შინაარსზე გადასვლა
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · სამედიცინო ონკოლოგი

ბოლო წლების მიღწევები კიბოს პრევენციის, რისკფაქტორებისა და ადრეული დიაგნოზის სფეროში

ბოლო წლების მიღწევები კიბოს პრევენციის, რისკფაქტორებისა და ადრეული დიაგნოზის სფეროში

2016 წელს კიბოს ბიოლოგიის შესახებ ცნობიერების ზრდამ კიბოსადმი მიდრეკილების გამომწვევი გენეტიკური მუტაციების ხედვა შეცვალა. უკეთ გახდა გააზრებული იმის ცოდნის მნიშვნელობა, აქვს თუ არა ადამიანს კიბოსადმი მიდრეკილების გამომწვევი გენეტიკური მუტაციები. ეს კიბოს სკრინინგისა და პრევენციული ოპერაციების საშუალებით ადრეულ დიაგნოზს ან ჯერ კიდევ კიბოს განვითარებამდე ზომების მიღებას გვაძლევს. მიდრეკილების ფაქტორების გამოვლენა ოჯახურ დაგეგმვასა და მკურნალობის გადაწყვეტილებაშიც პირდაპირ მონაწილეობს.

გასულ წელს მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ B ვიტამინი არამელანომური კანის კიბოს რისკის შესამცირებლად ეფექტურია. ASCO-მ აგრეთვე გამოაქვეყნა ანგარიში ადამიანის პაპილომავირუსის (HPV) ვაქცინაციის გაზრდის რეკომენდაციებით. ხაზგასმულია, რომ HPV-ის ვაქცინა მილიონობით სიცოცხლის გადარჩენას შეძლებს HPV-თან დაკავშირებული, განსაკუთრებით საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციით.

ახალი გენები, რომლებიც საკვერცხის კიბოსადმი მიდრეკილებას ზრდის

საკვერცხის კიბოების დაახლოებით 10-15% მემკვიდრეობითია, ანუ თაობიდან თაობაზე გადაცემულ გენეტიკურ მუტაციებს უკავშირდება. მაგალითად, BRCA1 მუტაციის მქონე ქალებში საკვერცხის კიბოს განვითარების რისკი 36%-ია, BRCA2 მუტაციის მქონეებში — 12%. ამის საპირისპიროდ, ზოგად პოპულაციაში ქალების სიცოცხლის განმავლობაში საკვერცხის კიბოს რისკი 1-2%-ია.

ბოლოდროინდელმა ფართომასშტაბიანმა კვლევამ ქალებში საკვერცხის კიბოსადმი მიდრეკილების გამომწვევი კიდევ 2 გენი გამოავლინა: RAD51C და RAD51D. ამ გენებში მუტაციის მქონე ქალების საკვერცხის კიბოს რისკი, შესაბამისად, 5 და 12-ჯერ მაღალი აღმოჩნდა. აღინიშნა, რომ RAD51 გენის მუტაციები ყოველი 120 საკვერცხის კიბოდან ერთზეა პასუხისმგებელი.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს მუტაციები შედარებით იშვიათია, რისკის შემცირების ნაბიჯებისთვის მათი ცოდნა მნიშვნელოვანია. ამ კვლევის შედეგებმა გენეტიკური ტესტირების ეროვნულ სახელმძღვანელოებში ცვლილებები გამოიწვია. განახლებული რეკომენდაციები RAD51C ან RAD51D მუტაციის მქონე ქალებს საკვერცხის კიბოს რისკის შესამცირებლად ოპერაციას (საკვერცხეებისა და მილების მოცილებას) სთავაზობს. ამ მუტაციების აღმოჩენა საკვერცხის კიბოს განვითარების შემდეგაც მნიშვნელოვანია, რადგან ზოგი კვლევით ასეთ ქალებს კარგად შეიძლება უპასუხონ PARP ინჰიბიტორების სახელით ცნობილ წამლების ახალ კლასს.

