გენი: უაღრესად პირადი ისტორია – ონკოლოგის წიგნის შეჯამება

პულიცერის პრემიის ლაურეატი სამედიცინო ონკოლოგის ექიმ სიდჰართა მუკერჯის2. წიგნში „გენი: უაღრესად პირადი ისტორია“ კვლავ ვხედავთ უზარმაზარი შრომით შეკრებილ ქრონოლოგიას (იხილეთ პირველი წიგნის მიმოხილვა). როგორც თავად ამბობს, ეს არის კიბოს წინარე ისტორია. გმირი, ვიდრე ბოროტმოქმედად გადაიქცეოდა... კვლავ გაგიზიარებთ ჩემს აზრებს წიგნზე.

"გვეგონა, ჩვენი მომავალი ვარსკვლავებში იყო. ახლა ვიცით, რომ გენებშია.“ ჯეიმზ უოტსონი

მემკვიდრეობითობის წარსული

როგორ ხდება და მიიღწევა მემკვიდრეობითობა, ფილოსოფოსების მრავალწლიანი ფიქრის თემა იყო. კითხვა ძირითადად შვილების მშობლებთან მსგავსებამ წარმოშვა. როგორ ქმნის ორგანიზმი ზოგჯერ უკიდურესად მსგავს სხვა ორგანიზმს? წლებში, როცა უჯრედი უცნობი იყო, პირველი თეორიები ამბობდა, რომ მემკვიდრეობითი ინფორმაცია მამაკაცის სპერმაშია. ქალი მხოლოდ დათესილი მინდორივით უზრუნველყოფდა ამ ინფორმაციიდან ადამიანის განვითარებას. ანუ დედის კავშირი შვილთან უცხოზე ახლო არ იყო. არისტოტელემ მიუთითა, რომ ეს მცდარია, რადგან ბავშვები დედებსაც ჰგავს და ეს მსგავსება ზოგჯერ თაობებს გასდევს. თუმცა მანაც დედის წვლილი ინფორმაციის გადაცემად კი არა, გარემოდ მიიჩნია, ცოცხალი არსება კი გარემოსა და ინფორმაციის ერთობლიობად. მაგრამ რა იყო მამის ინფორმაცია? პერგამენტში გახვეული ჩანაწერი? როგორ აქცევდა ის სპერმას ადამიანად? პასუხის ვერპოვნისას მოაზროვნეებმა უფრო მარტივი გამოსავალი მოიფიქრეს: სპერმაში მინიატურული ადამიანი იყო და საშვილოსნოში გაფართოებით იზრდებოდა. ეს ბიოლოგებს ისე მოეწონათ, რომ მიკროსკოპის გამოგონებისას გამალებით ეძებდნენ პატარა ადამიანს. ზოგმა მისი დანახვაც კი განაცხადა. ამ აზრის ჭეშმარიტება იმას ნიშნავდა, რომ პატარა ადამიანშიც პატარა ადამიანები იყო. თეორია ხომ მემკვიდრეობითი ინფორმაციის უარყოფით შეიქმნა; ინფორმაციის გარეშე ადამიანები მუდმივი ყალიბიდან მოდიოდნენ. ასე ადამიანი მატრიოშკას სათამაშოს ემსგავსებოდა.

ჩარლის დარვინი – სახეობათა წარმოშობა

მემკვიდრეობითობის ყველაზე უჩვეულო თეორია ჩარლის დარვინმა შემოგვთავაზა. დღესაც ბევრისთვის რთული მისაღებია. მან იგი სამხრეთ ამერიკის ექსპედიციის შემდეგ აღმოაჩინა. მოგზაურობისას ყოველი კუნძულიდან ნამარხების ნიმუშებს ლონდონში აგზავნიდა, თუმცა სხვადასხვა ფრინველს მიაკუთვნებდა. კლასიფიკაციაში შეცდა; მხოლოდ გამოცდილ თვალს შეეძლო გაეგო, რომ ყველა სკვინჩას ტიპი იყო. ნისკარტები და ბრჭყალები ისე განსხვავდებოდა, ფრინველის მიხედვით კუნძულს გამოიცნობდი. ყოველ კუნძულს საკუთარი სკვინჩა ჰყავდა. მოგზაურობის შემდეგ თეორია ნელ-ნელა ჩამოაყალიბა. მის მოქმედებას 2 მექანიზმი სჭირდებოდა: ბუნებრივი გადარჩევა და მუტაცია.

