Tip 1 diabet üçün ilk hüceyrəvi müalicə FDA təsdiqi aldı: Lantidra

Diabet (şəkər xəstəliyi) dünyada həyat keyfiyyətini aşağı salan mühüm xəstəlikdir. Onun növlərindən olan Tip 1 diabet daha erkən yaşda başlaması ilə, xüsusilə qan şəkərində ciddi yüksəlmə və enmələr yaşayan xəstələrdə idarə edilməsi çətin ola bilər. Lakin yeni FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) təsdiqi bu vəziyyətdəki xəstələr üçün mühüm ümiddir. FDA Tip 1 diabetli xəstələrin müalicəsində istifadə edilən ilk hüceyrəvi müalicəni təsdiqlədi. Bu təsdiq diabet müalicəsində mühüm addımdır və gələcəkdə xəstələrin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.

FDA-dan tarixi təsdiq: Lantidra

28 iyun 2023-cü ildə FDA Tip 1 diabetin müalicəsi üçün həyatını itirmiş donorun (vericinin) mədəaltı vəzi hüceyrələrindən hazırlanan ilk allogen pankreatik adacıq hüceyrəsi terapiyası Lantidranı təsdiqlədi. Lantidra intensiv diabet idarəetməsinə və təlimə baxmayaraq ciddi hipoqlikemiya (qan şəkərinin aşağı düşməsi) epizodları səbəbindən hədəflənən qlikozilləşmiş hemoqlobin (orta qan qlükozası) səviyyələrinə çata bilməyən Tip 1 diabetli yetkinlərin müalicəsi üçün təsdiqləndi.

Ciddi hipoqlikemiya huşun itməsi və ya qıcolmalar nəticəsində zədələnmələrə səbəb ola bilən təhlükəli vəziyyətdir. Bu təsdiq Tip 1 diabetli xəstələrin müalicəsi üçün ilk hüceyrə terapiyasıdır. Tip 1 diabeti və təkrarlanan ciddi hipoqlikemiyası olan şəxslərə hədəf qan qlükozası səviyyələrinə çatmaq üçün əlavə müalicə seçimi təqdim edir.

Tip 1 diabet ömürboyu qayğı tələb edən xroniki autoimmun xəstəlikdir; insanın immun sistemi insulin istehsal edən pankreatik adacıq hüceyrələrinə hücum edir. Diabetli şəxslər hər gün qan qlükozasını yoxlamalı və insulin istifadə etməlidirlər. Lakin bəzi Tip 1 diabetli şəxslər hiperqlikemiyanın (yüksək qan şəkəri) qarşısını almaq üçün hər gün ehtiyac duyduqları insulin miqdarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Lantidra bu xəstələr üçün potensial müalicə seçimi təqdim edir.

Lantidranın təsir mexanizmi

Lantidranın əsas təsir mexanizmi allogen (başqa şəxsdən alınan) adacıq beta hüceyrələrinin xəstəyə verilməsi və bu hüceyrələrin insulin ifraz etməsidir. Bu hüceyrələr Lantidra ilə bədənə yeridilir. Bəzi xəstələrdə onlar kifayət qədər insulin istehsal edə bilər; nəticədə qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq üçün kənardan insulin qəbuluna (inyeksiya və ya pompa vasitəsilə) ehtiyac qalmır.

Bu allogen adacıq beta hüceyrələri həyatını itirmiş donorlardan (vericilərdən) alınan pankreatik hüceyrələrdən əldə edilir. Lantidra bədənə, xüsusilə qaraciyərin portal venasına infuziya edildikdə bu adacıq beta hüceyrələrinin qan dövranına daxil olub qaraciyərə çatmasına imkan verir.

Lantidraya FDA təsdiqi qazandıran klinik tədqiqat 

Lantidranın təhlükəsizliyi və effektivliyi hipoqlikemiyanı hiss etməyən, Tip 1 diabetli ümumilikdə 30 iştirakçının ən azı bir, ən çox üç infuziya aldığı iki randomizə olunmamış, təkqollu tədqiqatda qiymətləndirildi.