ახალი გენები, რომლებიც პანკრეასის კიბოსადმი მიდრეკილებას ზრდის

პანკრეასის კიბოს დაახლოებით ყოველი 10 შემთხვევიდან ერთი თაობათა შორის გადაცემულ გენეტიკურ მუტაციებს უკავშირდება. როცა პანკრეასის კიბო ორ ან მეტ პირველი ხარისხის ნათესავში ჩნდება, მას ოჯახური პანკრეასის კიბო ეწოდება. მიდრეკილება BRCA1-ისა და BRCA2-ის მსგავს გენებში მუტაციებს უკავშირდება. 2015 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტების 5%-ში BRCA მუტაციები გამოვლინდა. აშქენაზი ებრაული წარმოშობის 33 პაციენტის სხვა კვლევაში კი BRCA მუტაციების სიხშირე 12% იყო. მიუხედავად პაციენტთა მცირე რაოდენობისა, შედეგებმა ეროვნული გენეტიკური ტესტირების სახელმძღვანელო შეცვალა და დაემატა რეკომენდაცია, რომ პანკრეასის კიბოს მქონე ყველა ებრაელს BRCA1 და BRCA2 ტესტირება ჩაუტარდეს. აღინიშნა, რომ დადასტურებული ოჯახური BRCA1 და BRCA2 მუტაციის მატარებლების პირველი ხარისხის ნათესავებსაც შეიძლება შესთავაზონ სათანადო პრევენციული სტრატეგიები, სკრინინგის ჩათვლით.

რადგან ადამიანის სიცოცხლის განმავლობაში პანკრეასის კიბოსგანვითარების რისკი მხოლოდ 1%-ია, ზოგადი სკრინინგი რეკომენდებული არ არის. თუმცა პანკრეასის კიბოსთვის მაღალი რისკის მქონე ადამიანების სკრინინგი, შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს ადრეული კიბოს გამოსავლენად, რომლის სრული განკურნებაც ოპერაციითაა შესაძლებელი. ბოლოდროინდელ კვლევაში ვიზუალიზაციით გამოიკვლიეს ოჯახური პანკრეასის კიბოს ან მისადმი მგრძნობელობის ცნობილ გენებში (CDKN2A, BRCA1/2, PALB2) მუტაციების მქონე, მაგრამ უსიმპტომო (აშკარა ჩივილის არმქონე) 411 ადამიანი. შედეგად, 178 CDKN2A მუტაციის მატარებლიდან 13-ს (7%) პანკრეასის კიბო აღმოაჩნდა; მათგან 9-ს ოპერაცია ჩაუტარდა და 5-წლიანი გადარჩენა ზოგადად პანკრეასის კიბოს მქონეებზე 5-ჯერ მაღალი — 24% იყო. გარდა ამისა, სკრინინგმა ოჯახური პანკრეასის კიბოს მქონე 214 ადამიანიდან მხოლოდ ორში (0.9%) და BRCA მუტაციის მქონე 19 პაციენტიდან ერთში (5%) გამოავლინა კიბო. ეს პირველი კვლევაა, რომელიც მაღალი რისკის პაციენტებში სკრინინგის მიერ ადრეული კიბოს გამოვლენის წარმატებასა და ამ ეტაპზე ოპერაციის შედეგებს აჩვენებს. აშკარაა, რომ CDKN2A მუტაციის მქონე პაციენტებში სკრინინგი სასარგებლოა. თუმცა სხვა მაღალი რისკის ჯგუფებში, მაგალითად ოჯახური პანკრეასის კიბოს ან BRCA მუტაციის მქონეებში, სარგებლის შესაფასებლად მეტი კვლევაა საჭირო.

კიბოსადმი გენეტიკური მიდრეკილების მუტაციების გამოვლენის ფართომასშტაბიანი ტესტები

ლინჩის სინდრომისმქონეებში მსხვილი ნაწლავის, საშვილოსნოს, საკვერცხის, კუჭის, პანკრეასის, საშარდე სისტემისა და სხვა კიბოების რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება. ეს სინდრომი MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM გენებში მუტაციებს იწვევს. სტანდარტული ტესტები მხოლოდ ამ 5 გენის მუტაციებს ამოწმებს. თუმცა ლინჩის სინდრომზე საეჭვო პაციენტების დაახლოებით ნახევარში ტესტი უარყოფითია. მიზეზი შეიძლება სხვა გენეტიკური ცვლილებები იყოს, რომლებიც ამ ტესტებით ვერ ვლინდება და რისკს ზრდის. ამ გაურკვევლობის გასარკვევად მკვლევრებმა ახლახან მრავალი კიბოსადმი მიდრეკილების გენის სწრაფად გასაანალიზებლად მრავალგენიანი პანელის ტესტის სახელით ცნობილი ახალი ტექნოლოგია შექმნეს. კვლევაში ლინჩის სინდრომზე საეჭვო, სტანდარტული ტესტისთვის შესაფერის 1260 ადამიანში მიდრეკილების 25 გენი შეაფასეს. შედეგად, მონაწილეთა 114-ს (9%) სტანდარტულ ლინჩის ტესტში შესამოწმებელ ერთ-ერთ გენში მუტაცია ჰქონდა, 71-ს (6%) კი სხვა კიბოსადმი მიდრეკილების გენებში. მაგალითად, 15 ადამიანში BRCA1 ან BRCA2 გენებში (ძუძუს, საკვერცხისა და სხვა კიბოების მგრძნობელობის გამზრდელი გენები), 9 ადამიანში კი მსხვილი ნაწლავის კიბოს მგრძნობელობის გენში მუტაცია გამოვლინდა. კვლევა აჩვენებს, რომ მრავალგენიან პანელს შეუძლია კლასიკური ლინჩის ტესტის მიერ გამოტოვებულ ცვლილებებზე სასარგებლო ინფორმაცია მოგვცეს. მეორე მხრივ, ფართო გენეტიკურმა ტესტმა შეიძლება გაურკვეველი კლინიკური მნიშვნელობის მუტაციებიც გამოავლინოს და პაციენტებში არასაჭირო შფოთვა გამოიწვიოს. ამ კვლევაში ასეთმა გაურკვეველმა შედეგებმა 38% შეადგინა.

