Bazal hüceyrəli karsinoma – Diaqnoz, müalicə və profilaktika üsulları

Bazal hüceyrəli karsinoma nədir?

Bazal hüceyrəli karsinoma (BHK) dərinin ən yayılmış və ən az təhlükəli xərçəng növüdür. Adətən günəşə açıq yerlərdə yaranan BHK yavaş böyüyən, ətraf toxumalara çox vaxt yayılmayan şişdir. Bu yazıda bazal hüceyrəli xərçəngin diaqnoz və müalicəsini, risk amillərini və qorunma üsullarını nəzərdən keçirəcəyik.

Bazal hüceyrəli karsinoma (BHK) barədə Türkiyə statistikasında dəqiq məlumat tapmaq çətin olsa da, BHK dünyada ən çox görülən dəri xərçəngidir və Türkiyədə də vəziyyət oxşardır. BHK ABŞ-da ən yayılmış dəri xərçəngidir, hər il təxminən 3,6 milyon yeni hal diaqnoz edilir. Çox nadir metastaz verir və ya ölümə səbəb olur, lakin müalicə gecikərsə yerli dağıdıcı təsir göstərib dəri deformasiyası yarada bilər. Risk amillərinin vaxtında müəyyən edilməsi, diaqnoz və müalicə qulluğun əsas hissələridir.

BHK yavaş böyüyən şişdir, adətən günəşə açıq yerlərdə, xüsusən üz, çiyinlər və gövdədə görülür. Tipik BHK zədələri aydın mirvari görünüşlü papula və ya çəhrayı-qırmızı yastı makula, ləkə və ya nazik lövhəcik kimi yaranır. Dermoskopik xüsusiyyətlərə ağ xətlər, nizamsız damarlaşma və şəffaflıq daxildir. Əsas şiş xoralaşa və qabıq bağlayaraq zədənin kənarlarına yumru görünüş verə bilər.

Bazal hüceyrəli karsinomanın əlamətləri

BHK əlamətləri bunlardır:

• Dəridə yavaş böyüyən, parlaq, bərk düyün
• Dəridə yastı, qabıqlı, qırmızı zədə
• Qanayan və sağalmayan yaralar
• Zədənin ətrafında qızartı və iltihab

BHK-nın qəti diaqnozu üçün biopsiya aparılmalı, diaqnoz təsdiqlənənə qədər müalicə təxirə salınmalıdır. Patoloji hesabatdakı mikroskopik müayinədə BHK nümunələrində bazaloid keratinosit qrupları görülür.

BHK ağ irqdə daha yayılmışdır, tezliyi ilə tünd dəri piqmenti arasında tərs əlaqə var. Avropa, Kanada və Asiyada oxşar insidens (illik yeni hal) göstəriciləri olduğu halda, dünyada ən yüksək BHK insidensi Avstraliyadadır. BHK tünd dərili insanlarda piqmentli olmağa meyillidir və yanlış diaqnoza səbəb ola bilər. Tünd dərili insanlarda dəri xərçəngi müalicəsi daha çətin ola bilən irəliləmiş mərhələlərdə diaqnoz edilməyə meyillidir.

BHK-dan başqa yayılmış dəri xərçəngləri bunlardır:

• Skuamoz (yastı) hüceyrəli karsinoma: Dərinin üst qatlarındakı yastı hüceyrələrdən yaranan dəri xərçəngidir. SHK adətən günəşə açıq yerlərdə yaranır və BHK-dan daha aqressiv gedə bilər.
• Melanoma: Bu dəri xərçəngi melanosit adlanan hüceyrələrdən yaranır və dəri xərçəngləri arasında ən aqressividir. Dəri zədələri və dəyişən xallar kimi görünə bilər. Erkən diaqnozda müalicə oluna bilər, lakin irəliləmiş mərhələlərdə metastaz verib başqa orqanlara yayıla bilər.

BHK bəzi hallarda aşağıdakı oxşar vəziyyət və xəstəliklərlə qarışdırıla bilər:

• Seboreyalı keratoz: Bu xoşxassəli dəri zədələri yaşlılıqla əlaqəlidir, dəridə qəhvəyi və ya qara qabarıq ləkələr kimi görünür. Adətən zərərsizdir və müalicəsiz qala bilər.
• Aktinik keratoz: Günəşə açıq dəri yerlərində yaranan, kələ-kötür, qabıqlı sahələrlə səciyyələnən vəziyyətdir. Yastı hüceyrəli karsinomaya çevrilmə riski olduğuna görə müalicə edilməlidir.
• Dermatofibroma: Bərk, qəhvəyi və ya qırmızımtıl dəri düyünləri ilə görünən xoşxassəli dəri şişidir. Adətən müalicə tələb etmir, amma kosmetik səbəblərdən və ya narahatlıq verirsə çıxarıla bilər.
• Piqmentli nevuslar (xallar): Bu dəri zədələri əsasən xoşxassəlidir, rəng, forma və ölçü baxımından fərqlənə bilər. Lakin melanoma riskinə görə müntəzəm yoxlanması vacibdir.

