დიგოქსინი და სათითურა — 1785 წლიდან მკურნალთაგან თანამედროვე მედიცინამდე

1930-იან წლებში ექიმმა და ისტორიკოსმა Ralph Major-მა თქვა: „დიგოქსინი უდავოდ აღმოჩენილთა შორის ყველაზე ღირებული გულის წამალია და მთელი ფარმაკოპეის ერთ-ერთი ყველაზე ძვირფასი პრეპარატია.“

Digitalis purpurea, რომელიც სათითურას სახელითაც არის ცნობილი, ყვავილოვანი მცენარეა, რომლის სახეობების უმეტესობა ევროპაშია გავრცელებული. საუკუნეების განმავლობაში ცნობილი იყო სათითურას სხვადასხვა გავლენა ადამიანის ორგანიზმზე. ინგლისელმა ბოტანიკოსმა და ექიმმა William Withering-მა სახელი გაითქვა სათითურას გამოცდით შეშუპების სამკურნალოდ, რომელიც გულის უკმარისობის გამო სხეულში სითხის დაგროვებითა და შეშუპებით ვითარდება.

გულის უკმარისობა მდგომარეობაა, როდესაც გული სხეულსა და ფილტვებში საკმარისი რაოდენობის სისხლს ვერ ტუმბავს. შედეგად ორგანიზმს საჭირო ჟანგბადი და საკვები ნივთიერებები აკლდება, ორგანოები სათანადოდ ვერ მუშაობს და მდგომარეობა ხშირად ქოშინითა და შეშუპებით ვლინდება.

გულის უკმარისობის მიზეზებია:

1. კორონარული არტერიების დაავადება: ვითარდება გულის კუნთის სისხლით მომმარაგებელი კორონარული არტერიების დახშობის ან შევიწროების შედეგად.
2. მაღალი არტერიული წნევა: მუდმივად მაღალი წნევა გულს მეტ მუშაობას აიძულებს და დროთა განმავლობაში ასუსტებს.
3. გულის კუნთის დაავადებები: კარდიომიოპათიებად წოდებული ეს დაავადებები გულის კუნთის დასუსტებას ან გამკვრივებას იწვევს.
4. გულის სარქვლების დაავადებები: სარქვლების შევიწროება ან უკუდინება გულის დატვირთვას ზრდის და დროთა განმავლობაში ასუსტებს.
5. გულის პათოლოგიური რიტმები: ტაქიკარდიისა და ბრადიკარდიის მსგავსი რიტმის დარღვევები გულს საკმარისი სისხლის გადატუმბვაში უშლის ხელს.
6. სხვა ფაქტორები: გულის უკმარისობის გამომწვევ სხვა ფაქტორებს შორისაა დიაბეტი, სიმსუქნე, ძილის აპნოე და ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები.

მეცნიერება, რომელიც დაკვირვებით დაიწყო

Withering-მა დიგოქსინის, რომელსაც ეს სახელი მოგვიანებით მოქმედი ნივთიერების სახელად დაერქვა, გამოყენება პირველად ასაკოვანი ხალხური მკურნალისგან გაიგო. მკურნალის ნარევი 20 სხვადასხვა კომპონენტს შეიცავდა და შეშუპების მკურნალობას უწყობდა ხელს. Withering-მა დაადგინა, რომ მნიშვნელოვანი კომპონენტი სათითურა იყო. 1785 წელს პაციენტებში ჩატარებული ცდები და მაღალი დოზების სასიკვდილო ტოქსიკურობის შესახებ გაფრთხილებები თავის წიგნში გამოაქვეყნა, სახელწოდებით „An Account of the Foxglove and Some of Its Medical Uses“. 

სათითურას ძირითადი ტოქსინებია დიგიტოქსინი და დიგოქსინი. თუმცა სათანადო დოზებში ეს ტოქსინები:

• უჯრედშიდა კალციუმის დონეს ზრდის;
• გულის კუნთის შეკუმშვის ძალას ზრდის და 
• გულის სიხშირის სამართავად ანტიარითმიულ საშუალებებად მოქმედებს;
• თირკმელებისკენ სისხლის ნაკადი უმჯობესდება და 
• დაგროვილი სითხე შარდის ბუშტის გავლით გამოიყოფა.

ავტორმა H. Panda-მ ამ საკითხზე აღნიშნა: „მისმა გულდასმით კონტროლირებულმა ცდებმა მსოფლიოს მნიშვნელოვანი გულის წამალი მისცა, რომელიც გულისცემას ანელებს და აძლიერებს, სისხლის მიმოქცევას აუმჯობესებს და ჭარბ სითხეს გამოყოფს. ამასთან, ეს ცდები ფარმაკოგნოზიის აღორძინების მაგალითი გახდა — სფეროსი, რომელიც სამკურნალო მცენარეებისა და ბუნებრივი ნივთიერებების წამლის შესაძლო წყაროდ გამოყენებას სწავლობს. Withering-ის ძალისხმევით Dioscorides-ის მიერ 1700 წლის წინ დაწყებულ ფარმაკოგნოზიის გზას ახალი იმპულსი მიეცა.“

სტატიის გამოსახულების აღწერა: Digitalis purpurea, რომელიც სათითურას სახელით არის ცნობილი

სტატიაში ნახსენები ისტორიული პიროვნებები: William Withering (1741–1799)

• წინა თემა: ლავუაზიეს სუნთქვა 1784 — ცხოველური მანქანა
• შემდეგი თემა: სასწრაფო დახმარების მანქანა 1792 — ანტიკური ხანიდან დღემდე