ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა — დიაგნოსტიკა, მკურნალობა და პრევენციის მეთოდები

რა არის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა?

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა (BHK) კანის კიბოს ყველაზე გავრცელებული და ყველაზე ნაკლებად საშიში ტიპია. ის, ჩვეულებრივ, მზის ზემოქმედების ადგილებში ჩნდება, ნელა იზრდება და გარშემო ქსოვილებში ხშირად არ ვრცელდება. ამ სტატიაში განვიხილავთ ბაზალურუჯრედოვანი კიბოს დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას, რისკფაქტორებსა და პრევენციის მეთოდებს.

თურქეთში ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის (BHK) შესახებ ზუსტი სტატისტიკური მონაცემების მოპოვება რთულია, თუმცა ის მთელ მსოფლიოში კანის კიბოს ყველაზე ხშირი ტიპია და თურქეთშიც მსგავსი მდგომარეობაა. BHK აშშ-ში კანის ყველაზე გავრცელებული კიბოა და ყოველწლიურად დაახლოებით 3,6 მილიონი ახალი შემთხვევა დიაგნოსტირდება. ის ძალიან იშვიათად მეტასტაზირდება ან სიკვდილს იწვევს, თუმცა მკურნალობის დაგვიანებისას შეიძლება ადგილობრივად დამაზიანებელი იყოს და კანის დეფორმაცია გამოიწვიოს. რისკფაქტორების დროული გამოვლენა, დიაგნოსტიკა და მკურნალობა მოვლის ძირითადი კომპონენტებია.

BHK ნელა მზარდი სიმსივნეა და, ჩვეულებრივ, სხეულის მზის ზემოქმედების ადგილებში, განსაკუთრებით სახეზე, მხრებსა და ტანზე, გვხვდება. ტიპური დაზიანება მკაფიოდ მარგალიტისებრი პაპულის ან ბრტყელი მოვარდისფრო-მოწითალო მაკულის, ლაქისა თუ თხელი ფოლაქის სახით ვლინდება. დერმატოსკოპიული ნიშნებია თეთრი ხაზები, არარეგულარული სისხლძარღვები და გამჭვირვალობა. ძირითადი სიმსივნე შეიძლება დაწყლულდეს და ქერქით დაიფაროს, რის შედეგადაც დაზიანების კიდეები მომრგვალო იერს იღებს.

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის ნიშნები

BHK-ის ნიშნებია:

• კანზე ნელა მზარდი, პრიალა, მკვრივი კვანძი
• კანზე ბრტყელი, ქერცლიანი, წითელი დაზიანება
• სისხლმდენი და შეუხორცებელი წყლულები
• დაზიანების გარშემო სიწითლე და ანთება

BHK-ის საბოლოო დიაგნოზისთვის ბიოფსია უნდა ჩატარდეს და მკურნალობა დიაგნოზის დადასტურებამდე გადაიდოს. პათოლოგიურ ანგარიშში აღწერილი მიკროსკოპიული გამოკვლევისას BHK-ის ნიმუშებში ბაზალოიდური კერატინოციტების ჯგუფები ჩანს.

BHK თეთრკანიან ადამიანებში უფრო ხშირია და მისი სიხშირე კანის მუქ პიგმენტაციასთან უკუპროპორციულ კავშირშია. ევროპაში, კანადასა და აზიაში მსგავსი ინციდენტობის, ანუ ყოველწლიური ახალი შემთხვევების, მაჩვენებლებია, ხოლო მსოფლიოში ყველაზე მაღალი ინციდენტობა ავსტრალიაშია. მუქკანიან ადამიანებში BHK პიგმენტაციისკენაა მიდრეკილი, რამაც შეცდომითი დიაგნოზი შეიძლება გამოიწვიოს. მათში კანის კიბო ხშირად უფრო შორსწასულ, რთულად სამკურნალო სტადიებზე დიაგნოსტირდება.