ბუნებრივი სელექცია (გადარჩევა) ნიშნავს, რომ ცვალებად გარემოსა და შეზღუდულ რესურსებში ყველაზე შესაფერისი მემკვიდრეობითობის მქონენი გადარჩება, სხვები ქრება. მოკლედ, ძლიერი ცხოვრობს, სუსტი კვდება. ძლიერში ამ გარემოსთან ყველაზე მორგებული იგულისხმება. ამის მიხედვით დროთა განმავლობაში გენეტიკური მრავალფეროვნება უნდა შემცირდეს. თუ გარემო კვლავ საპირისპიროდ შეიცვალა? ძველ პირობებთან მორგებული გენების მატარებლები გამქრალი იქნებოდა, შესაფერისი ცოცხალი არსება აღარ დარჩებოდა და სახეობა დასრულდებოდა. მაგრამ ვიცით, ასე არ ხდება. პოპულაციები როგორღაც მრავალფეროვნებას ინარჩუნებდა. დარვინი ამას მუტაციითხსნიდა: პოპულაციები, თუმცა ძალიან იშვიათად, მუტაციებით განსხვავებული გენეტიკის ორგანიზმებს წარმოქმნიდა.

ეს იდეა 1859 წელს „სახეობათა წარმოშობით“ გამოაქვეყნა. ყველა წიგნი პირველ დღეს გაიყიდა. აღფრთოვანებული შეფასებები მოჰყვა: თუ დადასტურდება, რევოლუციურიაო. მეორე მხრივ, დარვინმა მრავალის რისხვაც გამოიწვია. ადამიანის ევოლუციას წიგნში მხოლოდ ფრაზით „ადამიანის წარმოშობასა და ისტორიას ნათელი მოეფინება“ შეეხო, განზრახ მოკლედ და თავშეკავებულად. თუმცა თეორიის ფილოსოფიური შედეგებით ადამიანი გამონაკლისი არ იყო.

ბუნებრივი გადარჩევიდან ხელოვნურ გადარჩევამდე

ბუნებაზე ყოველი ახალი ცოდნა გვიჩენს კითხვას: „როგორ გავაკეთო ეს ხელოვნურად ან როგორ ვმართო ეს პროცესი?“ ეს შესაძლო გამოყენებებს განსაზღვრავს. მაგრამ გენეტიკაში გამოყენება შესაძლოა ისეთი უვნებელი და საყოველთაოდ სასარგებლო არ იყოს, როგორც ფიზიკაში ქანქარის პრინციპით ლიფტის შექმნა (ავარიების გარდა). უდიდესი მაგალითია ნაციზმი, რომელსაც ბიოლოგმა ფრიც ლენცმა „...მხოლოდ გამოყენებითი ბიოლოგია“ უწოდა.

ნაცისტების ხელისუფლებაში მოსვლამ და პარლამენტის მიერ ჰიტლერისთვის კანონების გამოცემის შეუზღუდავი უფლებამოსილების მიცემამ პროცესი დააჩქარა. ამ იდეების პირველი გამომთქმელები ნაცისტები არ ყოფილან. გენეტიკური ცოდნის ზრდასთან ერთად „ადამიანის გაუმჯობესების“ კონფერენციებზე განიხილავდნენ, რომ საზოგადოების სასარგებლოდ გამრავლება მხოლოდ ჭკვიან, წარმატებულ და ლამაზ ადამიანებს უნდა შესძლებოდათ, სხვები კი გაესტერილებინათ. მრავალი პატივსაცემი მეცნიერი ესწრებოდა და მხარს უჭერდა მოძრაობას. მაგრამ ნაცისტებმა ის წარმოსახვის ფარგლებს გასცდნენ. თავდაპირველი სტერილიზაცია სიკვდილით დასჯამდე მივიდა. ამისთვის ადამიანებს ოცნებებს ყიდდნენ. კინოთეატრებში აჩვენებდნენ ფილმებს „ნაკლოვან“ ადამიანებზე — შიზოფრენიის მქონე ქალებსა და ბავშვებზე. მეორე მხრივ, ბერძნული ქანდაკებების მსგავსი გერმანული ოლიმპიური გუნდის კუნთოვანი, უნაკლო სხეულები გენეტიკურ სრულყოფილებას წარმოაჩენდა. მოხიბლული ადამიანები სტერილიზაციაზე ხმას არ იღებდნენ. შემდეგ კანონებმა საშიში დამნაშავეებიც მოიცვა, მათ შორის ოპოზიციონერები, ჟურნალისტები და მწერლები. 1934 წლისთვის თვეში დაახლოებით 5 ათას ადამიანს ასტერილებდნენ. ჰიტლერს ევთანაზიაზე გადასვლა სურდა, მაგრამ ხალხის რეაქციის ეშინოდა. მისთვის სასურველი შესაძლებლობა გაჩნდა: ოჯახმა დაზიანებული კიდურებითა და უსინათლოდ დაბადებული ბავშვისთვის ევთანაზია სთხოვა, რათა ერისთვის ემსახურათ. ჰიტლერმა შემთხვევა გამოიყენა და პროგრამის გაფართოებით მთელ ქვეყანაში „ნაკლოვანი“ ბავშვების მოცილება გადაწყვიტა. მათ სახელიც მისცეს — „ცხოვრებისთვის უღირსი სიცოცხლეები“. ასე შორს წასვლის ახსნა მარტივი იყო: სტერილიზაცია მომავალს იცავდა, ევთანაზია კი აწმყოს. სახელმძღვანელოებშიც ეწერა, რომ „ნაკლოვანი“ ადამიანი გერმანიის მთავრობას 50.000 მარკა უჯდებოდა.

