ყველა სნეულების იმპერატორი – კიბო

ზოგი წიგნი ადამიანს აფიქრებინებს, აქამდე სად იყოო. ჩემთვის ეს სწორედ ასეთი წიგნი იყო. კარგად დაწერილი, ჩამთრევი და ინფორმაციული წიგნის გარდა, ზოგი საკითხი სხვებზე მეტად დამაინტერესა. ამ თემებს სათაურების ქვეშ განვიხილავ.

აი, ღრმა გატაცებით დაწერილი, პულიცერის პრემიის ლაურეატი სამედიცინო ონკოლოგის, დოქტორ სიდჰართა მუკერჯისავტორობით შექმნილი ყველა სნეულების იმპერატორი / კიბოს ბიოგრაფია წიგნიდან რაც დამამახსოვრდა.

სიდნი ფარბერის აღზრდა

მიუხედავად იმისა, რომ წიგნში ამ ნაწილს შესაძლოა მხოლოდ ნახევარი გვერდი ეთმობა, ეს დეტალი ძლიერ დამაინტერესა. თანამედროვე ქიმიოთერაპიის მამა, დოქტორი სიდნი ფარბერი, დისციპლინირებულ გარემოში გაიზარდა. იგი ამერიკელი ბავშვთა პათოლოგი იყო. ლეიკემიასთან საბრძოლველად ფოლიუმის მჟავას ანტაგონისტების გამოყენების კვლევების გამო თანამედროვე ქიმიოთერაპიის მამად ითვლება, რამაც სხვა კიბოს საწინააღმდეგო ქიმიოთერაპიების განვითარებას გზა გაუხსნა.  

ფარბერის ბავშვობის სახლის ზედა სართულზე მხოლოდ ებრაულად საუბარი იყო ნებადართული, ქვედაზე კი გერმანულად და ინგლისურად. მამა მას სახელმძღვანელოებს აძლევდა და შესწავლის შემდეგ დეტალურ ანგარიშს სთხოვდა. ვფიქრობ, ეს მძიმე გარემო, სადაც მარცხი არჩევანი არ იყო, კიბოს სფეროში მისი წარმატების მამოძრავებელი ძალა გახდა.

ამის ასახსნელად ჯერ უნდა განვმარტო ინგლისურად „Comfort zone“ სახელით ცნობილი კომფორტის ზონის ცნება. ეს არის ქცევების ერთობლიობა, რომელთა შესრულებაც ფსიქოლოგიურ დისკომფორტს არ იწვევს. თუ მორცხვი ხართ, ახალი ადამიანების გაცნობა მის გარეთ გასვლაა. ეს მხოლოდ ახალ ქცევებზე გახსნის სირთულეს არ ეხება; ჩვეული ქცევის მიტოვებაც შეიძლება კომფორტის ზონის დატოვება იყოს. მაგალითად, გადამდგარი ოფიცერი, რომელიც აუცილებლობის გარეშე მაინც ყოველდღე იპარსავს. რა კავშირი აქვს ამ ცნებას ჩვენს თემასთან?

ამერიკაში მედიცინის სწავლისა და ექიმად გახდომის მაჩვენებელი დაბალია. ის უფრო სხვა ქვეყნებიდან შემოჰყავს ექიმებს. ერთ-ერთი მიზეზია ამერიკაში ძვირი სამედიცინო განათლება და ჩვენნაირ ქვეყნებში მისი უფასობა, მაგრამ სხვა მიზეზზე მინდა გავამახვილო ყურადღება: ამერიკაში უმაღლესი განათლების გარეშეც შეიძლება მატერიალურად საკმარისი და მაღალი შესაძლებლობები გქონდეს, თურქეთში კი მედიცინას უფრო ეკონომიკური მომავლის გარანტიისთვის ირჩევენ. ანუ უფრო მის მიერ მოცემული შესაძლებლობებისთვის ვსწავლობთ. თუ ერთ დღეს ჩვენც განვითარებული ქვეყანა გავხდებით, ჩვენც ექიმების, მეცნიერებისა და ინჟინრების აღზრდის ნაცვლად მათი შემომყვანი ქვეყანა ვიქნებით? უდავოა, რომ მსოფლიოს წინსვლისთვის ინჟინრები, ექიმები და მეცნიერები სჭირდება. მაგრამ მზარდი შესაძლებლობები გვაზარმაცებს.

