Xəstəxanalar 1784 – Xəyallarla dolu tikililər

Cərrah Richard Selzer yazılarından birində belə deyir:"Xəstəxana xəyallar olmadan sadəcə tikilidir. Xəyallarla dolu tikilini dinləyəndə onun sadəcə daş və kəsilmiş odun yığını deyil, ağrı və rahatlama ilə dolu daxili məkan olduğunu anlayırsınız. Belə yer insanı qəhrəmanlığa çağırır."

Bu gün xəstəxana adətən xüsusi mütəxəssislərdən və avadanlıqdan istifadə edilən, dövlət, özəl şirkətlər, xeyriyyə qurumları və digər mənbələrdən maliyyələşən səhiyyə müəssisəsi deməkdir. Tarixən xəstəxanalar çox vaxt dini qurumlar və xeyriyyəçi rəhbərlər tərəfindən maliyyələşirdi. Qədim Misir və Yunanıstanda müxtəlif məbədlər tibbi məsləhət və sağaltma mərkəzləri kimi istifadə olunurdu. 

• Şri-Lanka kralı Pandukabhaya (təxminən e.ə. 400) stasionar xəstələr üçün qurum və xəstəxana tikilməsini əmr edib.
• Hindistanda kral Ashoka (təxminən e.ə. 250) həkim və tibb bacılarının çalışdığı qismən xəstəxanalar qurub. 
• Altıncı və yeddinci əsrlərdə Fars imperiyasındakı Gundishapur Akademiyası bir çox tələbənin həkimlər tərəfindən müşahidə edildiyi ilk tədris xəstəxanalarından birinə çevrilib. 
• 325-də Birinci Nikeya məclisi Kilsəyə hər kafedral şəhərində tikiləcək xəstəxanalar vasitəsilə yoxsul və xəstə insanlara qulluq göstərməyi tövsiyə edib. 

Ruhları xilas etmək

Başlanğıcda xəstəxanalarda məqsəd yalnız ağrını yüngülləşdirmək və həyatları xilas etmək deyil, ruhları da xilas etmək idi.

1784-də açılmış Vyana Ümumi Xəstəxanası (VGH) 2000-dən çox çarpayı ilə o dövrdə dünyanın ən böyük xəstəxanası olub. VGH ümumi xəstəliklər, cərrahiyyə, cinsi və yoluxucu xəstəliklər üçün şöbələrə ayrılmışdı. Həmçinin psixoloji problemləri olan, o vaxt dəli adlandırılan şəxslər üçün qüllə və atılmış uşaqlar üçün şöbə yaradılmışdı. 

Alman həkim Johann Frank xəstəxanaları dəqiq statistik qeydlər aparmağa təşviq edərək xəstəxana tarixinin mühüm simasına çevrilib. İlk dəfə 1779-da dərc edilmiş "Complete System of Medical Policy" adlı əsəri gigiyena və ictimai sağlamlıq barədə idi. 1795-də VGH-nin direktoru olan Frank xəstələr arasında infeksiyaların yayılmasının qarşısını almağa çalışıb. ABŞ-da ən qədim ictimai xəstəxana 1736-da Nyu-Yorkda yaradılmış Bellevue Xəstəxanasıdır.

Türkiyədə xəstəxana işinin qısa tarixi

Anadoluda Səlcuqlular dövrü boyunca xəstəxanalar tibbi təhsil və xidmət mərkəzi idi. Səlcuqlular dövrünün ən mühüm xəstəxanalarından biri 1206-da Kayseri-də tikilmiş Gevher Nesibe Sultan Darüşşifasıdır. Bu xəstəxana tibbi təhsil verən mədrəsə ilə birlikdə xidmət göstərib.

Osmanlı imperiyası dövründə xəstəxanalar “darüşşifa” adlanır, adətən məscid və mədrəsələrlə birlikdə tikilirdi. Dini inanc və xeyriyyəçilik əsasında işləyir, xidmətləri pulsuz təqdim edirdilər. Osmanlı xəstəxanalarında adətən həkimlər, cərrahlar, əczaçılar və tibb bacıları çalışırdı. İstanbulda Fatih məscidinin və külliyəsinin bir hissəsi olan Fatih Darüşşifası 1470-də açılıb, dövrünün ən mühüm tibb mərkəzlərindən biri olub.

Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulda yerləşən və 1557-də açılmış Haseki Sultan Darüşşifası təəccüblü, maraqlı hekayə təqdim edir. Xəstəxananı Qanuni Sultan Süleymanın həyat yoldaşı Hürrem Sultan tikdirib və onun adına “Haseki Sultan” titulunu daşıyıb. Haseki Sultan Darüşşifası Osmanlı imperiyasının tibbi xidmətlərində mühüm mərkəzə, İstanbulun ən böyük xəstəxanalarından birinə çevrilib.

Haseki Sultan Darüşşifasının maraqlı cəhətlərindən biri o dövrdə qadın xəstəlikləri və doğuş xidmətlərinə böyük əhəmiyyət verməsi idi. Xəstəxanada qadınların müalicəsi üçün xüsusi şöbələr var idi, qadın həkimlər və mamalar işləyirdi. Bu, dövr üçün olduqca təəccüblü idi, çünki qadınların tibbi peşələrdə iştirakı adətən geniş yayılmamışdı.

Haseki Sultan Darüşşifası tibbi təhsil və araşdırma baxımından da mühüm idi. Osmanlı imperiyasının ən yaxşı həkimləri və tələbələri burada təhsil alır, işləyirdi. Xəstəxana tibbi bilik və təcrübənin bölüşüldüyü, yeni müalicə üsullarının öyrənilib inkişaf etdirildiyi mərkəz idi.

Türkiyə Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra səhiyyəyə daha çox əhəmiyyət verilməyə və xəstəxanalar müasirləşdirilməyə başlandı. 1920 və 1930-cu illərdə Avropa və Amerikadan təsirlənən yeni xəstəxana binaları tikildi, tibbi avadanlıq yeniləndi. Tibbi təhsil və araşdırmada da mühüm addımlar atıldı. Gülhane Hərbi Tibb Akademiyası (GATA) Xəstəxanası, Ankara Numune Xəstəxanası və İstanbul Universitetinin Cerrahpaşa Tibb Fakültəsi Xəstəxanası cümhuriyyət dövrünün ilk xəstəxanalarıdır.

Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində Mustafa Kemal Atatürk xəstəxanaların və tibbi təhsilin inkişafı qədər sosial xidmətlərə də əhəmiyyət verib. Qurtuluş müharibəsi dövründə Ankarada kişilərin cəbhəyə getməsi, anaların isə sursat daşıması səbəbindən uşaqların qorunmasına ehtiyac yaranıb. Bu ehtiyacı ödəmək üçün 1921-də Himaye-i Etfal (Uşaqların Müdafiəsi Qurumu) yaradılıb və xüsusən yetim uşaqlara dəstək olub. Mustafa Kemal Atatürk qurumun təsisçiliyini və himayəsini üzərinə götürüb, uşaq məsələsinə önəm verərək xalqdan kömək istəyib. Türkiyə Böyük Millət Məclisi də quruma dəstək verib.

Atatürk səfər və yoxlamalarında tanış olduğu bir çox uşaq və gəncə hədiyyələr verməklə yanaşı, vəsiyyətində Makbule, Afet, Sabiha Gökçen, Ülkü, Rukiye, Nebile-yə ömürləri boyu aylıq ödəniş bağlanmasını, İsmet İnönü-nün uşaqlarının ali təhsilinə yardım edilməsini istəyib. Birinci Dünya müharibəsində Van-dan kimsəsiz Abdurrahim-i, Bitlis-dən yetim qız Afife-ni, İstanbul Kağıthane-dəki Darüleytamı (Yetimlər yurdunu) gəzərkən tanıdığı Zehra-nı mənəvi övladlığa götürüb. Qısaca, M. Kemal Atatürk uşaq məsələsinin əhəmiyyətini hər yerdə vurğulayaraq uşaqlara xidmətlərdə yolgöstərməyə davam edib. 17 Oktyabr 1922-də Bursa-da onu qarşılayan uşaqlara aşağıdakı kimi müraciət edərək necə gənclik istədiyini bildirib.

Məqalənin şəklinin izahı: Fransa kralı XIV. Louis (1638-1715) 1679-da yaşlı və xəstə əsgərlər üçün Les Invalides adlı xəstəxana layihəsinə başlayıb. Xəstəxanadakı kilsə xəstəxanalarla dinin tarixi yaxın əlaqəsini vurğulayır.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Pandukabhaya (hakimiyyəti e.ə. 437–e.ə. 367), Ashoka (e.ə. 304–e.ə. 232), Johann Peter Frank (1745–1821), Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938).

• Əvvəlki mövzu: Hunter-in hamiləlikdə uşaqlıq anatomiyası 1774
• Sonrakı mövzu: Lavoisier-in tənəffüsü 1784 - Heyvan maşını