გენების როლი ფენოტიპში?

გენების განმსაზღვრელი ეფექტის გასაგებად საჭირო იყო იდენტურ გენეტიკურ სტრუქტურებში გარემოს გავლენის დადგენა. გენია აბსოლუტური მმართველი თუ გარემოს დიდი წვლილი აქვს ექსპრესიაში? საუკეთესო გზა იდენტური ტყუპების შესწავლა იყო. მრავალი კვლევა აჩვენებდა როგორც მსგავსებას, ისე განსხვავებას. ერთ კვლევაში გენეტიკასთან დაკავშირებული ტიპი 1 დიაბეტის დროსაც და-ძმების მსგავსება 35% იყო. ზოგი თვისებისთვის კი ტყუპები საპირისპიროდ იქცეოდნენ, რათა გარემოსთვის განსხვავებულობა ეჩვენებინათ. ეს გენეტიკური განსხვავება იყო თუ საკუთარი გენების მიმართ რეაქცია? სხვა მიდგომა იყო საჭირო და ქცევითმა ფსიქოლოგმა თომას ბუშარმა იპოვა: გაზეთში განცხადება გამოაქვეყნა და დაბადებიდან სხვადასხვა ოჯახში გაშვილებული ტყუპები მოძებნა. ეს უზარმაზარი შესაძლებლობა იყო. ცალ-ცალკე და ერთ სახლში გაზრდილების შედარებით გენებისა და გარემოს კავშირი გაირკვეოდა. მონაცემები გროვდებოდა. სოციალურ-ეკონომიკური კლასის დასადგენად ზედმიწევნითი კითხვარები მოამზადეს, მაგალითად „სახლში ტელესკოპი, ენციკლოპედია ან ორიგინალური ხელოვნების ნიმუში გქონდათ?“ კულტურული კლასისთვის. 11 წლის განმავლობაში ტყუპები ფიზიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ ტესტებს გადიოდნენ. შედეგები ძალიან საინტერესო იყო: მსგავსების სტაბილურობა ყოველ ჯერზე შენარჩუნდა. ფიზიკური თვისებების კორელაცია მოსალოდნელი იყო, მაგრამ ტემპერამენტის ძირითადი ელემენტები, პიროვნება, არჩევანი, ქცევები და დამოკიდებულებებიც დამოუკიდებელ ტესტებში 0,50-დან 0,60-მდე კორელაციას აჩვენებდა. ცალ-ცალკე გაზრდილი იდენტური ტყუპების მაჩვენებელი ერთად გაზრდილებისას დაახლოებით უდრიდა. როგორც ვთქვით, უცილობლად გენეტიკური ტიპი-1 დიაბეტიც კი 0.35 კორელაციას აჩვენებდა.

