstəlik.”