მხოლოდ ჩივილი არ შველის, პრობლემების გამოსავალი უნდა ვიპოვოთ. ამ წიგნმა თითქოს გამოსავალი მომცა. მიმითითა რეალობაზე, რომელიც ყოველთვის წინ მქონდა, მაგრამ ვერ ვხედავდი. რა თქმა უნდა, არ ვამბობ, შვილები რობოტებივით გავზარდოთ, მაგრამ გაჭირვებაში გაზრდის ტკივილის გამო მათთვის დაუთვლელი შესაძლებლობების მიცემის შეცდომას მოვერიდოთ. ფარბერის აღზრდამ ეს აზრები გამიჩინა.

მონაცემთა მნიშვნელობა და შემთხვევითობა სტატისტიკაში

მსოფლიოში, სადაც სამეცნიერო მიღწევები მატულობს, მაგრამ უცნობი ჯერაც უამრავია, მონაცემების დაგროვებისა და ანალიზის მნიშვნელობას ჰალსტედისა და მიმდევრების მაგალითზე ვიგებთ: ობიექტური მონაცემების გარეშე სკალპელის სიწმინდის რწმენით რადიკალურ მასტექტომიაში (ძუძუს კიბოს ფართო ოპერაციაში) რამდენად შორს წავიდნენ. რა თქმა უნდა, წარსულის დღევანდელი თვალით დანახვა და იმდროინდელი პირობების უგულებელყოფა თავხედობა იქნებოდა. მაშინ რანდომიზაცია ლაბორატორიულ კვლევებშიც არ გამოიყენებოდა; ექიმები ცდებისთვის თავად არჩევდნენ საკუთარ, გამოჯანმრთელების მეტი შანსის მქონე პაციენტებს, რაც სუბიექტურობას ქმნიდა. თუ ამას მკურნალობის არასაკმარისი ცოდნით გამოწვეულ უძლურებასაც დავუმატებთ, გასაკვირი არ არის ერთადერთ საშუალებაზე მათი ჩაჭიდება. თუმცა 1960-იანებში ქირურგების უარი ახალი სტატისტიკური მეთოდებით ცდებში მონაწილეობაზე არამეცნიერული, საკუთარი თავისა და მეთოდების ზედმეტი ნდობის გამოხატულებაა.

"მხოლოდ ღმერთს ვენდობით; ყველა დანარჩენმა მონაცემები უნდა წარმოადგინოს." ~ ბერნარდ ფიშერი

ამ რეალობიდან მნიშვნელოვანი დასკვნაა: ყველა პაციენტის მონაცემები კარგად უნდა აღირიცხოს, არა მხოლოდ დღეს გასააზრებელი ტესტები, არამედ ის ინფორმაციაც, რომლის გაგების იმედიც მომავალში გვაქვს. ზედმეტი ტესტების თავიდან აცილება, დიფერენციული ტესტები და დიაგნოზისა და მკურნალობის მოკლე გზა ექიმის აუცილებელი თვისებაა. მომავალში გასააზრებელ ტესტებში კომპიუტერის ყველა ტესტის შეკვეთას კი არა, დაავადებასთან საეჭვო კავშირის მქონე ნიშნების შესასწავლ მიზანმიმართულ კვლევებს ვგულისხმობთ. ეს შიდასახელმწიფოებრივი და საერთაშორისო ჯანდაცვის უწყებების კომუნიკაციით მიიღწევა.

პოლიტიკა მეცნიერების წინსვლაში

წიგნში ვხედავთ, რომ ერთ მომენტში ფარბერის ენთუზიაზმი და შეუპოვრობა აღარ კმარა. აქ მის დასახმარებლად მერი ლასკერი მოდის. წარმატებული მეწარმისა და ძლიერი პოლიტიკური კავშირების გარდა, მისი თუ ახლობლების დაავადებებმა, მათ შორის მსოფლიოს მომცველმა ესპანური გრიპის პანდემიამ, 40 წლის შემდეგ ჯანმრთელობის აქტივისტად, გზამკვლევად და კეთილ ანგელოზად აქცია. მისი წყალობით კიბოს სრული ომი გამოეცხადა. სწორედ მან მოახდინა პოლიტიკოსებზე გავლენა დიდი ბიუჯეტების მისაღებად. ფარბერის Jimmy ფონდით წარმატების უგულებელყოფა უპატივცემულობაა, მაგრამ ლასკერის სხვა დონეზე ყოფნაც უნდა აღვნიშნოთ.