კვლევას წარმოუდგენელი შედეგები ჰქონდა. ცალკე და ერთად გაზრდილ ტყუპებში სოციალური და პოლიტიკური მიდრეკილებების მსგავსება ერთნაირი იყო: თუ ერთი ლიბერალი იყო, მეორეც ლიბერალი; თუ კონსერვატორი — მეორეც. რელიგიურობასა და რწმენაშიც დიდი თანხვედრა იყო: ან ორივე მორწმუნე, ან ორივე რელიგიისგან შორს. ტრადიციულობა, ანუ ტესტის სიტყვებით „ხელისუფლებისადმი მორჩილების მიდრეკილება“, ასევე მაღალ თანხვედრას აჩვენებდა. გენების წილი უდავოდ დიდი იყო.

კიდევ ერთი მაგალითი სქესს ეხებოდა. 1960-იან წლებში აკადემიურ წრეებში გავრცელებული იყო აზრი, რომ სქესობრივი იდენტობა თანდაყოლილი კი არა, სოციალური შესრულებითა და კულტურული მიბაძვით ჩაინერგებოდა. ჯონზ ჰოპკინზის ფსიქიატრი ჯონ მანი ამ აზრის აქტიური მიმდევარი იყო. ის ქცევითი და ჰორმონული თერაპიით იდენტობის მართვასა და „სქესის თავიდან მინიჭებას“ უჭერდა მხარს. ერთხელ მის კლინიკაში მივიდა ბიჭი, რომლის პენისი წინადაცვეთისას ქირურგის მოუხერხებლობამ ძლიერ დააზიანა. 1965 წელს დაბადებული ეს ბავშვი ბრიუს რაიმერი იყო. მანიმ ყველაფრისთვის მზად მშობლებს კასტრაცია და გოგონად აღზრდა ურჩია. ბრიუსს ბრენდა დაარქვეს, გოგოს ტანსაცმელს აცმევდნენ, გოგოსავით ექცეოდნენ, თმას უზრდიდნენ და თოჯინასა და საკერავ მანქანას აძლევდნენ. მასწავლებლებსა და მეგობრებს არაფერი უთხრეს.

ბრენდას იდენტური ტყუპი, ბიჭი ბრაიანიც ჰყავდა, რომელსაც კვლავ ბიჭივით ექცეოდნენ. მანი პერიოდულად ბავშვებს კლინიკაში ამოწმებდა. პუბერტატთან მიახლოებისას ბრენდას ესტროგენი დაუწყეს, ხოლო მომწიფებისას ხელოვნური საშოს ოპერაცია ჩაუტარეს. მანიმ წარმატებაზე სტატიები გამოაქვეყნა, რომლებმაც მრავალი ციტირება მიიღო. მისი ნაწერებით ბრენდა ახალ იდენტობას შესანიშნავად შეეგუა.

რეალურად იდეა სრული მარცხი იყო. ბრენდამ 4 წლისას იძულებით ჩაცმული გოგოს ტანსაცმელი მაკრატლით დაჭრა. გოგოსავით სიარულისა და ქცევის მოთხოვნაზე ნერვული შეტევები ჰქონდა. სკოლაში გოგოების ტუალეტს კი იყენებდა, მაგრამ ფეხებგაშლილი ფეხზე მდგომი შარდავდა. ბრენდა ნამდვილი ბიჭური გოგო იყო. 14 წლის შემდეგ ამ აბსურდს ბოლო მოუღო: ვაგინალურ ოპერაციას არ დათანხმდა, ესტროგენი შეწყვიტა და მკერდის წარმოქმნილი ქსოვილი მოიცილა. კვლავ ტესტოსტერონს იკეთებდა და დევიდი დაირქვა. 1990 წელს ქალზე დაქორწინდა, თუმცა განცდილის გამო ბრაზს, უარყოფასა და დეპრესიას ვერ გაექცა. სამსახური დაკარგა, ქორწინება დაინგრა. 2004 წელს ცოლთან მძიმე კამათის შემდეგ სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. დევიდ რაიმერის შემთხვევა ერთადერთი არ იყო: 1970 და 1980 წლებში მრავალი მსგავსი შემთხვევა აღირიცხა.