BHK tezliyi artır

BHK insidensi artır və 1976-1984 ilə 2000-2010 arasında 145% artıb. Kişilərdə qadınlardan daha yüksəkdir. UV şüalanmaya məruzqalma, uşaqlıqda günəş yanığı, 50 yaşdan yuxarı olmaq, açıq dəri, sarı və ya kürən saç, açıq göz rəngi, dəri xərçəngi tarixçəsi, ətraf mühit təsirləri və genetik amillər BHK üçün bilinən risk amilləridir.

Bazal hüceyrəli karsinoma (BHK) və səbəbləri

BHK inkişafı üçün bilinən risk amillərinə UV şüaları, uşaqlıqda günəş yanığı, 50 yaşdan yuxarı olmaq, açıq dəri, sarı və ya kürən saç, açıq göz rəngi, dəri xərçəngi tarixçəsi, ətraf mühit təsirləri və genetik amillər daxildir. Aşağıda BHK risk amilləri sıralanıb:

• Ailədə dəri xərçəngi tarixçəsi
• Sarı və ya kürən saç
• UV-yə məruzqalma
• Bədəndə çox xal olması
• Uşaqlıqda/yeniyetməlikdə günəş yanığına yüksək həssaslıq
• Ömürboyu ağır/qabarcıqlı günəş yanıqlarının çox olması
• Genetik amillər
• Ətraf mühit təsirləri

Araşdırmalar BHK riskinin UV şüalanmaya məruzqalmanın vaxtı, intensivliyi və müddəti ilə əlaqəsini göstərir. Bir araşdırmada BHK ilə günəş yanığı hadisələri arasında güclü müsbət əlaqə tapılıb. Çimərlikdə keçirilən saatlarla ölçülən günəş təsiri BHK ilə müsbət xətti əlaqə göstərib, açıq havada işlə ölçülən xroniki günəş təsiri isə yastı hüceyrəli karsinoma ilə sıx əlaqəlidir.

UV şüalarının 3 növü arasında UV-B şüaları dəri hüceyrələrinin DNT-sinə birbaşa zərər verə bilər və dəri xərçəngi ilə ən sıx əlaqəlidir. BHK üçün ən mühüm profilaktika qoruyucu geyim, UV-nin ən güclü olduğu saatlarda günəşdən uzaq durmaq və günəşdən qoruyucu vasitələrlə həddən artıq UV təsirindən qaçmaqdır.

Solyari istifadəsindən yaranan UV təsiri də BHK üçün risk amilidir. Solyari istifadəsinə dair meta-analizdə BHK-nın intensiv, fasiləli UV təsiri ilə ümumi yığılmış UV təsirindən daha güclü əlaqəsi müəyyən edilib. Solyari istifadəçilərində BHK riski 1,29 dəfə yüksəkdir (95% CI, 1,08-1,53).

Ətraf mühit və genetik risk amilləri

BHK üçün digər risk amillərinə ionlaşdırıcı şüalanma və ya arsenə (çirkli su, qida və ya dərmanlarla) məruzqalma, xroniki immun basqılanma (HIV infeksiyası və ya solid orqan transplantasiyasından sonra immunosupressiv dərman istifadəsi), fotosensitivləşdirici dərmanlar və genetik meyillilik daxildir.

MC1R gen polimorfizmləri BHK riski ilə əlaqəlidir, somatik PTCH1 gen mutasiyaları isə BHK-ların 70-75%-ində olur. Həmçinin TP53 genindəki somatik inaktivləşdirici mutasiyalar BHK-da tez-tez görülür. Risklə əlaqəli genetik sindromlara xeroderma pigmentosum, bazal hüceyrəli nevus sindromu (Gorlin sindromu kimi də tanınır), çoxsaylı irsi infundibulokistik, Bazex-Dupre-Christol sindromu və Rombo sindromu daxildir.

