Kök hüceyrə müalicəsi tip 1 diabeti geri çevirdi: Çindən yenilikçi xəstə nümunəsi

Kök hüceyrə müalicəsi ilə diabetin çarəsi tapılırmı?

Tip 1 diabet immun sisteminin mədəaltı vəzidə insulin istehsal edən hüceyrələrə hücum etdiyi və orqanizmin insulin istehsal edə bilmədiyi autoimmun xəstəlikdir. Bu, qan şəkərinin nəzarətsiz yüksəlməsinə və ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Lakin yaxınlarda Çində aparılmış kök hüceyrə müalicəsi bu xroniki xəstəliyin müalicəsində inqilabi addım atıldığını göstərib. Bir klinik hal tədqiqatında 25 yaşlı qadın kök hüceyrələrdən əldə edilən adacıq hüceyrələri ilə müalicədən sonra insulin inyeksiyalarına ehtiyac olmadan yaşaya bilib. Bu, dünyada milyonlarla diabet xəstəsi üçün ümidverici inkişaf sayılır.

Adacıq hüceyrələrinin diabet müalicəsində keçdiyi yol

Tip 1 diabet orqanizmin insulin istehsalını dayandıran autoimmun xəstəlikdir və onun müalicəsi üçün illərdir müxtəlif üsullar araşdırılır. Ən ümidverici yanaşmalardan biri insulin istehsal edən adacıq hüceyrələrinin transplantasiyası olub. Adacıq hüceyrəsi transplantasiyasının kökləri 19-cu əsrə uzanır; ingilis cərrah Charles Pybus mədəaltı vəzi transplantasiyası üzrə ilk eksperimental işlərə başlayıb. Lakin müasir mənada adacıq hüceyrəsi transplantasiyası 1960-cı illərdə Paul Lacynin kollagenaza fermenti ilə adacıq hüceyrələrini ayırması sayəsində inkişaf edib. Bu irəliləyiş həm laboratoriya işlərinin, həm də klinik tətbiqlərin əsasını yaradıb.

İnsanlarda ilk uğurlu adacıq hüceyrəsi transplantasiyası 1990-cı ildə Pittsburgh Universitetində aparılıb. 2000-ci ildə isə Dr. James Shapironun hazırladığı Edmonton protokolu daha geniş uğur əldə etməyə imkan verib. Bu protokolla daha çox xəstədə insulindən asılılıq aradan qalxıb və o, dünyadakı islet (adacıq hüceyrəsi) transplantasiya mərkəzlərində standarta çevrilib. Lakin adacıq hüceyrəsi transplantasiyası hələ də ciddi immunosupressiv (immuniteti basqılayan) dərmanların istifadəsini tələb etdiyi üçün yan təsir riski daşıyır.

2023-cü ildə FDA vəfat etmiş donorlardan əldə edilən pankreatik adacıq hüceyrələrini ehtiva edən Lantidranı təsdiqləyərək bu sahədə yeni dövrə yol açıb. Lakin bu müalicə hələ də immunosupressiv dərmanlar tələb edir və məhdud xəstə qruplarında tətbiq oluna bilir. Yeni addım kimi xəstənin öz hüceyrələrindən əldə edilən kök hüceyrə mənşəli adacıq hüceyrələrinin istifadəsi ilə daha təhlükəsiz və uzunmüddətli nəticələr hədəflənib. Məhz bu nöqtədə Çində aparılmış kök hüceyrə əsaslı müalicə adacıq hüceyrəsi transplantasiyasının tarixi inkişafında yenilikçi irəliləyiş təqdim edir.

Qadın xəstənin öz hüceyrələrindən hazırlanmış adacıq hüceyrələri ilə müalicəsi

Bu yenilikçi klinik hal tədqiqatı Tianjin First Central Xəstəxanasında aparılıb. Tədqiqatçılar xəstənin qarın nahiyəsindən götürdükləri yağ hüceyrələrini kimyəvi üsullarla pluripotent kök hüceyrələrə çeviriblər. Pluripotent kök hüceyrələr orqanizmin müxtəlif hüceyrə növlərinə çevrilə bilir və tədqiqatçılar onları insulin istehsal edən adacıq hüceyrələrinə çeviriblər. Normalda mədəaltı vəzidə yerləşən bu hüceyrələr qan qlükozasını tənzimləyən insulin hormonunu istehsal edir. Lakin tip 1 diabeti olanlarda immun sistemi bu hüceyrələri məhv edir.

Xəstə əvvəllər iki qaraciyər və bir mədəaltı vəzi transplantasiyası keçirmişdi, lakin bu müalicələr uğursuz olmuşdu. Müalicə çərçivəsində xəstənin öz hüceyrələrindən hazırlanmış adacıq hüceyrələri dəri ilə qarın əzələlərinin arasına inyeksiya edilib. Müalicədən sonrakı təhlillərdə hüceyrələrin xəstənin bədənində uğurla yerləşdiyi və öz damar strukturlarını yaratdığı müşahidə olunub.

