Xərçəng və qidalanma

Xərçəng və qidalanma bələdçisi

Xərçəng xəstəliyindən qorunmaq və/və ya xərçəng müalicəsi zamanı hansı şəraitdə, hansı növ qidalar faydalı ola bilər? Hansı yolu izləsək düzgün qidalana bilərik?

Qidalanma sağlamlığımızı qorumaq, yaxşılaşdırmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün bədənin ehtiyacı olan qida maddələrini kifayət qədər qəbul etmək deməkdir. Hansı qidaları nə qədər istehlak etməli olduğumuzu bilmək düzgün qidalanmağımıza və sağlam olmağımıza mühüm töhfə verəcəkdir. Çoxumuz sağlamlığa zərərli olduğu deyilən bir çox qidanın nə qədər dadlı olduğundan şikayətlənirik. Faydalı olduğu deyilən qidaların da eyni dərəcədə dadlı olmasını arzulayan düşüncələr bir o qədər çoxdur. Dadına baxaraq istehlak etdiyimiz bu qidalar bəzən insan bədəninin ehtiyac duyduğu qida maddələri baxımından qeyri-kafi olur. Bu da bizi xərçəngə və bir çox başqa xəstəliyə qarşı müdafiəsiz edir.

Bu günədək oxuduğumuz və izlədiyimiz xəbərlərdə istehlak olunan qidaların xərçəng xəstəliyinə təsiri barədə bir çox fərqli şərhə dəfələrlə şahid olduq. Aparılan elmi tədqiqatlara baxaraq fikir əldə etmək istədik, bəzən dietoloqların tövsiyələrinə qulaq verdik. Bu mərhələdə biz də “xərçəngdən qorunmaq üçün necə sağlam qidalana bilərəm?” və ya “xərçəng diaqnozu qoyulduqdan sonra necə qidalanmalıyam?” suallarına cavab verməli, aparılmış yüzlərlə tədqiqata və bunların nəticəsində yaranmış çaşdırıcı yüzlərlə şərhə aydınlıq gətirməli olduğumuzu düşünərək bu mühüm mövzunu müzakirəyə çıxardıq.

Məhz bu məqamda xərçəng xəstəliyindən qorunmaq və/və ya xərçəng müalicəsi zamanı hansı şəraitdə hansı qidaların faydalı ola biləcəyini və hansı yolu izləsək düzgün qidalana biləcəyimizi onkologiya üzrə mütəxəssis dietoloqumuz Mehmet Refik Sezgindən soruşduq.

Qidalanma ilə xərçəngin əlaqəsini necə qiymətləndirirsiniz?

Bu mövzunu xərçəngə səbəb olan qidalanma və xərçəngin qarşısını almağa kömək edən qidalanma olaraq ikiyə ayıra bilərik. Qidalanma dedikdə ağlımıza yalnız qida gəlməməlidir. Onların bişirilmə üsulları və saxlanma şəraiti də vacibdir. Qızartma növlərinə üstünlük vermək, lif baxımından kasad qidalanmaq, emal edilmiş ət məhsullarını önə çıxarmaq, həddindən artıq alkoqol içmək, rafinə karbohidratı çox istifadə etmək (xüsusilə şəkərli qidalar), qazlı içkiləri çox içmək, meyvə-tərəvəz istehlakını azaltmaq kimi bir çox qidalanma səhvi süd vəzi və bağırsaq xərçəngi kimi bir sıra xərçənglərin inkişafında az və ya çox paya malikdir.

Bəs necə qidalanaraq xərçəngdən qoruna bilərik? Əvvəlcə mətbəx alış-verişi vərdişimizi dəyişdirərək mümkün qədər təbii, az emal edilmiş qidalara yönələk. Digər məqam bişirmə üsullarında soba, tüstüsüz qril, qaynatma kimi həm qida dəyərini qoruyan, həm də arzuolunmaz reaksiyalara səbəb olmayan qidaları seçməyə diqqət etməli olduğumuzdur. “Qidalanman göy qurşağı kimi olsun” ifadəsini mənimsəmək vacibdir. Bu, seçdiyimiz qidaların rənglərinin tərkibindəki qoruyucu maddələrlə əlaqəli olmasına görə tövsiyə edilir. Tərəvəz və meyvə istehlakında seçimin 1/3 nisbətində yaşıl, 1/3 nisbətində qırmızı, 1/3 nisbətində sarı-ağ tərəvəzlərə yönəlməsini istəməyimizin səbəbi budur.

Sizcə qidalanma vərdişləri ilə xərçəngdən qoruna bilərikmi? Yaxud yanlış qidalanma xərçəngə tutulmağımızda təsirli amildirmi?

