Diqoksin və üskükotu – 1785-ci ildən günümüzə şəfaçılardan müasir tibbə uzanan hekayə

1930-cu illərdə həkim və tarixçi Ralph Major belə demişdi: “Diqoksin, şübhəsiz, indiyədək kəşf edilmiş ən dəyərli ürək dərmanıdır və bütün farmakopeyada ən qiymətli dərmanlardan biridir.”

Üskükotu kimi də tanınan Digitalis purpurea əsasən Avropaya xas çiçəkli bitkidir. Əsrlərdir üskükotunun insan orqanizminə müxtəlif təsirləri məlum idi. İngilis botanik və həkim William Withering ürək çatışmazlığına görə bədənin şişməsi və maye yığılması ilə yaranan ödemin müalicəsində istifadə üçün üskükotu ilə apardığı sınaqlarla məşhurlaşıb.

Ürək çatışmazlığı ürəyin bədənə və ağciyərlərə kifayət qədər qan pompalaya bilmədiyi vəziyyətdir. Nəticədə orqanizmin ehtiyac duyduğu oksigen və qida maddələri kifayət etmir, orqanlar düzgün işləmir və çox vaxt təngnəfəslik, ödem kimi əlamətlər yaranır.

Ürək çatışmazlığının səbəbləri bunlardır:

1. Koronar arteriya xəstəliyi: Ürək əzələsini qanla təmin edən koronar arteriyaların tutulması və ya daralması nəticəsində yaranır.
2. Yüksək qan təzyiqi: Daim yüksək olan qan təzyiqi ürəyin daha çox işləməsinə və zamanla zəifləməsinə səbəb olur.
3. Ürək əzələsi xəstəlikləri: Kardiomiopatiya adlandırılan bu xəstəliklər ürək əzələsinin zəifləməsinə və ya sərtləşməsinə səbəb olur.
4. Ürək qapağı xəstəlikləri: Ürək qapaqlarının daralması və ya qan sızdırması ürəyin daha çox işləməsinə və zamanla zəifləməsinə səbəb olur.
5. Qeyri-normal ürək ritmləri: Taxikardiya və ya bradikardiya kimi qeyri-normal ritmlər ürəyin kifayət qədər qan pompalamasına mane olur.
6. Digər amillər: Ürək çatışmazlığına səbəb olan digər amillərə diabet, piylənmə, yuxu apnesi və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri daxildir.

Müşahidə ilə başlayan elm

Withering diqoksinin (sonradan təsiredici maddənin adı oldu) istifadəsini ilk dəfə xalq şəfaçısı kimi çalışan yaşlı qadından öyrəndi. Şəfaçının qarışığında ödemin müalicəsinə kömək edən 20 müxtəlif komponent vardı. Withering mühüm komponentin üskükotu olduğunu müəyyənləşdirdi. 1785-ci ildə xəstələrdə apardığı sınaqları və yüksək dozalarda ölümcül toksiklik barədə xəbərdarlıqları əhatə edən “An Account of the Foxglove and Some of Its Medical Uses” adlı kitabını dərc etdi. 

Üskükotunun əsas toksinləri digitoksin və diqoksindir. Lakin uyğun dozalarda bu toksinlər:

• Hüceyrədaxili kalsium səviyyəsini artırır
• Ürək əzələsinin yığılma gücünü artırır və 
• Ürək sürətini idarə etmək üçün antiaritmik maddələr kimi fəaliyyət göstərir
• Böyrəklərə qan axını yaxşılaşır və 
• Yığılmış maye sidik kisəsi vasitəsilə xaric edilir

Yazıçı H. Panda bununla bağlı belə deyib: “Onun diqqətlə nəzarət edilmiş təcrübələri dünyaya mühüm ürək dərmanı (ürək döyüntüsünü yavaşladan və gücləndirən, qan dövranını yaxşılaşdıran, artıq mayeni xaric edən) verməklə yanaşı, dərman bitkiləri və ya təbii maddələrin mümkün dərman mənbəyi kimi istifadəsini araşdıran farmakoqnoziyanın yenidən canlandırılmasına nümunə oldu. Witheringin səyləri sayəsində Dioscoridesin 1700 il əvvəl başlatdığı farmakoqnoziya yolçuluğu yenidən sürət qazandı.”

Yazıdakı şəklin izahı: Üskükotu kimi tanınan Digitalis purpurea

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: William Withering (1741–1799)

• Əvvəlki mövzu: Lavoisierin tənəffüsü 1784 – Heyvan maşını
• Sonrakı mövzu: Təcili yardım maşını 1792 – Antik dövrlərdən günümüzədək