İnsulindən asılı olmayan həyat: inanılmaz nəticələr

Tədqiqatçılar müalicədən təxminən 75 gün sonra xəstənin insulin inyeksiyalarına ehtiyac duymadığını bildiriblər. Müalicədən bir il keçməsinə baxmayaraq xəstə hələ də insulin inyeksiyalarına ehtiyac duymur. Müalicədən əvvəl qan şəkərinin hədəf intervalında qalma müddəti 43,18% olduğu halda, dörd ay sonra bu göstərici 96,2%-yə yüksəlib. Xəstənin uzunmüddətli qan şəkəri nəzarətini göstərən qlikozilləşmiş hemoqlobin (HbA1c) səviyyəsi də diabeti olmayan şəxsin səviyyəsinə enib.

Bu uğur xəstənin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaqla yanaşı, müalicənin potensialını da göstərib. Xəstənin bədəni öz insulinini istehsal edərək xaricdən insulin əlavəsinə ehtiyac olmadan qan şəkərinə nəzarəti təmin edib.

Digər kök hüceyrə müalicəsi sınaqları: qlobal irəliləyişlər

Bu yenilikçi klinik hal tədqiqatı kök hüceyrə müalicəsinin diabetdə potensialını göstərən ilk nümunə olsa da, dünyada bir çox fərqli kök hüceyrə müalicəsi sınağı da davam edir. 2024-cü ilin iyununda Vertex dərman şirkəti, tip 1 diabetin müalicəsində kök hüceyrələrdən əldə edilən insulin istehsal edən adacıq hüceyrələrinin istifadəsi üzrə klinik tədqiqatın nəticələrini açıqlayıb. Amerika Diabet Assosiasiyasının 84-cü Elmi Sessiyalarında təqdim edilən bu tədqiqatda 12 xəstədə kök hüceyrə mənşəli adacıq hüceyrələrinin müsbət təsirləri müşahidə olunub.

Bu sahədə digər mühüm inkişaf Kanadada aparılan, kök hüceyrə mənşəli pankreatik endoderm hüceyrələrinin təhlükəsizliyini araşdıran tədqiqatdan gəlib. Tədqiqatın məlumatları 2021-ci ildə Cell Reports Medicine jurnalında dərc olunub. Aparıcı müəllif Prof. James Shapiro insulin istehsal edən hüceyrələrin siçanlarda diabeti geri çevirdiyini və insan hüceyrələri ilə oxşar nəticələr əldə etmək istiqamətində mühüm irəliləyişlər olduğunu bildirib.

Növbəti addımlar: kök hüceyrə müalicəsində çətinliklər

Bu ümidverici inkişaflara baxmayaraq, kök hüceyrə müalicəsinin geniş tətbiqi üçün həll edilməli çoxlu çətinlik qalır. Prof. Shapiro prosesin daha çox xəstəyə tətbiqi üçün necə genişləndirilib sürətləndirilə biləcəyi suallarının hələ cavab gözlədiyini vurğulayıb. Tip 1 diabet kimi autoimmun xəstəliklərdə müalicədən sonra immun reaksiyanı basqılamaq üçün immunosupressiv dərmanlara ehtiyac olub-olmayacağı da hələ qeyri-müəyyəndir.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi Dr. Hongkui Deng də kök hüceyrə mənşəli adacıq hüceyrələrinin daha çox diabet xəstəsinə klinik fayda verməsi üçün uyğun immunomodulyasiya strategiyalarının hazırlanmalı olduğunu bildirib. Bu hüceyrələrin effektiv və münasib xərclə istehsalı da mühüm çətinlik kimi önə çıxır.

Nəticə: ümidverici gələcək

Kök hüceyrə müalicəsinin tip 1 diabet kimi xroniki xəstəliklərdə yaratdığı bu yenilikçi irəliləyişlər milyonlarla insanın həyatını köklü dəyişdirmək potensialına malikdir. İnsulin inyeksiyalarından asılı xəstələrin həyat keyfiyyətini artıra, ağırlaşma riskini azalda və xəstəliyin idarə olunmasını asanlaşdıra bilən bu üsullar gələcəkdə diabet müalicəsinin standart yanaşmasına çevrilə bilər. Lakin geniş istifadə üçün daha çox klinik tədqiqata və uzunmüddətli nəticə məlumatlarına ehtiyac var.

Kök hüceyrə müalicələri yalnız diabetdə deyil, bir çox xroniki xəstəliyin müalicəsində də inqilab yaratmaq potensialı daşıyır. Bu tədqiqatların gələcək uğurları tibbdə yeni dövrün xəbərçisi ola bilər.