Bu mövzuda onlarla tədqiqat var. Məsələn, yüksək lifli qida istehlakı yoğun bağırsaq xərçənglərinin rastgəlmə tezliyini azaldır. Bununla yanaşı, hisə verilmiş qidaların istehlakının həzm sistemində şiş inkişafında payı var. Həmçinin alkoqol vərdişlərində pivə istehlakının yoğun bağırsaq xərçənginə zəmin hazırlaması, daha sərt içkilərin isə udlaq və s. xərçənglərinə səbəb olması mümkündür. Lakin yalnız yoğun bağırsağımızı və ya mədəmizi düşünərək yaşaya bilmərik. Qidalanmanı bütövlükdə götürməliyik. Əvvəla, piylənmə bir çox xəstəlikdə olduğu kimi xərçəngin inkişafında da təkanverici səbəb ola bilər. Buna görə əvvəlcə sağlam çəkidə olmağınız vacibdir. Burada sağlam qidalanmaq qədər idmanın əhəmiyyəti də unudulmamalıdır. Qida müxtəlifliyi və nizamı bədənimizdəki bütün sistemlər nəzərə alınaraq qurulmalıdır. Mümkünsə bədəni 4-5 bərabər yeməklə qidalandırmaq lazımdır. Xüsusilə tərəvəz və meyvələr tərkibindəki aktiv komponentlərlə mühüm qoruyuculardır. Hər meyvə-tərəvəzin tərkibində ona rəng verən aktiv komponentlər eyni zamanda qoruyucudur. Buna görə əvvəl də dediyim kimi, “Göy qurşağı kimi qidalanın” terminindən istifadə edirik. Qidalanmamız proteaza inhibitorları olan paxlalılar (məsələn, mərci, quru lobya və s.) və tərəvəzlərdən (yaşıl lobya, noxud), antioksidantlardan (meyvələr, yağlı toxumlar və tərəvəzlər), bioflavonoidlərdən (sitruslar, tut ailəsi və çiyələk ailəsi), allium tərəvəzlərindən (kükürd ehtiva edən tərəvəzlərdir; sarımsaq, soğan, kəvər və s.) ibarət olmalıdır. Əlbəttə, əsas qida mənbəyimiz olan taxılları da unutmaq olmaz. Çörək istehlakında tünd çörək növlərinə (mən ən çox çovdar və ya yulaf ununu tövsiyə edirəm) üstünlük vermək həm qidalılıq, həm də bədən sistemimizə dəstək baxımından daha düzgün olacaqdır.

Qida alarkən nələrə diqqət etməliyik?

Birinci qayda etiket oxuma vərdişinin olmasıdır. İstehsal tarixi, seriya nömrəsi və s. məlumatlar müəyyən qədər etibarlı şirkətlərə yönəlmək imkanı verə bilər. Diqqət etməli olduğumuz digər məqam qidaların öz tərkibində olmayan kimyəvi qalıqlardır. Xüsusilə meyvə-tərəvəzdə həm böyüməni sürətləndirən, həm də qoruyucu kimi bir çox kimyəvi maddədən istifadə olunur. Aralıq dənizi bölgəsində hematoloji xəstəlik diaqnozu qoyulan bir çox xəstəmizin istixana işi ilə məşğul olduğu və ya bu bölgələrdə yaşadığı görülür. Buna görə mümkün qədər mövsümündə tərəvəz və meyvə almağa yönəlmək daha düzgün olacaqdır.

Başqa məqam qidaların təbii prosesləridir. Bir qədər əvvəl bəhs etdiyimiz, əslində sağlamlıq üçün çox vacib yağlı toxumlarda və ya ədviyyatlarda qaraciyər xərçənginə səbəb ola bilən aflatoksinin olmasıdır. Bu qidalar uyğun saxlanma şəraitində xüsusilə rütubətin təsiri ilə kiflənir və qidalarda bu toksik maddə yaranır. Müxtəlif tədqiqatlar yaranan aflatoksin təsirinin qaraciyər xərçəngi ilə əlaqəsini təsdiqləyir. Bu da bizə qidaların saxlanma şəraitinə diqqət etməli olduğumuzu göstərir.

Xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxs bu prosesdə qidalanma baxımından nələrə diqqət etməlidir?

Xərçəng diaqnozu insanın həyatında bir çox şeyi dəyişir. Bu dəyişikliklər xəstəyə, xərçəngin növünə və tətbiq olunan müalicəyə bağlı inkişaf edir. Əlbəttə, şəxsin qidalanma vəziyyəti və ehtiyacları da bu dəyişikliklərə uyğun tənzimlənəcəkdir.