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის (BHK) გარდა, კანის სხვა გავრცელებული კიბოებია:

• ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა: კანის კიბოს ტიპი, რომელიც კანის ზედა შრეებში არსებული ბრტყელი უჯრედებისგან წარმოიშობა. SHK, ჩვეულებრივ, მზის ზემოქმედების ადგილებში ჩნდება და BHK-ზე უფრო აგრესიულად შეიძლება მიმდინარეობდეს.
• მელანომა: კანის კიბოს ეს ტიპი კანში არსებული მელანოციტებისგან წარმოიშობა და კანის კიბოებს შორის ყველაზე აგრესიულია. ის შეიძლება კანის დაზიანებებითა და ცვალებადი ხალებით გამოვლინდეს. ადრეული დიაგნოსტიკისას მკურნალობას ექვემდებარება, თუმცა შორსწასულ სტადიებზე შეიძლება მეტასტაზირდეს და სხვა ორგანოებში გავრცელდეს.

ზოგიერთ შემთხვევაში BHK შეიძლება შემდეგ მსგავს მდგომარეობებსა თუ დაავადებებში აგვერიოს:

• სებორეული კერატოზი: კანის ეს კეთილთვისებიანი დაზიანებები ასაკს უკავშირდება და ყავისფერი ან შავი, ამობურცული ლაქების სახით ჩნდება. ჩვეულებრივ, უვნებელია და მკურნალობის გარეშეც შეიძლება დარჩეს.
• აქტინური კერატოზი: კანის მდგომარეობა, რომელიც მზით დაზიანებულ ადგილებში ჩნდება და ხორკლიანი, ქერქიანი უბნებით ხასიათდება. აქტინური კერატოზის მკურნალობა საჭიროა, რადგან ბრტყელუჯრედოვან კარცინომად გარდაქმნის რისკი აქვს.
• დერმატოფიბრომა: კანის კეთილთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც მკვრივი, ყავისფერი ან მოწითალო კვანძებით ვლინდება. ჩვეულებრივ, მკურნალობას არ საჭიროებს, თუმცა შეიძლება ამოიკვეთოს კოსმეტიკური მიზეზით ან თუ დისკომფორტს იწვევს.
• პიგმენტური ნევუსები (ხალები): კანის ეს დაზიანებები უმეტესად კეთილთვისებიანია და ფერით, ფორმითა და ზომით განსხვავდება. თუმცა მელანომის რისკის გამო მათი რეგულარული შემოწმება მნიშვნელოვანია.

BHK-ის სიხშირე იზრდება

BHK-ის ინციდენტობა იზრდება: 1976–1984 და 2000–2010 პერიოდებს შორის მატება 145% იყო. მამაკაცებში ინციდენტობა უფრო მაღალია, ვიდრე ქალებში. ცნობილი რისკფაქტორებია UV გამოსხივება, ბავშვობაში მზით დამწვრობა, 50 წელზე მეტი ასაკი, ღია კანი, ქერა ან წითური თმა, ღია ფერის თვალები, კანის კიბოს ისტორია, გარემოს ზემოქმედება და გენეტიკური ფაქტორები.

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა (BHK) და მისი მიზეზები

BHK-ის განვითარების ცნობილი რისკფაქტორებია UV სხივების ზემოქმედება, ბავშვობაში მზით დამწვრობა, 50 წელზე მეტი ასაკი, ღია კანი, ქერა ან წითური თმა, ღია ფერის თვალები, კანის კიბოს ისტორია, გარემოს ზემოქმედება და გენეტიკური ფაქტორები. ქვემოთ ჩამოთვლილია BHK-ის რისკფაქტორები:

• კანის კიბოს ოჯახური ისტორია
• ქერა ან წითური თმა
• UV ზემოქმედება
• სხეულზე ხალების უფრო დიდი რაოდენობა
• ბავშვობაში ან მოზარდობაში მზით დამწვრობის მიმართ მაღალი მგრძნობელობა
• სიცოცხლის განმავლობაში მძიმე ან ბუშტუკოვანი მზით დამწვრობის მრავალი ეპიზოდი
• გენეტიკური ფაქტორები
• გარემოს ზემოქმედება

კვლევები აჩვენებს, რომ BHK-ის რისკი UV გამოსხივების ზემოქმედების დროს, ინტენსივობასა და ხანგრძლივობას უკავშირდება. ერთ კვლევაში BHK-სა და მზით დამწვრობის ეპიზოდებს შორის ძლიერი დადებითი კავშირი გამოვლინდა. პლაჟზე გატარებული საათებით შეფასებული მზის ზემოქმედება BHK-ის განვითარებასთან დადებით ხაზოვან კავშირს აჩვენებდა, ხოლო გარეთ მუშაობით შეფასებული ქრონიკული ზემოქმედება ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის განვითარებასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.