მემკვიდრეობითი გენური მუტაციები ბავშვთა კიბოებში

ბავშვებში კიბოს განვითარების მიზეზები სრულად გარკვეული არ არის. უცნობია, როგორ ჩნდება ბავშვებში კიბოსადმი მიდრეკილების გენების გავრცელებული მემკვიდრეობითი მუტაციები. თუმცა ბავშვობის კიბოსადმი მიდრეკილების გენეტიკური საფუძვლის უკეთ გაგება მკურნალობის არჩევანისა და გენეტიკური კონსულტაციისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია.

ამ ხარვეზის შესავსებად მკვლევრებმა 20 წლამდე დიაგნოზდასმულ ბავშვებში ფართომასშტაბიანი გენომური კვლევა ჩაატარეს. ანალიზი შეეხო 60 კიბოსადმი მიდრეკილების სინდრომთან დაკავშირებული გენის შემცველ 565 გენს.

კიბოს მქონე 1,120 ბავშვის 8,5%-ში მომატებულ რისკთან დაკავშირებულად მიჩნეულ გენებში მუტაცია აღმოჩნდა. ეს ბევრად მაღალი იყო კიბოს არმქონე 1000 ადამიანის საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით (1.1%). საინტერესოა, რომ მემკვიდრეობითი მიდრეკილების მუტაციის მქონე ბავშვების უმრავლესობას (60%) ოჯახში კიბოს ისტორია არ ჰქონდა.

ეს შედეგები ხაზს უსვამს, რომ კიბოს მქონე ბავშვებში მემკვიდრეობითი მიდრეკილების სკრინინგი ოჯახის ისტორიის გარეშეც უფრო მეტად უნდა ჩატარდეს. პაციენტისთვის მემკვიდრეობითი მუტაციის გამოვლენამ შეიძლება მკურნალობა შეცვალოს და ოჯახურ დაგეგმვას დაეხმაროს. ნათესავებს ამ ინფორმაციამ შეიძლება საკუთარი გენეტიკური ტესტის მოთხოვნისა და/ან პრევენციული ზომების განხილვისკენ უბიძგოს.

B3 ვიტამინის ყოველდღიურმა მიღებამ კანის კიბოს რისკი შეიძლება შეამციროს

ჭარბი მზე კანის კიბოს უმთავრესი რისკფაქტორია. მზისგან დაცვის კამპანიების მიუხედავად, მაჩვენებლები მსოფლიოში იზრდება. კანის კიბოები მელანომა და არამელანომური კიბოებია. მელანომა კანის კიბოების დაახლოებით 5%-ს შეადგენს, თუმცა ძალიან აგრესიულია; არამელანომური კიბოები კი ხშირია და უმეტესად კარგად მიმდინარეობს. კანის კიბო მსოფლიოს ღია კანის პოპულაციებში ყველაზე გავრცელებული კიბოა. ყოველი ორი ავსტრალიელიდან ერთზე მეტს სიცოცხლეში არამელანომური კანის კიბო განუვითარდება (ცნობილი ავსტრალიელი მსახიობი Hugh Jackman ცხვირის ზურგის განმეორებითი კიბოს გამო გახდა ყურადღების საგანი და მზისგან დაცვის კამპანიებში მონაწილეობდა). აშშ-ში ყოველწლიურად 5 მილიონი ადამიანი მკურნალობს კანის კიბოს გამო. არამელანომური კიბო იშვიათად იწვევს სიკვდილს, მაგრამ მკურნალობა ჯანდაცვას დიდ ტვირთად აწვება.