მეცნიერება ზოგადად მოკლევადიანად მომგებიანი ინვესტიცია არ ყოფილა. ამიტომ, მოგვიანებით ბიოტექნოლოგიის ერთ-ერთ პირველ დიდ გამარჯვებად მიჩნეული HER2 წამლების არამომგებიანად ჩამთვლელმა Genentech-მა გარკვეულ პერიოდში დაფინანსება შეამცირა. კომპანიები და საწარმოები, რა თქმა უნდა, მოგებაზე ფიქრობენ და ამაში ვერ დავადანაშაულებთ. თუმცა აპლიკაცია, რომლითაც ახლა ვწერ, და ინტერნეტი, რომლითაც ვავრცელებ, მეცნიერების აღმოჩენებით მეცნიერების ხის მორწყვისა და მისი ნელა ზრდისა და ნაყოფის შედეგია. კვლევების საკმარისი დაფინანსებით უნდა ვუზრუნველყოთ, რომ ხე არ გახმეს და წლების შემდეგაც ნაყოფი მოგვცეს. როგორც ლასკერისგან ვისწავლეთ, ამას ხალხის ცნობიერების ამაღლებითა და მათი მოთხოვნის უზრუნველყოფით მივაღწევთ. ამიტომ ჯანმრთელობის წიგნიერებას დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ და დღე-ღამე ვცდილობ კითხვას, წერასა და გაზიარებას. თუ ხალხი სურვილებს საკმარისად გააჟღერებს, პოლიტიკოსები ბოლოს პასუხის გაცემას ვეღარ აიცილებენ. ამიტომ სოციალური გაერთიანება და ორგანიზება აუცილებელია. რესურსების საჭიროების გამო მეცნიერება პოლიტიკისგან განცალკევებით ვერ განიხილება.

თუ ვერ გამოვჯანმრთელდი, მაინც გამწერთ?

ჩემთვის ეს წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი საკითხი იყო. სიდჰართა ჰყვება მისულ ხანდაზმულ კიბოს პაციენტ ქალზე, რომელიც ქალიშვილთან ერთად მოვიდა. ასაკის მატებით დედა-შვილის როლების შეცვლის პასუხისმგებლობამ ექიმ ქალიშვილში დედისთვის საუკეთესო მკურნალობისა და უძლიერესი წამლის ძიების ინსტინქტი გააჩინა. მაგრამ პრობლემა იყო: ტესტებით ღვიძლი ჯერ უკმარისობაში არ იყო, თუმცა ზღვარზე იდგა, თირკმელიც ზღვრულად მუშაობდა. სიდჰართამ იფიქრა, რომ განუკურნებელი დაავადების მძიმე წამლებით სხვა პრობლემების შექმნას შემამსუბუქებელი მკურნალობა სჯობდა. ქალიშვილი კი არ ეთანხმებოდა: „აქ სამკურნალოდ მოვედით და არა მოხუცთა თავშესაფრის ბინადრებისთვის განკუთვნილი რჩევების მოსასმენად!“. რამდენიმე კვირაში სიდჰართამ გაიგო, რომ ქალმა სხვა ექიმი იპოვა, ალბათ ძლიერი მკურნალობის მიმღები. ქალი კიბოთი გარდაიცვალა თუ მკურნალობით, კვლავ უცნობია.

