ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობამ 1 ტიპის დიაბეტი უკუაქცია — გარდამტეხი პაციენტის შემთხვევა ჩინეთიდან

იპოვეს თუ არა დიაბეტის გამოსავალი ღეროვანი უჯრედებით?

1 ტიპის დიაბეტი აუტოიმუნური დაავადებაა, რომლის დროსაც იმუნური სისტემა პანკრეასში ინსულინის წარმომქმნელ უჯრედებს უტევს და ორგანიზმი ინსულინს ვეღარ წარმოქმნის. ეს სისხლში შაქრის უკონტროლო მატებასა და ჯანმრთელობის სერიოზულ პრობლემებს იწვევს. თუმცა ჩინეთში ახლახან ჩატარებულმა ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობამ აჩვენა, რომ ამ ქრონიკული დაავადების მკურნალობაში რევოლუციური ნაბიჯი გადაიდგა. შემთხვევის კვლევაში 25 წლის ქალმა ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული კუნძულოვანი უჯრედებით მკურნალობის შემდეგ ინსულინის ინექციების გარეშე შეძლო ცხოვრება. ეს მსოფლიოში დიაბეტის მქონე მილიონობით ადამიანისთვის იმედისმომცემ განვითარებად მიიჩნევა.

კუნძულოვანი უჯრედების გზა დიაბეტის მკურნალობაში

1 ტიპის დიაბეტი აუტოიმუნური დაავადებაა, რომელიც ორგანიზმში ინსულინის წარმოქმნას აჩერებს; მისი მკურნალობისთვის სხვადასხვა მეთოდს წლებია იკვლევენ. ამ პროცესში ერთ-ერთი ყველაზე იმედისმომცემი მიდგომა ინსულინის წარმომქმნელი კუნძულოვანი უჯრედების გადანერგვა გახდა. კუნძულოვანი უჯრედების გადანერგვის ფესვები 19. საუკუნემდე მიდის; ინგლისელმა ქირურგმა Charles Pybus-მა პანკრეასის გადანერგვის პირველი ექსპერიმენტული კვლევები დაიწყო. თანამედროვე გაგებით კუნძულოვანი უჯრედების გადანერგვა კი 1960-იან წლებში განვითარდა, როდესაც Paul Lacy-მ კოლაგენაზის ფერმენტით კუნძულოვანი უჯრედები გამოყო. ეს მიღწევა საფუძვლად დაედო როგორც ლაბორატორიულ კვლევებს, ისე კლინიკურ პრაქტიკას.

ადამიანებში კუნძულოვანი უჯრედების პირველი წარმატებული გადანერგვა 1990 წელს პიტსბურგის უნივერსიტეტში განხორციელდა. 2000 წელს დოქტორ James Shapiro-ს მიერ შემუშავებულმა ედმონტონის პროტოკოლმა გადანერგვაში უფრო ფართო წარმატება უზრუნველყო. ამ პროტოკოლით მეტ პაციენტში მიღწეული იყო ინსულინისგან დამოუკიდებლობა და ის მსოფლიოს კუნძულოვანი უჯრედების გადანერგვის ცენტრებში სტანდარტად იქცა. თუმცა გადანერგვა ჯერ კიდევ მოითხოვს ძლიერ იმუნოსუპრესიულ (იმუნიტეტის დამთრგუნველ) წამლებს და ამიტომ გვერდითი მოვლენების რისკს ატარებს.

2023 წელს FDA-მ დაამტკიცა გარდაცვლილი დონორებისგან მიღებული პანკრეასის კუნძულოვანი უჯრედების შემცველი Lantidra და ამით ამ სფეროში ახალი ეტაპის კარი გახსნა. თუმცა ამ მკურნალობას ჯერ კიდევ სჭირდება იმუნოსუპრესიული წამლები და მისი გამოყენება პაციენტების შეზღუდულ ჯგუფებშია შესაძლებელი. ახალ ნაბიჯად, პაციენტის საკუთარი უჯრედებიდან მიღებული ღეროვანი უჯრედებისგან წარმოქმნილი კუნძულოვანი უჯრედების გამოყენებით უფრო უსაფრთხო და ხანგრძლივი შედეგების მიღწევა დაისახა მიზნად. სწორედ აქ გვთავაზობს ჩინეთში ჩატარებული ღეროვან უჯრედებზე დაფუძნებული მკურნალობა გარდამტეხ სიახლეს კუნძულოვანი უჯრედების გადანერგვის ისტორიულ განვითარებაში.

ქალი პაციენტის მკურნალობა საკუთარი უჯრედებიდან შექმნილი კუნძულოვანი უჯრედებით

ეს გარდამტეხი შემთხვევის კვლევა Tianjin First Central საავადმყოფოში ჩატარდა. მკვლევრებმა პაციენტის მუცლის მიდამოდან აღებული ცხიმოვანი უჯრედები ქიმიური მეთოდებით პლურიპოტენტურ ღეროვან უჯრედებად გარდაქმნეს. პლურიპოტენტურ ღეროვან უჯრედებს ორგანიზმის სხვადასხვა ტიპის უჯრედად გარდაქმნის უნარი აქვს; მკვლევრებმა ისინი ინსულინის წარმომქმნელ კუნძულოვან უჯრედებად აქციეს. ჩვეულებრივ პანკრეასში არსებული ეს უჯრედები წარმოქმნის ინსულინს, რომელიც სისხლში გლუკოზის დონეს არეგულირებს. თუმცა 1 ტიპის დიაბეტის მქონე ადამიანებში იმუნური სისტემა ამ უჯრედებს ანადგურებს.