UV სხივების 3 ტიპს შორის, UV-B სხივებს კანის უჯრედების დნმ-ის პირდაპირი დაზიანება შეუძლია და კანის კიბოს განვითარებასთან ყველაზე მჭიდროდ არის დაკავშირებული. BHK-ის ყველაზე მნიშვნელოვანი პრევენციული სტრატეგიაა UV-ის ჭარბი ზემოქმედების თავიდან აცილება: დამცავი ტანსაცმლის ტარება, მზისთვის თავის არიდება ყველაზე ინტენსიური UV გამოსხივების საათებში და მზისგან დამცავი საშუალების გამოყენება.

სოლარიუმის გამოყენების შედეგად მიღებული UV ზემოქმედებაც BHK-ის რისკფაქტორია. სოლარიუმის გამოყენების მეტაანალიზში აღმოჩნდა, რომ BHK უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული ინტენსიურ, პერიოდულ UV ზემოქმედებასთან, ვიდრე საერთო კუმულაციურ ზემოქმედებასთან. სოლარიუმის მომხმარებლებში BHK-ის რისკი 1,29-ჯერ მაღალია (95% CI, 1,08–1,53).

გარემოსა და გენეტიკური რისკფაქტორები

BHK-ის სხვა რისკფაქტორებია მაიონებელი გამოსხივების ან დარიშხანის ზემოქმედება დაბინძურებული წყლით, საკვებითა თუ წამლებით; ქრონიკული იმუნოსუპრესია, მაგალითად HIV ინფექცია ან ორგანოს გადანერგვის შემდეგ იმუნოსუპრესიული წამლების მიღება; ფოტომგრძნობელობის გამაძლიერებელი პრეპარატები და გენეტიკური მიდრეკილება.

MC1R გენის პოლიმორფიზმები BHK-ის რისკს უკავშირდება, ხოლო PTCH1 გენის სომატური მუტაციები BHK-ის 70–75%-ში გვხვდება. ამასთან, TP53 გენის სომატური მაინაქტივირებელი მუტაციებიც BHK-ში ხშირად გვხვდება. რისკთან დაკავშირებულ გენეტიკურ სინდრომებს მიეკუთვნება პიგმენტური ქსეროდერმა, ბაზალურუჯრედოვანი ნევუსის სინდრომი (ასევე ცნობილი, როგორც გორლინის სინდრომი), მრავლობითი მემკვიდრეობითი ინფუნდიბულოკისტური სინდრომი, Bazex-Dupre-Christol-ისა და Rombo-ს სინდრომები.

შეიძლება თუ არა ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის რისკის შემცირება? პრევენცია

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის (BHK) რისკის შესამცირებლად და პრევენციისთვის არაერთი სტრატეგია არსებობს. რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი:

1. დაიცავით თავი მზისგან და გამოიყენეთ მზისგან დამცავი საშუალება

2. მოერიდეთ სოლარიუმს, ანუ გასარუჯ საწოლებს

3. შეამოწმეთ კანი: განსაკუთრებით ბევრი ხალის მქონე ადამიანები ყოველწლიურად უნდა შემოწმდნენ დერმატოლოგთან

4. შეწყვიტეთ მოწევა: მოწევამ შეიძლება კანის კიბოს რისკი გაზარდოს. მისი შეწყვეტით BHK-ის რისკის შემცირება შეგიძლიათ.

5. ნიკოტინამიდის დანამატები: ზოგიერთი კვლევა აჩვენებს, რომ პერორალური ნიკოტინამიდის, ვიტამინ B3-ის ფორმის, დანამატები ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის რისკის შემცირებას შეიძლება დაეხმაროს. მათ გამოსაყენებლად ექიმის დანიშნულება და რეკომენდაცია აუცილებელია.

კანის კიბოს რისკის შემცირება ნიკოტინამიდით (ვიტამინი B3)

2022 წელს გამოქვეყნდა სისტემატური მიმოხილვა და მეტაანალიზი, რომლის მიზანი კანის კიბოს პრევენციაში ნიკოტინამიდის ეფექტის შეფასება იყო. ამ კვლევის თანახმად, ნიკოტინამიდი კანის კიბოების ყველა ტიპის მნიშვნელოვან შემცირებას უკავშირდება (ძლიერი მტკიცებულება). მას ბაზალურუჯრედოვანი (BHK) და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების შემცირებაზეც მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს. თუმცა ნიკოტინამიდმა შეიძლება საჭმლის მომნელებელი სისტემის გვერდითი მოვლენების რისკიც გაზარდოს.

