GEN: Olduqca şəxsi bir hekayə – Onkoloqun kitabının xülasəsi

Pulitzer mükafatı laureatı tibbi onkoloq Dr. Siddhartha Mukherjeenin 2-ci kitabı «GEN: Olduqca şəxsi bir hekayə»də yenə böyük zəhmətlə toplanmış xronologiya görürük (baxın ilk kitabın icmalı). Özünün dediyi kimi, bu, xərçəngdən əvvəlkinin hekayəsidir. Qəhrəmanın pis adama çevrilməzdən əvvəlki halı... Kitab barədə düşüncələrimi yenə sizinlə bölüşəcəyəm.

"Gələcəyimizin ulduzlarda olduğunu düşünürdük. İndi genlərimizdə olduğunu bilirik.» James Watson

İrsiyyətin keçmişi

İrsiyyətin necə baş verdiyi filosofların uzun illər düşündüyü mövzudur. Sual əsasən övladın valideynə bənzəməsindən yaranır: orqanizm, bəzən həddindən artıq dərəcədə, özünə bənzəyən başqa orqanizmi necə yaradır? Hüceyrənin bilinmədiyi illərin ilkin nəzəriyyələri irsiyyət məlumatının kişinin toxum mayesində olduğunu deyirdi. Qadın toxum əkilmiş tarla kimi bu məlumatdan insanın inkişafını təmin edirdi; yəni ana ilə uşağın əlaqəsi yad adamdan yaxın deyildi. Aristotel bunun yanlışlığına diqqət çəkdi: uşaqlar anaya da bənzəyir və bənzərlik bəzən nəsillər sonra davam edir. Lakin o da ananın töhfəsini məlumat ötürülməsi deyil, mühit, canlını isə mühitlə məlumatın birgə nəticəsi sayırdı. Atadan gələn məlumat nə idi? Perqamentə bükülmüş məlumat idimi? Toxum mayesini insana necə çevirirdi? Mütəfəkkirlər sualı həll etməyəndə daha sadə izah verdilər: mayedə miniatür insan var və ana bətnində böyüyür. Bioloqlar buna elə inandılar ki, mikroskop tapılanda çılğıncasına həmin insanı axtardılar; onu gördüyünü deyənlər də oldu. Bu doğru olsaydı, miniatür insanın içində də miniatür insanlar olmalı idi. Nəzəriyyə irsi məlumat olmadığını söyləyirdi; məlumat yoxdursa, insanlar həmişə bir qəlibdən gəlirdi. Bu, insanı matryoşka oyuncağına bənzədirdi.

Charlis Darwin – Növlərin mənşəyi

İrsiyyət barədə ən fərqli nəzəriyyə Charlis Darwin-dən gəlib. Bu gün də bir çoxuna qəbul etmək çətindir. Darwin onu Cənubi Amerika səfərindən sonra kəşf etdi. Səfərdə hər adadan fosil nümunələrini Londona göndərir, onları müxtəlif quşlar sanırdı. Təsnifatda səhv etmişdi; yalnız təcrübəli göz hamısının alacəhrə növü olduğunu anlayardı. Dimdik və caynaqlar o qədər fərqlənirdi ki, baxıb hansı adadan gəldiyini demək olurdu. Hər adanın öz növü vardı. Səfərdən sonra nəzəriyyəni tədricən qurdu. Doğru olması üçün 2 mexanizm lazım idi: təbii seçmə və mutasiya.

Təbii seleksiya (seçmə) dəyişən mühit və məhdud resursda ən uyğun irsiyyətli canlının sağ qalması, digərlərinin yox olmasıdır. Qısaca güclü yaşayır, zəif ölür; burada güclü həmin mühitə ən uyğun olandır. Buna görə bir müddət sonra genetik müxtəliflik azalmalı idi. Mühit yenidən əksinə dəyişsəydi, köhnə şəraitə uyğun genli orqanizmlər məhv olduğundan uyğun canlı qalmaz və nəsil bitərdi. Amma belə olmadığını bilirik. Populyasiya müxtəlifliyi qoruyurdu. Darwin bunu mutasiyailə izah edirdi. Populyasiyalar çox nadir olsa da, mutasiya vasitəsilə fərqli genetik quruluşlu orqanizmlər yaradırdı.

Fikrini 1859-cu ildə «Növlərin mənşəyi»ndə yayımladı. Kitablar ilk gün satıldı. Böyük təriflər gəlirdi: təsdiqlənsə, inqilabi işdir deyirdilər. Digər tərəfdən çoxlarının qəzəbini də çəkmişdi. İnsan təkamülü barədə yalnız «İnsanın mənşəyi və tarixinə işıq salınacaq» deyərək mövzuya xüsusi toxunmamışdı. Lakin nəzəriyyənin fəlsəfi nəticələrində insan istisna deyildi.

