კიბო და კვება

კიბოსა და კვების გზამკვლევი

კიბოს პრევენციისა და/ან მკურნალობის დროს რომელ პირობებში რა საკვებია სასარგებლო? როგორ ვიკვებოთ სწორად?

კვება ჯანმრთელობის შენარჩუნების, გაუმჯობესებისა და ცხოვრების ხარისხის ასამაღლებლად საჭირო ნივთიერებების საკმარისად მიღებაა. რა და რამდენი უნდა მივიღოთ, ამის ცოდნა სწორ კვებასა და ჯანმრთელობას ეხმარება. ბევრი ვწუხვართ, რომ მავნედ მიჩნეული საკვები გემრიელია და გვინდა სასარგებლოც ისეთივე იყოს. მხოლოდ გემოთი არჩეული საკვები ზოგჯერ აუცილებელ ნივთიერებებს ვერ გვაწვდის და კიბოსა და სხვა დაავადებების წინაშე დაუცველს გვტოვებს.

ახალ ამბებში საკვების კიბოზე გავლენის შესახებ მრავალი განსხვავებული მოსაზრება გვინახავს. სამეცნიერო კვლევებიდან ინფორმაციის მიღებას ვცდილობდით და დიეტოლოგთა რჩევებსაც ვისმენდით. ამიტომ გადავწყვიტეთ ვუპასუხოთ კითხვებს, როგორ ვიკვებოთ პრევენციისთვის ან დიაგნოზის შემდეგ, და ასობით კვლევისა და დამაბნეველი კომენტარის განმარტებისთვის ეს მნიშვნელოვანი თემა განვიხილოთ.

ონკოლოგიის სპეციალისტ დიეტოლოგ Mehmet Refik Sezgin-ს ვკითხეთ, კიბოსგან დასაცავად და/ან მკურნალობისას რა პირობებში რომელი საკვებია სასარგებლო და როგორ ვიკვებოთ სწორად.

როგორ აფასებთ კვებისა და კიბოს კავშირს?

თემა კიბოს გამომწვევ და პრევენციის ხელშემწყობ კვებად შეიძლება დავყოთ. მხოლოდ საკვები კი არა, მომზადება და შენახვაც მნიშვნელოვანია. შემწვარის პრიორიტეტი, ბოჭკოს ნაკლებობა, გადამუშავებული ხორცი, ბევრი ალკოჰოლი, რაფინირებული ნახშირწყალი (განსაკუთრებით ტკბილეული), მჟავე სასმელები და ნაკლები ხილ-ბოსტნეული სხვადასხვა ხარისხით ძუძუსა და ნაწლავის მსგავსი კიბოების განვითარებაში მონაწილეობს.

როგორ ვიკვებოთ პრევენციისთვის? შესყიდვის ჩვევები შევცვალოთ და ბუნებრივ, ნაკლებად დამუშავებულ საკვებს მივმართოთ. მომზადებისას ღუმელი, უკვამლო გრილი და ხარშვა ავირჩიოთ, რომ კვებითი ღირებულება შევინარჩუნოთ და არასასურველი რეაქციები ავიცილოთ. მნიშვნელოვანია „ცისარტყელასავით კვება“: ფერები დამცავ ნივთიერებებს უკავშირდება. ამიტომ გვინდა არჩევანი 1/3 მწვანე, 1/3 წითელ და 1/3 ყვითელ-თეთრ ბოსტნეულზე განაწილდეს.

შეიძლება კვებითი ჩვევებით პრევენცია? ან არასწორი კვება კიბოს ფაქტორია?