Tədqiqatların effektivlik nəticələri belə idi:

• 21 iştirakçı bir il və ya daha uzun müddət insulin qəbul etməli olmadı;
• 11 iştirakçı bir ilə beş il arasında, 10 iştirakçı isə beş ildən uzun müddət insulinə ehtiyac duymadı.
• 5 iştirakçı heç vaxt insulindən müstəqilliyə çata bilmədi.

Lantidra ilə əlaqəli yan təsirlər hər iştirakçının aldığı infuziyaların sayına və izləmə müddətinə görə dəyişirdi və praktikada müşahidə olunan göstəriciləri əks etdirməyə bilər. Ən çox rast gəlinən yan təsirlərə ürəkbulanma, yorğunluq, anemiya, ishal və qarın ağrısı daxil idi. İştirakçıların əksəriyyəti Lantidranın qaraciyərin portal venasına infuziyası və adacıq hüceyrələrinin yaşamasını təmin etmək üçün lazım olan immunosupressiv (immun sistemi basdıran) dərmanların istifadəsi ilə əlaqəli ən azı bir ciddi yan təsir yaşadı. Bəzi ciddi yan təsirlər immunosupressiv dərmanların dayandırılmasını tələb etdi, bu da adacıq hüceyrəsi funksiyasının və insulindən müstəqilliyin itirilməsinə səbəb oldu. Hər xəstə üçün Lantidranın fayda və riskləri qiymətləndirilərkən bu yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.

FDA Lantidranın təsdiqini CellTrans Inc. şirkətinə verdi.

*

Pankreatik adacıq hüceyrəsi transplantasiyalarının qısa tarixçəsi

Pankreatik adacıq hüceyrəsi transplantasiyası əslində yeni fikir deyil. İlk araşdırmalar ingilis cərrah Charles Pybus kimi tədqiqatçılar tərəfindən 19-cu əsrin sonlarında aparılıb. Lakin müasir adacıq (pankreatik adacıq hüceyrəsi) transplantasiyası tədqiqatları adətən Paul Lacy-nin 1960-cı illərin sonlarında başlatdığı işlərə əsaslanır. Lacy-nin komandası adacıqları ayırmaq üçün kollagenazaya əsaslanan üsul hazırlayıb; bu da gələcək in vitro və in vivo adacıq təcrübələrinə yol açıb. Sonrakı tədqiqatlar transplantasiya edilmiş adacıqların həm gəmiricilərdə, həm də insan olmayan primatlarda diabeti geriyə döndərə bildiyini göstərib.

İnsanlarda adacıq hüceyrəsi transplantasiyasının ilk uğurlu sınağı 1990-cı ildə Pittsburgh Universitetində aparılıb. Lakin tətbiqlərin davamlı yaxşılaşdırılmasına baxmayaraq, 1990-cı illərin sonunda adacıq qəbul edənlərin yalnız təxminən 10%-u normal qan qlükozası səviyyəsinə (euqlikemiya) çatıb.

2000-ci ildə Dr. James Shapiro və həmkarları steroidsiz (kortizonsuz) protokol və çoxsaylı donor adacıqlarından istifadə edərək transplantasiyadan sonra euqlikemiyaya çatan yeddi nəfər barədə hesabat dərc etdilər. Bu protokol "Edmonton protokolu" adlanır və dünyadakı adacıq transplantasiyası mərkəzləri tərəfindən qəbul edilib; bu da adacıq transplantasiyasının uğurunu xeyli artırıb.

Bu tarixi baxımdan Lantidranın əvvəlki adacıq transplantasiyası səylərindən fərqi FDA tərəfindən təsdiqlənmiş ilk hüceyrəvi müalicə olması və potensial olaraq daha geniş xəstə qrupuna tətbiq edilə bilməsidir. Lantidranın adacıq hüceyrələrini qaraciyərin portal venasına infuziya etməsi üsulu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin hər iki üsulun immun sistemi basdırmaq üçün immunosupressiv dərmanların istifadəsini tələb etdiyini və bu dərmanların yan təsirləri ola biləcəyini unutmaq olmaz.

*