دیگوکسین و گل انگشتانه — از 1785 تا امروز، از درمانگران به پزشکی نوین

رالف میجر، پزشک و تاریخ‌نگار، در دهه 1930 گفت: “دیگوکسین بی‌تردید ارزشمندترین داروی قلبی کشف‌شده و یکی از ارزشمندترین داروهای همه دارونامه است.”

Digitalis purpurea که گل انگشتانه نیز نام دارد، گیاهی گل‌دار و عمدتاً بومی اروپاست. قرن‌هاست اثرهای مختلف آن بر بدن انسان شناخته شده است. ویلیام ویترینگ، گیاه‌شناس و پزشک انگلیسی، با آزمایش گل انگشتانه برای درمان ورم ناشی از نارسایی قلب و تجمع مایع در بدن شهرت یافت.

نارسایی قلب وضعیتی است که قلب نمی‌تواند خون کافی به بدن و ریه‌ها برساند. در نتیجه اکسیژن و مواد غذایی لازم کافی نیستند، اندام‌ها درست کار نمی‌کنند و اغلب علائمی مانند تنگی نفس و ورم دیده می‌شوند.

علت‌های نارسایی قلب عبارت‌اند از:

1. بیماری عروق کرونر: از انسداد یا تنگی سرخرگ‌های خون‌رسان به عضله قلب ناشی می‌شود.
2. فشار خون بالا: فشار مداوم، قلب را به کار بیشتر وامی‌دارد و به‌مرور ضعیف می‌کند.
3. بیماری‌های عضله قلب: این بیماری‌ها، موسوم به کاردیومیوپاتی، عضله قلب را ضعیف یا سفت می‌کنند.
4. بیماری دریچه قلب: تنگی یا نشت دریچه، قلب را به کار بیشتر وامی‌دارد و به‌مرور ضعیف می‌کند.
5. ریتم غیرطبیعی قلب: آریتمی‌هایی مانند تندتپشی یا کندتپشی مانع پمپاژ خون کافی می‌شوند.
6. عوامل دیگر: دیابت، چاقی، وقفه تنفسی خواب و بیماری‌های تیروئید نیز از عوامل نارسایی قلب‌اند.

علمی که با مشاهده آغاز شد

ویترینگ استفاده از دیگوکسین را، که بعدتر نام ماده مؤثر شد، نخست از زن سالخورده‌ای آموخت که درمانگر مردمی بود. مخلوط او 20 جزء مختلف داشت و به درمان ورم کمک می‌کرد. ویترینگ تشخیص داد گل انگشتانه جزء مهم است. در 1785، تجربه‌های بیماران و هشدار مسمومیت کشنده در مقدار زیاد را در کتاب “An Account of the Foxglove and Some of Its Medical Uses” منتشر کرد. 

سموم اصلی گل انگشتانه، دیژیتوکسین و دیگوکسین هستند. اما در مقدار مناسب، این سموم؛

• کلسیم درون سلول را بیشتر می‌کنند
• نیروی انقباض عضله قلب را افزایش می‌دهند و 
• برای کنترل ضربان، مانند عوامل ضدآریتمی عمل می‌کنند
• جریان خون کلیه بهتر می‌شود و 
• مایع انباشته از راه مثانه دفع می‌شود

نویسنده H. Panda در این باره گفته است: «آزمایش‌های دقیقاً کنترل‌شده او، افزون بر دادن داروی قلبی مهمی به جهان که ضربان را کند و قوی، گردش خون را بهتر و مایع اضافی را تخلیه می‌کند، الگویی برای احیای فارماکوگنوزی بود؛ بررسی گیاه یا مواد طبیعی به‌عنوان منبع احتمالی دارو. تلاش ویترینگ به سفر فارماکوگنوزی که دیوسکوریدس 1700 سال پیش آغاز کرده بود، شتابی تازه داد.»

توضیح تصویر نوشته: Digitalis purpurea، معروف به گل انگشتانه

شخصیت‌های تاریخی نام‌برده در نوشته:William Withering (1741–1799)

• موضوع پیشین: تنفس لاووازیه در 1784 — ماشین حیوانی
• موضوع بعدی: آمبولانس در 1792 — از دوران باستان تا امروز