Təbii seçmədən süni seçməyə

Təbiət haqqında hər yeni məlumat «bunu süni necə edə və ya prosesi necə dəyişdirə bilərəm?» sualını doğurur və mümkün istifadə sahələri yaradır. Lakin genetikada tətbiq fizikanın rəqqas prinsipi ilə lift düzəltmək kimi zərərsiz (lift qəzalarını saymasaq) və hamıya faydalı olmaya bilər. Böyük nümunə bioloq Fritz Lenz-in «...tətbiqi biologiyadan başqa bir şey deyil» dediyi nasizmdir.

Nasistlər hakimiyyətə gələndə və parlament Adolf Hitlerə qanun çıxarmaq üçün sərhədsiz səlahiyyət verəndə proses sürətləndi. Bu tətbiqləri ilk deyən onlar deyildi. Genetik bilik artdıqca «İnsan islahı» konfranslarında cəmiyyətin xeyrinə yalnız ağıllı, uğurlu və gözəl insanlara çoxalma icazəsi, digərlərinə sterilizasiya müzakirə olunurdu. Hörmətli alimlər də qatılıb dəstəkləyirdilər. Nasistlər isə bunu təxəyyül hüdudundan kənara apardılar. Sterilizasiyadan başlayan iş edama çatdı. İnsanlara xəyallar satılırdı: kinolarda «qüsurlu» insanların filmləri göstərilirdi, orada şizofreniyalı qadın və uşaqlar vardı. Digər tərəfdə Yunan heykəli kimi Almaniya olimpiya komandasının əzələli qüsursuz bədənləri genetik mükəmməllik təqdim edirdi. Xəyallara heyran qalanlar sterilizasiyaya susdular. Qanunlar sonra təhlükəli cinayətkarları da daxil etdi; müxaliflər, jurnalistlər və yazıçılar da bu cinayətlərə aid edildi. 1934-cü illərdə ayda təxminən 5 min insan sterilizasiya edilirdi. Hitler bunu evtanaziyaya yüksəltmək istəyir, amma xalqdan qorxurdu. İstədiyi fürsət gəldi: bir ailə qüsurlu əzalı, kor doğulan uşaqları üçün evtanaziya istədi, millətə xidmət sayırdılar. Hitler tətbiqi genişləndirib ölkənin qüsurlu uşaqlarından bu proqramla qurtulacaqdı. Onlara «Yaşamağa dəyməz həyatlar» adı verilmişdi. Səbəb sadə idi: sterilizasiya gələcəyi, evtanaziya bu günü qoruyurdu. Dərsliklərdə qüsurlu insanın hökumətə 50.000 Mark başa gəldiyi yazılırdı.

Genlərin fenotipdə rolu?

Genin insana müəyyənləşdirici təsirini anlamaq üçün eyni genetik quruluşlarda mühitin təsirini müəyyənləşdirmək lazım idi. Gen mütləq hakimdir, yoxsa ifadəsində mühitin payı böyükdür? Ən yaxşı yol eyniyumurtalı əkizləri araşdırmaq idi. Çox tədqiqat həm bənzər, həm fərqli cəhətlər göstərirdi. Hətta Tip 1 diabet kimi genetik xəstəlikdə uyğunluq 35% idi. Bəzi xüsusiyyətlərdə əkizlər fərqli görünmək üçün əks davranırdılar. Bu, genetik fərq yox, genlərinə reaksiya idimi? Başqa yanaşma lazım idi və davranış psixoloqu Thomas Bouchard yol tapdı: qəzet elanı ilə doğuşdan ayrı ailələrə verilmiş əkizləri axtardı. Ayrı və bir evdə böyümüş əkizləri müqayisə edib gen-mühit əlaqəsini aça bilərdi. Məlumat toplanırdı. Sosial-iqtisadi sinif üçün incə sorğular hazırlandı; mədəni sinfi müəyyən etmək üçün «evdə teleskop, ensiklopediya, orijinal sənət əsəri vardımı?» kimi ağıllı suallar vardı. 11 il fizioloji və psixoloji testlər aparıldı. Nəticə maraqlı idi: oxşarlıq hər testdə sabit qaldı. Fiziki əlaqə gözlənilirdi; maraqlısı temperament, şəxsiyyət, seçim, davranış və münasibətin müstəqil testlərdə 0,50 ilə 0,60 korrelyasiya verməsi idi. Ayrı böyümüş eyni əkizlərdə göstərici birlikdə böyümüşlərlə təxminən bərabərdi. Yuxarıda dediyimiz kimi, genetikliyi şübhəsiz tip-1 diabetin belə korrelyasiyası 0.35 idi.