Xəstəyə bağlı dəyişikliklər dedikdə psixoloji və sosial davranış dəyişiklikləri nümunə göstərilə bilər. Məsələn, xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxsin həyat narahatlığı ilə qida qəbulunun azalmağa başlaması və ya ailə təzyiqi ilə əvvəllər heç yemədiyi qidaları qəbul etməyə başlaması mümkün ola bilər. Xəstənin qidalanmasını planlaşdırmaq üçün eşitmə məlumatlar əvəzinə mütəxəssisdən məlumat almaq düzgündür. Ailə daxilində hamılıqla yemək masasına oturmaq, sevilən qidaları önə çıxarmaq və söhbət edərək stressdən uzaq qida istehlakı tövsiyələrimizdəndir.

Xərçəngin növünə bağlı dəyişikliklərdə isə şişin bədəndəki ifrazatları səbəbindən bir çox metabolik vəziyyət dəyişir. Xüsusilə xərçəng kaxeksiyası görülə bilər. Yağ toxuması olsun və ya olmasın, ağır əzələ toxuması ilə xarakterizə olunan bu hal insanın həyatını təhdid edə bilər.

Xərçəng diaqnozu qoyulan şəxsin zülal ehtiyacının artdığı həqiqətdir. Sağlam yetkinin gündəlik zülal ehtiyacı kiloqram başına 0,8 qram olduğu halda xərçəng xəstəsində 1,5-2 qrama qədər arta bilər. Gündəlik süd və qatıq istehlakını 400-500 qrama çıxarmaq, ət və oxşar (məsələn, balıq) məhsulları gündə 90-100 qram qəbul etmək, pendir növlərinin istehlakını 75-100 qrama çıxarmaq zülal ehtiyacındakı kəsiri bağlamağa kömək edəcəkdir. Həmçinin meyvə istehlakının 500 qrama qədər artırılması və keyfiyyətli taxıl mənbələrinin (bulqur, makaron kimi) önə çıxması da insanın enerji kəsirini bağlamaq üçün lazımdır.

Üçüncüsü tətbiq olunan müalicəyə bağlı dəyişikliklərdir. Xüsusilə kimyaterapiyada yaranan dad və toxuma itkiləri, ürəkbulanma xəstələrin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Ürəkbulanması olan xəstələrimizə müalicə günü çox ac gəlməməyi, müalicəyə gələrkən yanlarında çubuq kreker, biskvit, suxarı və ya ev üsulu pendirli tost kimi asan yeyilən qidalar gətirməyi, müalicədən sonrakı ilk 2-6 saatda çox maye qidalara yönəlməməyi tövsiyə edirik. Həmçinin nanə, nanəli konfet, zəncəfil kimi qidaların da ürəkbulanmanı bir qədər azalda biləcəyini xatırladırıq. Bununla yanaşı, ağızda dad toxuması ilə bağlı çətinlik çəkənlərə yeməkdən əvvəl bir qədər mineral su ilə qarqara etsələr daha rahat yemək yeyə biləcəklərini deyirik. Tez-tez qarşılaşdığımız digər yan təsir bağırsaq tənbəlliyi, yəni qəbizlik şikayətidir. Xüsusilə meyvə-tərəvəz istehlakının artması, bol su içilməsi və gündəlik hərəkətə israrla davam etməklə bağırsaqla əlaqəli proseslərdə rahatladıcı təsir təmin ediləcəyi barədə xəstələrimizə məlumat veririk.

Tətbiq olunan xərçəng müalicələrində istifadə edilən dərmanların qida maddələri ilə qarşılıqlı təsirə girərək yan təsir yaratması mümkündürmü?

Bəli, qida-dərman qarşılıqlı təsiri mühüm problemdir və həyatı təhdid edir. Xəstə və/və ya yaxını əlavə istifadə etməzdən əvvəl mütləq müalicəni planlaşdıran həkimindən, onkologiya əczaçısından və onkologiya dietoloqundan məlumat almalıdır. Bu məhsulu niyə istifadə etmək istədiyini və gözləntilərini bildirməsi prosesin idarəsinə fayda verir. 2006-cı ildə aparılan tədqiqat bizim əvvəldən də bildiyimiz qreypfrut, qan portağalı (qırmızı portağal — Sevilla portağalı) və nar şirəsi istehlakının kimyaterapiya dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girə bildiyini göstərmişdir. Həmçinin süd vəzi xərçəngində geniş istifadə olunan antracyclin-in yaşıl çayla qarşılıqlı təsiri var. Gicitkən və bəzi məhsullarını (arı südü, polen, propolis kimi) istifadə edən bəzi xəstələrimizdə çox ciddi allergik yan təsirlər görülmüşdür.