BHK riski azaldıla bilərmi? Qorunma

Bazal hüceyrəli karsinoma (BHK) riskini azaltmaq və qorunmaq üçün bir sıra profilaktik strategiyalar var. Vacib addımlar bunlardır:

1. Günəşdən qorunun və günəşdən qoruyucu vasitə istifadə edin

2. Solyaridən (qaralma çarpayılarından) uzaq durun

3. Dərinizi yoxlayın: xüsusən xalı çox olanlar hər il dermatoloq müayinəsinə getməlidir

4. Siqareti dayandırın: siqaret dəri xərçəngi riskini artıra bilər. Onu dayandıraraq BHK riskini azalda bilərsiniz.

5. Nikotinamid əlavələri: bəzi araşdırmalar ağızdan nikotinamid əlavələrinin (B3 vitamininin forması) BHK riskini azaltmağa kömək edə biləcəyini göstərib. Bu əlavələr üçün həkim resepti və tövsiyəsi lazımdır.

Nikotinamid (B3 vitamini) ilə dəri xərçəngi riskinin azaldılması barədə

2022-də nikotinamidin dəri xərçənginin profilaktikasına təsirini qiymətləndirən sistematik icmal və meta-analiz dərc olunub. Buna görə nikotinamid dəri xərçənglərinin (bütün növlər) əhəmiyyətli azalması ilə əlaqəlidir (güclü sübut). BHK və yastı hüceyrəli karsinomalara da əhəmiyyətli azaldıcı təsiri var. Lakin həzm sistemi yan təsirləri riskini də artıra bilər.

Nikotinamid B3 vitamininin formasıdır, enerji istehsalı və hüceyrə bərpası kimi bir çox mühüm prosesdə rol oynayır. Son araşdırmalar ağızdan nikotinamid əlavələrinin BHK kimi dəri xərçənglərinin qarşısını almaqda faydalı ola biləcəyini göstərir.

Nəticədə nikotinamid xüsusən əvvəl bazal və yastı hüceyrəli dəri xərçəngi olan və ya orqan transplantasiyası keçirilmiş xəstələrdə riski azaldan əlavə kimi nəzərdən keçirilə bilər (zəif tövsiyə; orta keyfiyyətli sübut). Onun DNT zədəsini bərpa edib UV təsirindən yaranan immunosupressiyanı azaltmaqla xərçəngdən qoruyucu təsir göstərdiyi düşünülür.

Tədqiqat məlumatlarına görə tövsiyə olunan nikotinamid əlavə dozası dəyişir. Lakin dəri xərçənginin profilaktikasına yönəlmiş araşdırmalarda, xüsusən Chen 2015 və Chen 2016-da, ağızdan 500 mg nikotinamidin gündə iki dəfə istifadəsi tövsiyə edilir. Bu, dəri xərçəngi riski olanlarda geniş tövsiyə edilən dozadır.

Bazal hüceyrəli karsinomanın müalicəsi

Şiş olan sahənin əməliyyatla çıxarılması (cərrahi eksiziya, Mohs cərrahiyyəsi və ya küretaj və elektrodesikasiya) əksər BHK hallarında ən effektiv seçimdir. Bəzən kriyoterapiya (donduraraq məhvetmə), şüa və ya yerli müalicə nəzərdən keçirilə bilər.

BHK adətən yaxşı gedişə və yüksək sağalma göstəricisinə malikdir. Lakin metastatik BHK xəstələrinin kiçik alt qrupunda hədəfli Hedgehog (HH) inhibitorları (vismodegib, sonidegib) və immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları (məsələn, cemiplimab) ilə ikinci xətt müalicəsi nəzərdən keçirilə bilər. Yerli kimyaterapiya preparatları (aminolevulin turşusu hidroxlorid, fluorourasil və imikimod) də istifadə oluna bilər.

Nəticə

Nəticədə BHK dünyada ən yayılmış dəri xərçəngidir, erkən diaqnozda müalicə edilə bilir. Bilinən risk amillərinə diqqət yetirib günəşdən qorunmaqla riski azalda bilərik. Müntəzəm dəri müayinəsi və xalların izlənməsi erkən diaqnoz üçün vacibdir. Nikotinamid əlavələri və sağlam həyat tərzi kimi bəzi profilaktik yanaşmalar da riski azaltmağa kömək edə bilər. Ümumilikdə BHK barədə məlumatlı olmaq və uyğun qoruyucu tədbirlər bu yayılmış dəri xərçənginə qarşı mübarizədə əsas rol oynayır.