საბედნიეროდ, ინგლისში ჯერ ექთანი და შემდეგ ექიმი სისელი სონდერსი ამ პაციენტების დასახმარებლად მოვიდა. იდეა თითქმის მიტოვებულ კიბოს განყოფილებებში მუშაობისას გაუჩნდა. უიმედო შემთხვევები უფანჯრო ოთახებში, ხმადაუწვდენლად, კუთხეში სასიკვდილოდ იყო მიტოვებული. ამის საპასუხოდ სონდერსმა პალიატიური მედიცინის სფერო გააცოცხლა. ექიმებისთვის კიბოსთან ომის წაგების ნიშანი პალიატიური მოვლა სონდერსისთვის სულ სხვა რამ იყო. იგი რეაქციას ასე აჯამებდა: „მოვლის იდეის მიმართ იმდენად ძლიერი წინააღმდეგობა იყო, რომ როდესაც ექიმებს გადარჩენის მცდელობის პაციენტის კომფორტისა და ღირსების აღდგენაზე მიმართვას ვურჩევდით, თვალს გვარიდებდნენ. ...ექიმები სიკვდილის სუნზე ალერგიულები იყვნენ. სიკვდილი მარცხსა და დამარცხებას ნიშნავდა. სინამდვილეში ეს მათი, მედიცინისა და ონკოლოგიის სიკვდილს ნიშნავდა.“

სკოლის გაკვეთილები თუ ეს წიგნი?

საკუთარი სურვილით სასიამოვნო საქმიანობა გამოცდისა და ნიშნის შფოთვის მსგავსი გარე ზემოქმედებისას შესაძლოა ნაკლებად სასიამოვნო გახდეს. რადგან მხოლოდ წმინდა ცნობისმოყვარეობით საინტერესო მხარეების ნაცვლად ჩნდება, რას მიიჩნევს მნიშვნელოვანი მეორე მხარე (მასწავლებელი და სხვა). ადამიანს და მის ინტერესის საგანს შორის წმინდა სწავლის სიყვარული აღარ არის, სარგებლის შფოთვაა. ზოგადად მასწავლებლებთანაც იგივეა. ზოგი სწავლის სიყვარულის გასაღვიძებლად გაკვეთილს ისტორიებითა და მოვლენებით ამდიდრებს, ზოგი კი მხოლოდ თემას მიჰყვება. არ ვგულისხმობ მხოლოდ საგამოცდო ადგილებზე შეჩერებას. სახალისოდ და მრავალმხრივ მომყოლმა შეიძლება გამოცდისთვის მნიშვნელოვანიც გამოკვეთოს, ხოლო მხოლოდ ინფორმაციულმა – გამოცდისთვის უმნიშვნელო და შესაძლოა ცხოვრებისთვის ზედმეტ დეტალებზე გაამახვილოს ყურადღება. აზრი ისაა, რომ ერთი თემის სხვადასხვა პერსპექტივა ერთში ცნობისმოყვარეობასა და სიამოვნებას იწვევს, მეორეში კი უბრალოდ „ჰმ, ასეთი ინფორმაციაც არსებობს“ რეაქციას.

მაგალითად ჰელიკობაქტერ პილორის სხვადასხვა დაავადებასთან კავშირის სკოლაში სწავლისა და წიგნში კითხვის შეგრძნება სრულიად განსხვავდებოდა. ვიცით, რომ აღმომჩენმა მეცნიერებმა დასამტკიცებლად ბაქტერიული კულტურა გადაყლაპეს და ნობელი მიიღეს. ეს მცდარი არ იყო, მაგრამ ამგვარად მოყოლილმა ჩემზე ვერ იმოქმედა. მაშინ კი გაბატონებული იყო აზრი, რომ მჟავაში ვერანაირი ბაქტერია ვერ იცოცხლებდა. სტატისტიკურად ნაჩვენები იყო ქრონიკული გასტრიტის კიბოს გამომწვევობაც, თუმცა გასტრიტის მიზეზი უცნობი იყო. სტრესს მიაწერდნენ...