აქ აღსანიშნავია: ერთ მხრივ, ადამიანის სქესზე მმართველ გენზე ვსაუბრობთ, მეორე მხრივ კი ვხედავთ, რომ სქესობრივი იდენტობა დღეს შავ-თეთრი კი არა, სპექტრია. SRY გენი უჯრედის მამრობითობასა თუ მდედრობითობას მკაფიოდ განსაზღვრავს. მაგრამ წარმოვიდგინოთ TGY გენი, რომელიც ტვინში SRY-ის მოქმედებას ძლიერ ეწინააღმდეგება. სხეული მამრობით სიგნალს მიიღებს და მამრობითი გახდება, ტვინს კი მისი გაგება გაუჭირდება და შესაძლოა თავი ფსიქოლოგიურად მდედრობითად აღიქვას. ანუ გენდერის იერარქიის თავში SRY დგას, მის ქვემოთ კი მოდიფიცირებელი მექანიზმებია, მაგალითად გარემო და ეპიგენეტიკა, რომლებსაც მოგვიანებით შევეხებით.

მხოლოდ გენია ფენოტიპის განმსაზღვრელი?

ტყუპების კვლევებში გენის ძლიერ გავლენას ვხედავთ. როგორ გავზომოთ გარემო? ამისთვის 2010 წლის კვლევას უნდა შევხედოთ. 1990-იან წლებში 5 HTTLPR გენის ფსიქიკურ სტრესთან კავშირი აღმოაჩინეს. ის ნეირონებს შორის სიგნალების მარეგულირებელ ცილას კოდავს. მისი „მაღალი რისკის“ მოკლე ვარიანტი ხშირად ალკოჰოლიზმს, ტრავმასა და დეპრესიას უკავშირდებოდა. 2010 წელს მკვლევრებმა აშშ-ის ჯორჯიის ჩამორჩენილ სოფლის რაიონში „ძლიერი აფროამერიკული ოჯახები“ წამოიწყეს. იქ მაღალი დანაშაული, მარტოხელა დედების მიერ ოჯახის რჩენა და ქუჩებში შპრიცები იყო. მოძებნეს მოზარდშვილიანი 600 ოჯახი და შემთხვევითად ორ ჯგუფად გაყვეს. ერთს 7 კვირა ალკოჰოლიზმის, იმპულსურობისა და ნარკოტიკების შესახებ ინტენსიური სწავლება ჩაუტარეს. ორივე ჯგუფის ბავშვებში 5 HTTLPR ვარიანტები დაასეკვენირეს.

პირველი შედეგი მოსალოდნელი იყო: საკონტროლო ჯგუფის მოკლე ვარიანტის მქონე ბავშვებს მაღალი რისკის ქცევისკენ 2-ჯერ მეტი მიდრეკილება ჰქონდათ. მეტ ალკოჰოლსა და ნარკოტიკს მოიხმარდნენ, რაც წინა მაღალი რისკის მონაცემებს ეთანხმებოდა.

მეორე შედეგი მოულოდნელი იყო. ჩარევის ჯგუფში მოკლე ვარიანტის მქონე ბავშვები მხარდაჭერისას ყველაზე სწრაფად ნორმალიზდებოდნენ და ყველაზე მკვეთრ ცვლილებებს აღწევდნენ. როგორც ჩანს, ვარიანტი ფსიქიკურ მგრძნობელობას მომატებულ სტრესის სენსორს კოდავდა და ბავშვებს როგორც უარყოფითი, ისე დადებითი ჩარევისადმი მგრძნობიარეს ხდიდა. ვარიანტის არმქონეები შესაძლოა უარყოფითით ნაკლებად ზიანდებოდნენ, მაგრამ დადებით გარემოზეც ნაკლებად რეაგირებდნენ და გულგრილი იყვნენ. სოციალურმა ინჟინრებმა უფრო შორს წავიდნენ: შეზღუდული რესურსის მაქსიმალური სარგებლისთვის მგრძნობიარე ბავშვები უკეთეს სკოლებში მოეთავსებინათ. რადგან ეს ეთიკის სფეროსაც ეხება, სხვა სათაურში განვიხილავ.