ათობით კვლევა არსებობს. ბოჭკოვანი საკვები კოლონის კიბოს ამცირებს, შებოლილი კი საჭმლის მომნელებელი სიმსივნეების განვითარებაში მონაწილეობს. ლუდმა შეიძლება მსხვილი ნაწლავის კიბოს საფუძველი შექმნას, ძლიერმა სასმელმა კი ხახისა და სხვა კიბო გამოიწვიოს. თუმცა მხოლოდ კოლონზე ან კუჭზე ვერ ვიფიქრებთ — კვება მთლიანად უნდა განვიხილოთ. სიმსუქნე კიბოსა და სხვა დაავადებების წამახალისებელია, ამიტომ ჯანსაღი წონა და ვარჯიში მნიშვნელოვანია. მრავალფეროვნება და რეჟიმი ყველა სისტემას უნდა ითვალისწინებდეს. სასურველია 4-5 თანაბარი კვება. ხილ-ბოსტნეულის ფერის მიმცემი აქტიური კომპონენტები დამცავიცაა, ამიტომ ვამბობთ „ცისარტყელასავით იკვებეთ“. რაციონში უნდა იყოს პროტეაზის ინჰიბიტორები: პარკოსნები (ოსპი, ლობიო) და ბოსტნეული (მწვანე ლობიო, ბარდა); ანტიოქსიდანტები (ხილი, ზეთოვანი თესლები, ბოსტნეული); ბიოფლავონოიდები (ციტრუსები, თუთისა და მარწყვის ოჯახები); გოგირდიანი allium ბოსტნეული (ნიორი, ხახვი, პრასი). არ დავივიწყოთ მარცვლეული. მუქი პური, განსაკუთრებით ჭვავის ან შვრიის ფქვილით, კვებითად და ორგანიზმის მხარდასაჭერად უფრო სწორია.

რას მივაქციოთ ყურადღება საკვების ყიდვისას?

პირველი წესია ეტიკეტის კითხვა. წარმოების თარიღი და სერიის ნომერი გარკვეულწილად სანდო კომპანიების არჩევაში გვეხმარება. ასევე მნიშვნელოვანია ქიმიური ნარჩენები, რომლებიც შემადგენლობაში მითითებული არ არის. ხილ-ბოსტნეულზე ზრდის დასაჩქარებლად და დასაცავად ბევრი ქიმიკატია. ხმელთაშუაზღვის რეგიონში ჰემატოლოგიური დაავადების ბევრი პაციენტი სათბურში მუშაობს ან იქ ცხოვრობს. ამიტომ სეზონური ხილ-ბოსტნეული სჯობს.

სხვა საკითხია ბუნებრივი პროცესები: ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი ზეთოვანი თესლები ან სანელებლები შეიძლება ღვიძლის კიბოს გამომწვევ აფლატოქსინს შეიცავდეს. შენახვის პირობებში განსაკუთრებით ტენი ობს და ამ ტოქსინს წარმოქმნის. კვლევები მის ღვიძლის კიბოსთან კავშირს ადასტურებს, რაც შენახვის პირობების მნიშვნელობას გვაჩვენებს.

რას მიაქციოს ყურადღება კვებაში კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანმა?

დიაგნოზი ცხოვრებაში ბევრს ცვლის. ცვლილებები პაციენტზე, კიბოს ტიპსა და მკურნალობაზეა დამოკიდებული. კვებითი მდგომარეობა და საჭიროებებიც ამის მიხედვით უნდა დარეგულირდეს.

პაციენტზე დამოკიდებულია ფსიქოლოგიური და სოციალური ქცევა. სიცოცხლის შიშით შეიძლება ნაკლები ჭამოს ან ოჯახის ზეწოლით უცნობი საკვები დაიწყოს. გეგმისთვის ჭორების ნაცვლად სპეციალისტის ინფორმაციაა სწორი. ვურჩევთ ოჯახთან ერთად სუფრასთან დაჯდომას, საყვარელ საკვებსა და საუბრის ფონზე სტრესის გარეშე ჭამას.

კიბოს ტიპის ცვლილებებში სიმსივნის გამონაყოფები მეტაბოლიზმს ცვლის. განსაკუთრებით შეიძლება კიბოს კახექსია გამოვლინდეს. ცხიმოვანი ქსოვილით ან მის გარეშე მძიმე კუნთოვანი ქსოვილით დახასიათებული ეს მდგომარეობა სიცოცხლეს ემუქრება.

კიბოს პაციენტის ცილის საჭიროება იზრდება. ჯანმრთელ მოზრდილს კილოგრამზე დღეში 0,8 გრამი სჭირდება, პაციენტს კი 1,5-2 გრამამდე. რძისა და იოგურტის 400-500 გრამამდე, ხორცისა და მსგავსის (მაგალითად თევზის) 90-100 გრამამდე და ყველის 75-100 გრამამდე გაზრდა დეფიციტის დაფარვას ეხმარება. ხილი 500 გრამამდე და ხარისხიანი მარცვლეული, მაგალითად ბულგური და მაკარონი, ენერგიის დეფიციტის შესავსებადაც საჭიროა.