ორმა ექიმმა, რობინ უორენმა და ბარი მარშალმა, გასტრიტის მიზეზის ძიება ერთად დაიწყეს. უორენმა მიკროსკოპით კუჭის ჩაღრმავებებზე მკრთალი ლურჯი შრე აღმოაჩინა. უფრო ახლოდან სპირალური ორგანიზმები დაინახა, მაგრამ ლაბორატორიაში მათ ვერ გამოყოფდა. მაშინ კუჭის მჟავე გარემოში ბაქტერიის არგამრავლება ისეთივე მიუწვდომელი ჭეშმარიტება იყო, როგორც ოდესღაც ბრტყელი დედამიწა. უორენი საკუთარ თავს ენდობოდა და მუშაობას მტკიცედ აგრძელებდა: ნანახი სიზმარი ვერ იქნებოდა. თუმცა კულტურაში გამრავლება ვერ ხერხდებოდა და ცარიელ ჭურჭელს გამუდმებით ყრიდა. ერთ შაბათ-კვირას საავადმყოფოს დატვირთვის გამო შემთხვევით კულტურების დაცლა დაავიწყდა. ჩვეულებრივზე ხანგრძლივი ინკუბაციის შემდეგ ლაბორატორიაში შესულმა კოლონიების ზრდა დაინახა. ბოლოს ბაქტერიები მიიღო და მათ Helicobakter pylori უწოდა (სპირალური ფორმისა და კუჭის პილორულ ნაწილში ყოფნის გამო), მაგრამ ეს ჯერ გასტრიტის მიზეზის დასამტკიცებლად საკმარისი არ იყო. ღორებზე ექსპერიმენტებშიც წყლული არცერთს განუვითარდა. კვლევებისა და პროექტის დაფინანსების შეჩერების მოახლოებამ რთულ გადაწყვეტილებამდე მიიყვანა. არაეთიკურ ადამიანურ ექსპერიმენტს საკუთარ თავზე ჩაატარებდა. მოგვიანებით Medical Journal of Australiaჟურნალში გამოქვეყნებულ სტატიაში საკუთარ თავს მოიხსენიებდა: „მოხალისემ ორგანიზმის სუფთა კულტურა გადაყლაპა“. წიგნის ამ თხრობამ მედიცინისა და კაცობრიობისთვის დიდი წვლილის მქონე კოლეგებისა და მეცნიერების მიმართ კვლავ პატივისცემა და აღტაცება გამიჩინა. დღეს ამ გრძნობებს უღურ შაჰინის, ოზლემ თურეჯისა და გუნდის გერმანიაში შექმნილი BioNTech/Pfizer კორონავირუსის ვაქცინით, რომლის გამოყენებაც მსოფლიოში უკვე 6 ქვეყანაში დაიწყო, განვიცდით.

იგივე განცდა მქონდა ბიოქიმიაში კიბოს პაციენტებში გამოყენებულ მეტოტრექსატზეც. გაკვეთილზე მხოლოდ მექანიზმს ვსწავლობდით, წიგნში კი ფარბერის ანტიფოლატებით დაწყებული გზის ნაწილის, ამ ანტიკიბოს წამლების ისტორიისა და იმდროინდელი პერსპექტივით მათი „პარადიგმის შემცვლელი“ ან „თამაშის წესების შემცვლელი“ როლის განცდა ისტორიის გაკვეთილების ომების პირადად განცდას ჰგავდა. იგივე იყო ფილადელფიის ქრომოსომის მუტაციაც. როგორც მეცნიერებასა და პოლიტიკაზე ვთქვი, HER2 წამლების, HER2 დადებითი ძუძუს კიბოს მკურნალობის კვლევები არამომგებიანობის ვარაუდით თითქმის შეწყდა, მაგრამ შეუპოვარი მეცნიერებით დღეს ამ პაციენტებს ჯანმრთელებისგან განუსხვავებლად ცხოვრება შეუძლიათ. ეს გაკვეთილზე მიღებული შეგრძნების მსგავსი არ იყო.

არსებულ სამედიცინო განათლებას არ ვლანძღავ. ვფიქრობ, პოტენციალს კარგად ვერ იყენებს, მაგრამ იმ სისტემისგან, რომელიც ჩვენს აღზრდასა და მზადყოფნის შემოწმებაზეა აგებული, მუდმივი მოთხოვნების ნაცვლად იქნებ ჩვენც უნდა გავაკეთოთ საკუთარი წილი და ცნობისმოყვარეობა თავად გავაღვიძოთ. ისტორიული ამბების კითხვა / კვლევა შეიძლება ინტერესის, მოტივაციისა და პროფესიული ენთუზიაზმის საუკეთესო გამღვივებელი იყოს.