Tədqiqat inanılmaz idi. Ayrı və birlikdə böyümüş əkizlərin sosial-siyasi meyllərinin oxşarlığı eyni idi. Biri liberal və ya mühafizəkar olanda digəri də elə idi. Dindarlıq və inancda da uyğunluq böyük idi: ya ikisi dindar, ya ikisi dindən uzaq idi. Ənənəçilik, testdəki «hakimiyyətə itaət meyli» də yüksək uyğunluq göstərirdi. Genlərin payı danılmaz dərəcədə böyük idi.

Başqa nümunə cinsiyyət idi. 1960-cı illərdə akademiyada cinsi kimliyin anadangəlmə deyil, sosial davranış və mədəni təqlidlə uşağa aşılandığı geniş qəbul edilirdi. Johns Hopkins Universitetinin psixiatrı John Money qatı tərəfdar idi. Davranış və hormon terapiyası ilə kimliyi yönəldib «yenidən cinsiyyət təyini»ni müdafiə edirdi. Klinikasına sünnətdə cərrahın bacarıqsızlığı ilə penisi ağır zədələnmiş oğlan gəldi. 1965-ci il təvəllüdlü Bruce Reimer idi. Money hər şeyə hazır ailəyə onu axtalayıb qız kimi böyütməyi tövsiyə etdi. Adı Brenda oldu, qız paltarı geydirildi, qız kimi davranıldı, saçı uzadıldı, kukla və tikiş maşını verildi. Müəllim və dostlarına heç nə deyilmədi.

Brenda-nın Brian adlı eyni əkiz qardaşı da vardı. Ona oğlan kimi davranıldı. Money uşaqları müntəzəm klinikaya çağırıb yoxlayırdı. Yetkinliyə yaxın Brenda-da estrogen başladı, yetkinlikdə süni vagina əməliyyatı edildi. Money uğur barədə məqalə dərc etdi və çox istinad aldı. Yazdığına görə Brenda yeni kimliyə əla uyğunlaşmışdı.

Əslində fikir tam uğursuz idi. Brenda 4 yaşında məcbur geydirilən qız paltarını qayçı ilə kəsdi. Qız kimi gəzmək və davranmaq deyiləndə əsəb tutması keçirirdi. Məktəbdə qız tualetindən istifadə etsə də, ayaqüstə ayaqlarını açıb sidiyə gedirdi. Tam oğlansayağı idi. 14 ilin sonunda buna son qoydu. Vaginal əməliyyatı qəbul etmədi, estrogeni dayandırdı, sinəsindəki dolğunluğu aldırdı, yenidən testosteron başladı. Adını David etdi. 1990-cı ildə qadınla evləndi, amma yaşadıqlarından əsəb, inkar və depressiya tutmalarından qurtula bilmirdi. İşini itirdi, evliliyi uğursuz oldu. 2004-cü ildə həyat yoldaşı ilə sərt mübahisədən sonra intihar etdi. David Reimer tək deyildi: 1970 və 1980-ci illərdə çox oxşar hal qeydə alınmışdı.

Bir məqamı vurğulayaq: bir tərəfdən cinsiyyətə hakim gendən danışırıq, digər tərəfdən kimliklərin qara-ağ deyil, spektr olduğunu görürük. SRY cinsiyyət geni hüceyrənin kişi və ya qadın olduğunu aydın müəyyən edir. Amma TGY adlı genin SRY-nin beyində fəaliyyətinə güclü müqavimət göstərdiyini düşünək. Bədən kişilik siqnalını alıb kişi olacaq, beyin isə anlamaqda çətinlik çəkib özünü psixoloji qadın saya bilər. Yəni sosial cinsiyyət iyerarxiyasında yuxarıda SRY, aşağıda dəyişdirici mexanizmlər var: sonra danışacağımız mühit və epigenetika kimi.

Fenotipin yeganə müəyyənedicisi gendirmi?

Əkiz tədqiqatları genin gücünü göstərir. Mühiti necə ölçək? 2010-cu il tədqiqatına baxaq. 1990-cı illərdə 5 HTTLPR geninin ruhi stresslə əlaqəsi tapıldı. O, neyronlararası siqnalı idarə edən zülal kodlayır. «Yüksək riskli» qısa variantı alkoqolizm, travma və depressiya ilə əlaqələndirilirdi. 2010-cu ildə ABŞ-ın Georgea ştatının geridə qalmış kənd bölgəsində «Güclü Afro-Amerikan Ailələr» layihəsi başladı. Cinayət çox idi, tək analar ailəni dolandırır, yerdə şprislər olurdu. Yeniyetmə uşaqlı 600 ailə tapılıb təsadüfi iki qrupa ayrıldı. Bir qrupa 7 həftə alkoqolizm, impulsivlik və narkotik barədə intensiv təlim verildi. Hər iki qrup uşaqlarında 5 HTTLPR variantları ardıcıllıqla təyin edildi.