მესამეა მკურნალობის ცვლილებები. განსაკუთრებით ქიმიოთერაპიისას გემოსა და ქსოვილის დაკარგვა და გულისრევა ცხოვრების ხარისხს აზიანებს. გულისრევისას ვურჩევთ მკურნალობაზე ძალიან მშივრები არ მოვიდნენ, თან იქონიონ ჩხირი კრეკერი, ბისკვიტი, ორცხობილა ან სახლში მომზადებული ყველიანი ტოსტი და შემდეგ პირველი 2-6 საათი ზედმეტ თხევად საკვებს არ მიეძალონ. პიტნა, პიტნის კანფეტი და კოჭა გულისრევას გარკვეულწილად ამცირებს. გემოს პრობლემისას ჭამამდე ცოტა მინერალური წყლით პირის გამოვლება კვებას უფრო სასიამოვნოს ხდის. ხშირია შეკრულობაც. ხილ-ბოსტნეულის, წყლისა და ყოველდღიური მოძრაობის გაზრდა ნაწლავის მოქმედებას ამსუბუქებს.

შეიძლება კიბოს წამალი საკვებთან ურთიერთქმედებით გვერდით მოვლენას იწვევდეს?

დიახ, საკვებ-წამლის ურთიერთქმედება მნიშვნელოვანი და სიცოცხლისთვის საშიში პრობლემაა. დამატებითი პროდუქტის დაწყებამდე პაციენტმა ან ახლობელმა მკურნალ ექიმს, ონკოლოგიურ ფარმაცევტსა და დიეტოლოგს უნდა ჰკითხოს. მიზეზისა და მოლოდინის ახსნა მართვას ეხმარება. 2006 წლის კვლევამ ჩვენთვის უკვე ცნობილი გრეიპფრუტის, სისხლიანი ფორთოხლის (წითელი, Sevilla ფორთოხალი) და ბროწეულის წვენის ქიმიოთერაპიასთან ურთიერთქმედება აჩვენა. ძუძუს კიბოში ხშირ antracyclin-ს მწვანე ჩაიც ურთიერთქმედებს. ჭინჭრისა და ზოგი პროდუქტის, ფუტკრის რძის, მტვრისა და პროპოლისის მომხმარებელ ზოგ პაციენტში მძიმე ალერგიული მოვლენები ვნახეთ.

ზოგი სასარგებლოდ რეკლამირებული საკვები არ მუშაობს. მაგალითად ვირის რძე, ადამიანის რძესთან მსგავსების გამო, შემოსავლის წყაროდ იქცა. დედის რძე ძლიერი და მნიშვნელოვანი საკვებია, თუმცა ზრდასთან ერთად დამცავი მექანიზმებიც ვითარდება და იცვლება. ამ დროს მათ მხარდამჭერ საკვებს ვიღებთ. დედის რძით ნაკვებ ბავშვშიც ავთვისებიანი კიბო შეიძლება იყოს. სამწუხაროდ, პაციენტები მატერიალური და სულიერი ექსპლუატაციისთვის დაუცველი რჩება და სარგებელს მაძიებლებს ეხმარებიან. ამიტომ ვირის რძის ან სხვა პროდუქტის მიღებამდე მკურნალ ონკოლოგსა და სპეციალისტ დიეტოლოგთან საუბარი ყველაზე სწორია. ამგვარად განკურნების დამპირებელ ოპორტუნისტებს არ ენდობით.

რა ფაქტორებით დგება პაციენტის კვება? მოქმედებს კიბოს ტიპი, სტადია და მკურნალობა?

სამ მთავარ საკითხს ვაკვირდებით: წინა კვება და წონა, მეორე — არსებული წონა და კვება. ზოგ დაავადებაში კახექსიით წონა იკლებს. უმადობა უნდა აღმოიფხვრას, მიღება შეფასდეს და საჭიროებისას დეფიციტი შეივსოს. ზოგჯერ სპეციალური კვებითი დახმარება საჭიროა. ყურადღებით მეთვალყურე დიეტოლოგმა ექიმს უნდა აცნობოს.

მესამეა მკურნალობის დამგეგმავი ექიმის მოლოდინი. კიდევ გასათვალისწინებელია წარსული კვებითი მიდრეკილებების გამო ცვალებადი ჯანმრთელობის პრობლემები, მაგალითად დიაბეტი ან თირკმლის დაავადება.