ბოლო ათ წელიწადში მკვლევრებმა პრევენციისთვის ვიტამინებისა და დანამატების ფართო სპექტრი შეისწავლეს. თუმცა დღემდე კიბოსგან დამცავი თვისებების მქონე მხოლოდ რამდენიმე ნივთიერება ( ქიმიოპრევენციის საკითხი) გამოვლინდა. ერთ-ერთი მათგანია ნიკოტინამიდად წოდებული, მაღალი რისკის ადამიანებში კანის კიბოს ალბათობის შემამცირებელი B3 ვიტამინიმისი ერთ-ერთი სახეობა.

საშვილოსნოს ყელისა და თავისა და კისრის კიბოებისგან დასაცავად გოგონებიც და ვაჟებიც უნდა ავცრათ

მსოფლიო კვლევებით, HPV ვაქცინა განსაკუთრებით საშვილოსნოს ყელის და თავისა და კისრის კიბოების, აგრეთვე ადამიანის პაპილომავირუსულ ინფექციასთან დაკავშირებული მრავალი კიბოს პრევენციაში ეფექტურია. არსებობს კვლევები, რომ ადამიანთა ყველა კიბოს 5% ამ ვირუსს უკავშირდება. ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV) ერთმანეთთან დაკავშირებული 100-ზე მეტი ვირუსის ჯგუფია. ზოგ მათგანს პაპილომავირუსი ეწოდება, რადგან პაპილომად ცნობილ წარმონაქმნს ქმნის, რომელიც ჩვეულებრივ მეჭეჭადაა ცნობილი. HPV-ის ზოგი ტიპი საშვილოსნოს ყელის, საშოს, ანუსის, ვულვის ან პენისის კიბოს იწვევს. HPV აგრეთვე ქვედა ხახის, ნუშურა ჯირკვლისა და ხორხის კიბოს მსგავსი თავისა და კისრის კიბოების რისკის ფაქტორად ჩანს. ჩვენს საზოგადოებაში იშვიათი რისკფაქტორია, დასავლეთში კი HPV-თან დაკავშირებული თავისა და კისრის კიბოს სიხშირე იზრდება. უახლესი კვლევებით, დიდია ალბათობა, რომ მომავალში მისი უმთავრესი მიზეზი HPV ინფექცია იქნება. მიმდინარე კვლევები ადასტურებს საშვილოსნოს ყელისა და თავისა და კისრის კიბოების პრევენციის HPV ვაქცინების სარგებელს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.

წყაროები

Harold J. Burstein, Lada Krilov, Jeanny B. Aragon-Ching et. al.,
Clinical Cancer Advances 2017: Annual Report on Progress Against Cancer From the American Society of Clinical Oncology.
J Clin Oncol 35. 2017 by American Society of Clinical Oncology

ვიზიტის მოთხოვნა

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

ერთად განვიხილოთ ეს სტატია

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

Drozdogan-ის ასისტენტი

ბოლო წლების მიღწევები კიბოს პრევენციის, რისკფაქტორებისა და ადრეული დიაგნოზის სფეროში

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

საუბრისა და კონფიდენციალურობის შესახებ ინფორმაცია

ამ საუბარში პასუხობს Drozdogan-ის ასისტენტი. საიტის უფლებამოსილმა ადმინისტრატორებმა შესაძლოა იგი ხარისხის შესამოწმებლად განიხილონ. არ გააზიაროთ პირადი ინფორმაცია.

პასუხები მზადდება OpenAI-ის ინფრასტრუქტურით. კითხვებსა და პასუხებს ამუშავებს ეს სერვისი; საუბრის ჩანაწერები ინახება ჩვენს საიტზე. არ გააზიაროთ საიდენტიფიკაციო, საკონტაქტო ან პირადი ჯანმრთელობის ინფორმაცია.

0 / 1000

მხოლოდ საინფორმაციოდ; არ იძლევა პირად დიაგნოზს ან მკურნალობის რჩევას.

დაკავშირებული სტატიები

გაეცანით სხვა სტატიებს ამ თემაზე.

იყავით ინფორმირებული

მიიღეთ ახალი სტატიები და სამეცნიერო სიახლეები ელფოსტით.

Google Analytics საჯარო გვერდებზე ამ ფანჯრისგან დამოუკიდებლად მუშაობს და შეიძლება ანალიტიკური ქუქიები გამოიყენოს. აქ გაკეთებული არჩევანი მხოლოდ გარე სერვისებს მართავს.