İlk nəticə gözlənilən idi: nəzarət qrupunda qısa variantlı uşağın riskli davranışı 2 dəfə çox idi. Daha çox alkoqol və narkotik istifadə edirdilər. Bu, əvvəlki yüksək risk tapıntılarına uyğun idi.

İkinci nəticə təəccüblü idi. Müdaxilə qrupunda qısa variantlı uşaqlar dəstək alanda ən tez normallaşır və ən kəskin dəyişirdi. Variant ruhi həssas stress sensoru kodlayırdı; bu sensor həm mənfi, həm müsbət müdaxiləyə həssas edirdi. Variantı olmayan uşaqlar mənfidən az təsirlənə bilərdi, amma müsbət dəyişikliyə də az reaksiya verir, laqeyd olurdular. Sosial mühəndislər məhdud resursdan səmərəli istifadə üçün həssas uşaqları yaxşı məktəbə qoyub maksimum fayda təklif etdilər. Etikaya daxil olduğundan bunu başqa başlıqda araşdıracağam.

Epigenetika

Sözün mənası genlərüstü olan epigenetika, DNA ardıcıllığından yaranmayan, amma irsi olub fenotipə yansıyan variasiyaları əhatə edir. Məşhur nümunə holland yaddaşındakı «Hongerwinter»dir. İkinci Dünya müharibəsində almanlar ərzaq yollarını kəsib onları ac qoydu. 1944 qışından 1945-ə sürən aclıqda on minlərlə qadın, kişi və uşaq öldü, milyonlar sağ qaldı. Alimlər qəfil qıtlığın təsirini izlədilər. Az qidalanmadan böyümə geriliyi gözlənilirdi. Qışı keçən uşaqlarda depressiya, narahatlıq, ürək və diş əti problemləri, osteoporoz və diabet yarandı. 1980-ci illərdə qıtlıqda hamilə olanların uşaqlarının çoxunda böyüyəndə ağır piylənmə və ürək xəstəliyi görüldü. Bətndəki uşağa təsir təəccüblü deyil. Amma 1990-cı illərdə həmin şəxslərin nəvələrində də eyni problemlər yayıldı. Qıtlığın genlərə təsiri 3 nəsil davam edirdi. Hadisə millətin deyil, genlərin yaddaşına da həkk olunmuşdu.

Bəzi alimlər problemin tədqiqatlarda olduğunu, az qidalanmış valideynlərin uşaqlarının yemək vərdişinə və seçiminə müdaxiləsinin belə təsir yaratdığını da deyirlər. Bu görüşə görə ötürülən genetika deyil, mədəni və ya qidalanma seçimidir.

Genləri dəyişməyən amil necə irsən ötürülürdü? Genin yaddaşı vardımı? Necə işləyirdi?

Genomun yalnız 2% hissəsi zülal kodlayır və bunu yenə zülallar tənzimləyir. Hər gen açar kimidir: lazım olanı zülal aktivləşdirib ifadəni başladır, lazım olmayan açar bağlanıb susdurulur. Orqanizm bunu histon metilləşməsi ilə edir. DNA-nı dəyişmədən işarə qoyur: burada sintez olacaq, orada olmayacaq. Epigenetika belə işləyir.

Genetik mühəndislikdə etika

Müəllif genetik texnologiyanın inkişafını da xronoloji təqdim edir. Bu yaxınlarda yayımladığımız yazıda biz də toxunmuşduq. Ona görə burada texnologiyadan çox yaratdığı sualları araşdırdıq. Afro-Amerikan təcrübəsini xatırlayın. Genlərə müdaxilə güclü olsaydı və 5 HTTLPR qısa variantının yalnız alkoqolizm kimi pis vərdişlə əlaqəsini bilib ətraflı tədqiqatımız olmasaydı nə edərdik? Cəmiyyətin xeyrinə deyib onu gen hovuzundan tərəddüdsüz silərdikmi? İnsanlığı bilmədən daha laqeyd edərdikmi? İndi 5 HTTPLR-nin mühitlə əlaqəsini yaxşı bilirik, amma sabah başqa xüsusiyyət tapsaq? İrsiyyətə müdaxilə səlahiyyəti hökumətə veriləndə olanları gördük. Gələcəkdə fərdlərə veriləndə nəticəni birlikdə görəcəyik. Hələ yolumuz uzundur.

"Yalnız biz insanlar gələcəyə də sahib olmaq istəyirik.» -Tom Stoppard, The Coast of Utopia