სტადია, მკურნალობა და ჩართული ორგანოები კვებაზე მოქმედებს. თავისა და კისრის მკურნალობამ შეიძლება ყლაპვის გაძნელება, დიარეა და პირის წყლულები გამოიწვიოს და დახმარება გახდეს საჭირო. პანკრეასის ოპერაციამ შეიძლება შაქრის წონასწორობა და განსაკუთრებით ცხიმების მონელება დაარღვიოს. შაქარი უნდა დარეგულირდეს და დიაბეტური გეგმა შეიქმნას. მრავალი ქიმიოთერაპია სუნის მგრძნობელობასა და ძლიერ გულისრევას იწვევს. მძაფრი სუნის, განსაკუთრებით ხორციანი და ძალიან თხევადი საკვების ნაცვლად ყველი, პური და საუზმის მსგავსი საკვები ამ მოკლე პერიოდს ამსუბუქებს. მომზადებისას სახლიდან გასვლა ან შინ მომზადებული კერძის გარეთ პიკნიკზე ჭამა მადასა და გულისრევას იცავს. ტკივილგამაყუჩებლების მომხმარებლებში ხშირი შეკრულობისას ბოჭკო, მოძრაობის მოტივაცია და სითხე უნდა გაიზარდოს.

კიბოს სტადია ფსიქოლოგიურად შესაძლოა ყველაზე რთული ნაწილი იყოს. უმკურნალო შორსწასულ ტერმინალურ პაციენტებში ოჯახი სრული კვების უზრუნველყოფას ელის. თუმცა მონაცემები და პაციენტის შესაძლებლობა ინტენსიური საკვების ნაცვლად მშვიდ საბოლოო პერიოდს გვკარნახობს. მაგალითად, ტკივილის შემცირება კვებაზე გაცილებით ღირებულია.

ნებისმიერი კვების სპეციალისტის დახმარებაა საჭირო თუ ონკოლოგიის მცოდნე დიეტოლოგის? რატომ?

ჩვენს ქვეყანაში კერძო საავადმყოფოებში სპეციალურად კიბოზე მომუშავე კოლეგები ცოტაა. სახელმწიფო დაწესებულებებში რამდენიმე კლინიკის მომვლელი კოლეგები ტვირთის აღებას ცდილობენ. კვება როგორც განვითარებაში, ისე მკურნალობაში მნიშვნელოვანია, ამიტომ კლინიკის სპეციალისტის დახმარება სჯობს. თუ არ არის, ექიმის მიერ მითითებული და მკურნალობის დამგეგმავთან კონტაქტის მქონე დიეტოლოგი უნდა შეირჩეს.

რას მიაქციოს ყურადღება მკურნალობადასრულებულმა და გამოჯანმრთელებულმა?

დიახ, ისინი უკვე ჯანსაღ ცხოვრებაში შესულად შეიძლება ჩაითვალონ, თუმცა კვებაში მნიშვნელოვანი წითელი ხაზია: უფრო ფრთხილად უნდა იყვნენ. რისკები იციან და სხვა ორგანოებშიც მათი არსებობა უნდა ახსოვდეთ. ზედმეტი წონა უნდა დაიკლონ, ხილ-ბოსტნეული პრიორიტეტად აქციონ, გადამუშავებულ საკვებსა და რაფინირებულ ნახშირწყლებს მოერიდონ და ვარჯიში ცხოვრების საფუძვლად ჰქონდეთ.

მრავალ დასრულებულ და მიმდინარე კვლევაში საკვების ჯანმრთელობის სარგებელსა და ზიანს შეისწავლიან. ზოგში მავნედ შეფასებულს სხვა საპირისპირო შედეგს აძლევს. რას ფიქრობთ? პაციენტმა და ახლობელმა რის მიხედვით გაითვალისწინოს კვლევები, ან უნდა გაითვალისწინოს?

ჩემი აზრით, ერთი კვლევით საკვების კარგ ან ცუდად გამოცხადება არასწორია. სამწუხაროდ მედია ასე მუშაობს: დღეს კარგია, ხვალ ცუდი. კვლევა მკურნალობის გეგმის სპეციალისტმა უნდა განმარტოს და სწორად ასახოს. მოკლედ, სხვადასხვა კიბოს განსხვავებული მკურნალობის შესაბამისად კვების გეგმაც იცვლება.

ძვირფასი მოსაზრებების გაზიარებისთვის კვების სპეციალისტ Mehmet Refik Sezgin-სგულწრფელ მადლობას ვუხდით.