ეპიგენეტიკა

სიტყვასიტყვით გენებზე ზემოთ მდგომს ნიშნავს ეპიგენეტიკა, DNA თანმიმდევრობის ცვლილების გარეშე არსებულ, მაგრამ მემკვიდრეობით და ფენოტიპში ასახულ ვარიაციებს მოიცავს. ცნობილი მაგალითია ნიდერლანდელთა ეროვნულ მეხსიერებაში ჩაბეჭდილი „Hongerwinter“. მეორე მსოფლიო ომისას გერმანელებმა საკვების გზები გადაკეტეს და ქვეყანა აშიმშილეს. 1944 წლის ზამთარში დაწყებული შიმშილი 1945 წლამდე გაგრძელდა; ათიათასობით ქალი, კაცი და ბავშვი მოკვდა, მილიონები გადარჩა. მკვლევრებს უეცარი შიმშილის ადამიანებზე გავლენის ნახვის შესაძლებლობა მიეცათ. ზრდის შეფერხება მოსალოდნელი იყო, მაგრამ ზამთრის გადამტან ბავშვებს დეპრესია, შფოთვა, გულისა და ღრძილების პრობლემები, ოსტეოპოროზი და დიაბეტი განუვითარდათ. 1980-იან წლებში შეამჩნიეს, რომ შიმშილისას ორსულთა ბავშვების უმრავლესობას გაზრდისას სიმსუქნე და გულის დაავადება ჰქონდა. მუცლადმყოფზე გავლენა შესაძლოა გასაკვირი არ ჩანდეს. თუმცა 1990-იან წლებში უფრო საინტერესო რამ აღმოაჩინეს: დაზარალებულთა შვილიშვილებშიც იგივე პრობლემები იყო გავრცელებული. მძიმე შიმშილის გენებზე გავლენა 3 თაობას გასდევდა. ის არა მარტო ერის, არამედ გენების მეხსიერებაშიც ჩაიბეჭდა.

უნდა აღვნიშნოთ, რომ ზოგი მეცნიერი Hongerwinter-ის კვლევებს პრობლემურად მიიჩნევს და ამტკიცებს: კვებითი პრობლემის მქონე მშობლები შვილების ჩვევებსა და არჩევანში ჩარევით ქმნიდნენ ამ ეფექტს. ამ ხედვით თაობებს შორის გადაცემული გენეტიკა კი არა, კულტურული ან კვებითი არჩევანია.

როგორ გადაეცემოდა მემკვიდრეობით ფაქტორი, რომელიც გენებს არ ცვლიდა? ჰქონდათ გენებს საკუთარი მეხსიერება? როგორ მუშაობდა?

გენომის მხოლოდ 2% კოდავს ცილას და ამ პროცესსაც ცილები არეგულირებს. ამ მხრივ თითოეული გენი ჩამრთველია. საჭირო გენი ცილის მეშვეობით ირთვება და ექსპრესია იწყება, არასაჭირო კი გამორთვით ჩუმდება. ორგანიზმი ამას ჰისტონის მეთილაციით აკეთებს: DNA-ის შეუცვლელად ნიშნებს ადებს, სად მოხდეს სინთეზი და სად არა. ასე მუშაობს ეპიგენეტიკა.

ეთიკა გენეტიკურ ინჟინერიაში

ავტორმა გენეტიკის ტექნოლოგიური განვითარებაც ქრონოლოგიურად აღწერა. ახლახან გამოქვეყნებულ სტატიაშიც ამას შევეხეთ. ამიტომ აქ ტექნოლოგიაზე მეტად მის მიერ დატოვებული კითხვები განვიხილეთ. გაიხსენეთ ზემოთ აფროამერიკელთა ცდა: გენებში ჩარევის უნარი ძალიან განვითარებული რომ გვქონოდა და 5 HTTLPR-ის მოკლე ვარიანტზე მხოლოდ ალკოჰოლიზმის მსგავს ცუდ ჩვევებთან კავშირი გვცოდნოდა, მეტი კვლევის გარეშე რა მოხდებოდა? საზოგადოების სასარგებლოდ გენომის ფონდიდან მას უყოყმანოდ წავშლიდით? გაუცნობიერებლად კაცობრიობას უფრო გულგრილს გავხდიდით? ახლა 5 HTTPLR-ის გარემოსთან კავშირი უკეთ ვიცით, მაგრამ მომავალში სხვა უცნობი თვისება რომ ვიპოვოთ? ვნახეთ, რა მოჰყვა მემკვიდრეობაში ჩარევის უფლებამოსილების მთავრობებისთვის გადაცემას. მომავალში პირებისთვის გადაცემის შედეგებსაც ერთად ვნახავთ. ჯერ გრძელი გზა გვაქვს.

"მხოლოდ ჩვენ, ადამიანებს, გვსურს მომავლის მფლობელობაც.“ -ტომ სტოპარდი, The Coast of Utopia