ნიკოტინამიდი ვიტამინ B3-ის ფორმაა და ორგანიზმის მრავალ მნიშვნელოვან პროცესში, მაგალითად ენერგიის წარმოქმნასა და უჯრედების აღდგენაში, მონაწილეობს. ბოლო კვლევები მიუთითებს, რომ მისი პერორალური დანამატები კანის კიბოს ისეთი ტიპების პრევენციისთვის შეიძლება სასარგებლო იყოს, როგორიცაა ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა.

ამრიგად, ნიკოტინამიდი კანის კიბოს რისკის შემამცირებელ დანამატად შეიძლება განიხილებოდეს განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც ადრე ბაზალურ- ან ბრტყელუჯრედოვანი კანის კიბო ჰქონდა ან ორგანოს გადანერგვა ჩაუტარდა (სუსტი რეკომენდაცია; საშუალო ხარისხის მტკიცებულება). მიიჩნევა, რომ ის კიბოს საწინააღმდეგოდ მოქმედებს დნმ-ის დაზიანების აღდგენითა და UV ზემოქმედებით გამოწვეული იმუნოსუპრესიის შემცირებით.

კვლევების მიხედვით, ნიკოტინამიდის დანამატის რეკომენდებული დოზა განსხვავდება. თუმცა კანის კიბოს პრევენციაზე ორიენტირებულ კვლევებში, განსაკუთრებით Chen 2015-სა და Chen 2016-ში, რეკომენდებულია ნიკოტინამიდის 500 mg პერორალური დოზის დღეში ორჯერ მიღება. ეს კანის კიბოს რისკის მქონე პაციენტებისთვის ხშირად რეკომენდებული დოზაა.

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის მკურნალობა

სიმსივნური უბნის ქირურგიულად მოცილება — ქირურგიული ამოკვეთა, Mohs-ის ქირურგია ან კიურეტაჟი და ელექტროდესიკაცია — BHK-ის შემთხვევათა უმეტესობაში ყველაზე ეფექტიანი არჩევანია. ზოგიერთ შემთხვევაში შეიძლება განიხილებოდეს კრიოთერაპია (გაყინვით განადგურება), სხივური ან ადგილობრივი მკურნალობა.

BHK-ს, ჩვეულებრივ, დაავადების კარგი მიმდინარეობა და განკურნების მაღალი მაჩვენებელი აქვს. თუმცა მეტასტაზური BHK-ის მქონე პაციენტთა მცირე ქვეჯგუფში შეიძლება განიხილებოდეს მიზნობრივი Hedgehog (HH) ინჰიბიტორები, ვისმოდეგიბი და სონიდეგიბი, და მეორე ხაზის მკურნალობა იმუნური საკონტროლო პუნქტების ინჰიბიტორებით, მაგალითად ცემიპლიმაბით. შესაძლებელია ადგილობრივი ქიმიოთერაპიული საშუალებების — ამინოლევულინის მჟავას ჰიდროქლორიდის, ფტორურაცილისა და იმიკვიმოდის — გამოყენებაც.

დასკვნა

ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა (BHK) მსოფლიოში კანის კიბოს ყველაზე გავრცელებული ტიპია და ადრეულად გამოვლენისას მკურნალობას ექვემდებარება. ცნობილი რისკფაქტორების გათვალისწინებითა და მზისგან დაცვის ზომებით მისი რისკის შემცირება შეგვიძლია. ადრეული დიაგნოსტიკისთვის მნიშვნელოვანია კანის რეგულარული შემოწმება და ხალებზე დაკვირვებაც. ზოგიერთი პრევენციული სტრატეგია, მაგალითად ნიკოტინამიდის დანამატები და ჯანსაღი ცხოვრების წესი, რისკის შემცირებას შეიძლება დაეხმაროს. მთლიანობაში ინფორმირებულობა და შესაბამისი დამცავი ზომები ამ გავრცელებულ კიბოსთან ბრძოლაში მთავარ როლს ასრულებს.