კარცინოგენებთან ბრძოლაში – თამბაქოს გამონაკლისი

თამბაქოს თავისუფლების ბრძოლად ქცევის მთავარი ძალა თამბაქოს ლობი იყო. ამ წიგნში ეს კარგად გავიგე.

არ ვამბობ, თავისუფლება უმნიშვნელოა. უდავოდ ძალიან მნიშვნელოვანია. მართალია, ჩინეთმა ავტორიტარული რეჟიმით მკაცრი კარანტინებით (ერთი შემთხვევისას მთელი ქალაქის ან რეგიონის დახურვით) გავრცელება შეაჩერა და პანდემიის საწყისი ადგილის მიუხედავად ახლა თითქმის შემთხვევების არმქონე ადგილად იქცა, თუმცა ჩინეთის მსგავს ავტორიტარულ რეჟიმში ცხოვრება არასდროს მსურს. მთავარი ცვლილება ისაა, რომ ჩვენს თვალში თამბაქო თავისუფლებას აღარ წარმოადგენს.

თამბაქოს გავრცელებაში მხოლოდ მწარმოებლებს ვერ დავადანაშაულებთ. მოწევა 1. და 2. მსოფლიო ომის მძიმე ატმოსფეროდან ჯარისკაცების დროებითი გაქცევის ჩვევად გავრცელდა. ომის შემდეგ მეცნიერებმა ზიანის გაცნობიერება დაიწყეს, მაგრამ ხალხის ინფორმირებას ხელს სწორედ მხოლოდ მოგებაზე მოფიქრალი კომპანიები უშლიდა. წლების განმავლობაში რეკლამით ექიმებს თავის მხარეს იზიდავდნენ (1950-იანების ექიმებიანი პოსტერების მსგავსად), მეორე მხრივ მოწინააღმდეგე ექიმების კვლევებს აფერხებდნენ. მაშინ კვლევაც რთული იყო, რადგან თითქმის ყველა ეწეოდა; საკონტროლო ჯგუფი არ არსებობდა. კომპანიები თაგვებზე ცდებს აფინანსებდნენ და ზიანის მკვლევარ ანგელოზებად ჩანდნენ, შემდეგ კი შედეგებზე ამბობდნენ, ადამიანებში დადასტურებული ეფექტი არ არსებობსო, და სამიზნეს კარგად ცვლიდნენ. ამ მცდელობებმა ჭეშმარიტი კვლევები და კანონები ვერ შეაჩერა, მაგრამ ათწლეულებით გადადო...

როგორც სიდჰართაც ამბობს, FDA-ისმიერ ბაზარზე ყოველი წამლისთვის მკაცრი ზომების გატარებისას თამბაქოსადმი ასეთი თავისუფლება ძალიან უაზროა. მსგავსი მაგალითები აჩვენებს, რატომ უნდა ვიყოთ დაჟინებული ცნობიერების ამაღლებაში და რამდენად მნიშვნელოვანია სოციალური ორგანიზაციები.

Endgame – თამაშის დასასრული

ბოლოს ავტორი კიბოსთან კატა-თაგვობანას ლუის კეროლის „ალისა სარკის მიღმა“ დიალოგით აღწერს.

"მაგრამ ჩვენს ქვეყანაში, ამბობს ალისა ქოშინით, „თუ დიდხანს ირბენ, როგორც ახლა ჩვენ, ჩვეულებრივ სადღაც მიხვალ." "რა ნელი ქვეყანა ყოფილა თქვენი!“ პასუხობს დედოფალი. „აქ იმავე ადგილზე დასარჩენად მთელი ძალით უნდა ირბინო. ხოლო თუ სადმე მისვლა გინდა, სულ მცირე ორჯერ უფრო სწრაფად!"

კიბოს ახალი მკურნალობები მუდმივად იქმნება, მაგრამ კიბოს უჯრედებიც მუდმივად ახალი მუტაციებით პასუხობს და რეზისტენტობას იძენს. როგორც წითელი დედოფალი ამბობს, „ამ რბოლაში ადგილზე დასარჩენადაც მუდმივად უნდა ვირბინოთ.“ რადგან კიბო არ დაგველოდება.