Lavoisier-in tənəffüsü 1784 – Heyvan maşını

Bu gün alimlər tənəffüs prosesinin bədən üçün lazım olan enerjini yaratdığını və bu enerjinin zülal və karbohidrat kimi maddələrin oksidləşməsindən gəldiyini bilirlər. 

Proseslə bağlı mühüm kimyəvi reaksiyalar tənəffüs zamanı oksigendən istifadə edən hüceyrələrdəki mitoxondrilərdə baş verir. 

1. Hava ilə nəfəs alaraq ağciyərlərimizə oksigen qəbul edirik.
2. Oksigen qan hüceyrələrindəki hemoqlobin sayəsində bədənimizdəki hüceyrələrə daşınır.
3. Yediklərimizdən enerji yaratmaq üçün oksigenə ehtiyac duyuruq.
4. Qidalar enerji istehsalında istifadə ediləcək kiçik molekullara parçalanır.
5. Bu molekullar hüceyrələrimizdə mitoxondri adlanan strukturlar tərəfindən emal olunur.
6. Mitoxondrilərdə enerji istehsalı üçün lazım olan kimyəvi reaksiyalar baş verir.
7. Bu prosesdə enerji saxlayan ATP adlı molekullar yaranır.
8. ATP hüceyrələrimizin enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün istifadə olunur.
9. Enerji istehsalı zamanı yaranan karbon qazı nəfəsvermə ilə xaric edilir.

Bədən temperaturu və tənəffüs

Tənəffüs, bədən temperaturu, tərləmə və həzm arasındakı əlaqəni quran ilk şəxslərdən biri fransız kimyaçısı Antoine Lavoisier-dir. Lavoisier "heyvan maşını" kimi təsvir etdiyi insan bədəninin əsasının tərləmə və həzmlə bədən temperaturunu yaradan tənəffüs olduğunu və sistemin dövri şəkildə işlədiyini bildirmişdir.

1784-cü ildə Lavoisier və riyaziyyatçı-astronom Simon de Laplace canlı dəniz donuzlarının yaratdığı istiliyin və karbon qazının miqdarını ölçmək üçün cihaz ixtira etdilər. Lavoisier heyvanların havadakı oksigeni karbon qazına çevirərkən müəyyən miqdarda istilik və “sabit hava” (bu gün karbon qazı kimi tanınır) yaratdığını aşkar etdi. Bununla yanaşı, Lavoisier tənəffüsdə iştirak edən qazların şam yanarkən baş verən reaksiyada yaranan və sərf olunan qazlarla eyni olması arasında əlaqə qurdu.

Dəyişən oksigen istehlakı

Lavoisier həmçinin məşq zamanı insan bədəninin istirahət vəziyyətindən daha çox oksigen sərf etdiyini göstərdi və çıxış etmək və ya musiqi aləti çalmaq kimi demək olar hər insan fəaliyyətinin enerji xərcinin müəyyən edilə biləcəyini irəli sürdü. Onun fikrincə, hətta filosof düşünərkən sərf etdiyi mexaniki enerji də qiymətləndirilə bilərdi.

Təəssüf ki, Lavoisier Fransa inqilabı zamanı gilyotinlə həyatını itirdi. Alim C. S. Minot-un fikrincə, “Elmin inkişafı ilə müqayisədə hökumətlərin dəyişməsi kiçik hadisələrdir. Fransa inqilabının ən ciddi cinayətinin kralın edamı deyil, Lavoisier-in edamı olduğu aydın anlaşılmayınca dəyərlərin düzgün ölçüsü yoxdur.”

Lavoisier müasir kimya elminin banilərindən biri sayılır və oksigenlə hidrogenin kəşfinə mühüm töhfələr verib.

Oksigen: Lavoisier oksigenin kəşfinə töhfə verməklə 18-ci əsr kimyasındakı flogiston nəzəriyyəsinin süqutuna səbəb oldu. Flogiston nəzəriyyəsi yanma proseslərini izah etmək üçün irəli sürülmüş nəzəriyyədir və maddələrin yanarkən "flogiston" adlı maddəni itirdiyini iddia edir. Lavoisier 1770-ci illərdə apardığı təcrübələrlə maddələrin yanarkən çəkisinin artdığını və bunun hava ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində baş verdiyini göstərdi. Lavoisier bu yeni elementi "oksigen" adlandırdı və flogiston nəzəriyyəsini təkzib etdi.

Hidrogen: Lavoisier-in hidrogenin kəşfinə töhfəsi bu elementin suyun tərkibindəki rolunu anlamasıdır. 1783-cü ildə Lavoisier və alim dostu Pierre-Simon Laplace hidrogenin yanması zamanı su yarandığını göstərən təcrübələr apardılar. Bu təcrübələr hidrogenin suyun əsas komponentlərindən biri olduğunu və suyun hidrogenlə oksigendən ibarət olduğunu ortaya qoydu. Bu kəşf kimyəvi birləşmələrin anlaşılmasında mühüm addım sayılır.

Lavoisier bu tədqiqatları ilə kimya sahəsində inqilab yaradıb, elementlərin kəşfinə və anlaşılmasına mühüm təsir göstərib. Oksigenlə hidrogenin kəşfinə verdiyi töhfələr kimya elminin əsasının qoyulmasında mühüm rol oynayıb.

Yazıdakı şəklin izahı: Fransız rəssam Jacques-Louis David tərəfindən çəkilmiş Antoine Lavoisier-in və kimyaçı həyat yoldaşı Marie-Anne Pierrette Paulze-un portreti

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Antoine-Laurent de Lavoisier (1743–1794), Pierre-Simon, Marquis de Laplace (1749–1827)

• Əvvəlki mövzu: Xəstəxanalar 1784 – Xəyallarla dolu binalar
• Növbəti mövzu: Diqoksin 1785 - Şəfaçılardan müasir tibbə uzanan üskükotu