პაციენტს ადრე ღვიძლის ორი და პანკრეასის ერთი გადანერგვა ჰქონდა ჩატარებული, თუმცა ეს მკურნალობები წარუმატებელი აღმოჩნდა. მკურნალობის ფარგლებში მისივე უჯრედებიდან შექმნილი კუნძულოვანი უჯრედები კანსა და მუცლის კუნთებს შორის შეიყვანეს. მკურნალობის შემდგომ ანალიზებში აღინიშნა, რომ უჯრედები პაციენტის ორგანიზმში წარმატებით დამკვიდრდა და საკუთარი სისხლძარღვოვანი სტრუქტურები განივითარა.

ინსულინისგან დამოუკიდებელი ცხოვრება: დაუჯერებელი შედეგები

მკვლევრებმა განაცხადეს, რომ მკურნალობიდან დაახლოებით 75 დღის შემდეგ პაციენტს ინსულინის ინექციები აღარ სჭირდებოდა. მკურნალობიდან ერთი წლის შემდეგაც მას ინსულინის ინექციები არ სჭირდება. მკურნალობამდე სისხლში შაქრის სამიზნე დიაპაზონში ყოფნის დრო 43,18% იყო, ოთხი თვის შემდეგ კი 96,2%-მდე გაიზარდა. ამასთან, გრძელვადიანი შაქრის კონტროლის მაჩვენებელი გლიკოზილირებული ჰემოგლობინის (HbA1c) დონე დიაბეტის არმქონე ადამიანის დონემდე შემცირდა.

ამ წარმატებამ არა მხოლოდ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა პაციენტის ცხოვრების ხარისხი, არამედ მკურნალობის პოტენციალიც გამოავლინა. პაციენტის ორგანიზმმა საკუთარი ინსულინის წარმოქმნით სისხლში შაქარი გარე ინსულინის დამატების გარეშე გააკონტროლა.

ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის სხვა ცდები: გლობალური პროგრესი

მიუხედავად იმისა, რომ ეს გარდამტეხი შემთხვევის კვლევა დიაბეტში ამ ინოვაციური მკურნალობის პოტენციალის პირველი მაგალითია, მსოფლიოში ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის მრავალი განსხვავებული ცდა გრძელდება. 2024 წლის ივნისში ფარმაცევტულმა კომპანია Vertex-მა გამოაცხადა 1 ტიპის დიაბეტის დროს ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული ინსულინის წარმომქმნელი კუნძულოვანი უჯრედების გამოყენების კლინიკური კვლევის შედეგები. ამერიკის დიაბეტის ასოციაციის 84. სამეცნიერო სესიებზე წარმოდგენილ კვლევაში 12 პაციენტში ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული კუნძულოვანი უჯრედების დადებითი ეფექტები აღინიშნა.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განვითარება კანადაში ჩატარებულ კვლევას უკავშირდება, რომელიც ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული პანკრეასის ენდოდერმული უჯრედების უსაფრთხოებას იკვლევდა. ამ კვლევის მონაცემები 2021 წელს Cell Reports Medicine -ში გამოქვეყნდა. კვლევის წამყვანმა ავტორმა, პროფესორმა James Shapiro-მ განაცხადა, რომ ინსულინის წარმომქმნელმა უჯრედებმა თაგვებში დიაბეტი უკუაქცია და ადამიანის უჯრედებით მსგავსი შედეგების მისაღებად მნიშვნელოვანი პროგრესი იყო მიღწეული.

შემდეგი ნაბიჯები: ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის გამოწვევები

ამ იმედისმომცემი მიღწევების მიუხედავად, ფართო გამოყენებამდე ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობას ჯერ კიდევ მრავალი გადაუჭრელი სირთულე აქვს. პროფესორმა Shapiro-მ ხაზი გაუსვა, რომ კვლავ პასუხგაუცემელია, როგორ გაფართოვდეს და დაჩქარდეს პროცესი მეტი პაციენტისთვის. ასევე ჯერ გაურკვეველია, დასჭირდებათ თუ არა 1 ტიპის დიაბეტის მსგავსი აუტოიმუნური დაავადებების მქონე პაციენტებს მკურნალობის შემდეგ იმუნური პასუხის დასათრგუნად იმუნოსუპრესიული წამლები.

კვლევის წამყვანმა ავტორმა, დოქტორმა Hongkui Deng-მაც აღნიშნა, რომ ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული კუნძულოვანი უჯრედებით მეტ პაციენტში კლინიკური სარგებლის მისაღებად საჭიროა შესაფერისი იმუნომოდულაციური სტრატეგიები. ასევე მნიშვნელოვან სირთულედ რჩება ამ კუნძულოვანი უჯრედების ეფექტიანი და ხარჯთეფექტიანი წარმოება.

დასკვნა: იმედისმომცემი მომავალი

ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის ამ გარდამტეხ მიღწევებს 1 ტიპის დიაბეტის მსგავსი ქრონიკული დაავადებების დროს მილიონობით ადამიანის ცხოვრების ძირეულად შეცვლის პოტენციალი აქვს. ეს მეთოდები, რომლებსაც ინსულინის ინექციებზე დამოკიდებული პაციენტების ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება, გართულებების რისკის შემცირება და დაავადების მართვის გამარტივება შეუძლია, მომავალში დიაბეტის მკურნალობის სტანდარტულ მიდგომად შეიძლება იქცეს. თუმცა ფართო გამოყენებისთვის მეტი კლინიკური კვლევა და გრძელვადიანი შედეგების მონაცემებია საჭირო.

ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობას რევოლუციის მოხდენის პოტენციალი აქვს არა მხოლოდ დიაბეტის, არამედ მრავალი ქრონიკული დაავადების მკურნალობაშიც. ამ კვლევების სამომავლო წარმატება მედიცინაში ახალი ეპოქის მაუწყებელი შეიძლება გახდეს.