Bir də fayda verdiyi deyilən, lakin işə yaramayan qidalar var. Məsələn, eşşək südü: insan südünə yaxın olması səbəbindən qazanc mənbəyinə çevrilir. Bəli, ana südü çox güclü və mühüm qidadır. Lakin insan fiziki olaraq inkişaf edib böyüdükcə bədənin qoruyucu mexanizmləri də inkişaf edib dəyişir. Bu halda bədənin qoruyucu mexanizmlərinə fayda verən qidalar qəbul edirik. Bilməliyik ki, ana südü alan uşaqlarda da bədxassəli xərçəng növləri görülə bilər. Təəssüf ki, bir çox xərçəng xəstəsi maddi və mənəvi istismara açıq qalır və bu şəkildə fürsət güdənlərin işinə yarayır. Buna görə eşşək südü və ya başqa qida qəbul etməzdən əvvəl xərçəng müalicəsini aparan həkimlə və onkologiya üzrə mütəxəssis dietoloqla danışmaq ən düzgünüdür. Bu şəkildə müalicə vəd edən fürsətçilərə də etibar edilməyəcəkdir.

Xərçəngi olan şəxsin qidalanması hansı məqamlar nəzərə alınaraq tənzimlənir? Bu tənzimləmədə xərçəngin növü, mərhələsi və verilən müalicələr təsirli rol oynayırmı?

Üç əsas məqama diqqət edirik: əvvəlki qidalanması və çəki vəziyyəti, ikinci olaraq hazırkı çəki vəziyyəti və qidalanması. Bəzi xəstəliklərdə kaxeksiya adlanan xəstəliyə bağlı çəki itkisi görülür. Bu halda xəstədə iştahasızlıq varsa aradan qaldırılmalı, qida qəbulu müəyyənləşdirilməli və lazım gələrsə kəsir bağlanmalıdır. Bəzən kəsiri bağlamaq üçün xüsusi qidalanma dəstəkləri lazım ola bilər. Xəstəni yaxından izləyən dietoloq bu məqamda həkiminə məlumat verməlidir.

Diqqət ediləcək üçüncü məqam müalicəni planlaşdıran həkim və ya həkimlərin gözləntisidir. Həmçinin gözdən qaçmamalı daha bir məqam var: xəstənin əvvəlki qidalanmasına bağlı meyilləri ilə dəyişə biləcək sağlamlıq problemləri; məsələn, şəkər xəstəliyi və ya böyrək xəstəliyi kimi.

Xərçəngin mərhələsi, tətbiq olunan müalicələr və xəstəliyin tutduğu orqanlar qidalanmaya təsir edə bilər. Baş-boyun nahiyəsi xərçənglərində tətbiq olunan müalicə protokollarına bağlı xəstədə udma çətinliyi, ishal və ağızdaxili yaralar görmək ehtimalımız var. Belə hallarda xəstəyə dəstəkləyici müalicələr lazımdır. Məsələn, mədəaltı vəzi xərçənginə görə əməliyyat olunan xəstənin qan şəkəri tarazlığı pozula, xüsusilə yağların həzmi ilə bağlı problemlər yaşaya bilər. Qidalanma zamanı mütləq qan şəkəri tarazlığı təmin edilməli və diabetik qidalanma planı hazırlanmalıdır. Həmçinin bir çox kimyaterapiya dərmanı qoxuya həssaslıq və ciddi ürəkbulanma yarada bilər. Güclü qoxulu (xüsusilə ətli yeməklər) və çox maye qidalar əvəzinə mədəni rahatladacaq, lazım gələrsə pendir, çörək və s. kimi səhər yeməyi qidaları ilə bu qısa dövrlər asanlıqla keçirilə bilər. Evdə yemək bişərkən xəstənin çölə çıxması və ya evdə bişən yeməyin çöldə piknik şəraitində yeyilməsi həm iştaha, həm də ürəkbulanma baxımından mühüm qoruyucu rol oynayır. Bununla yanaşı, ağrıkəsici istifadə edən bir çox xəstəmizdə qəbizlik çətinliyi görürük. Bu xəstələrdə mövcud lif istehlakı artırılmalı, fəaliyyətə həvəsləndirilməli və maye qəbulu artırılmalıdır.

Xərçəngin mərhələsini bəlkə də bizi psixoloji baxımdan ən çox çətinliyə salan hissə hesab edə bilərik. Çünki müalicə şansı olmayan irəliləmiş mərhələli terminal dövr xəstələrində ailələrin gözləntisi xəstənin bütün qidalanma ehtiyacının qarşılanmasıdır. Lakin elmi məlumatlarımız və xəstənin tutumu bu qədər intensiv qida yüklənməsindən çox xəstənin rahat bir son dövr keçirməsinə yönəlib. Məsələn, terminal dövr xəstəsinin ağrılarının azaldılması onu qidalandırmaqdan daha qiymətlidir.

Xərçəng xəstəsi hər qidalanma mütəxəssisindən yardım almalıdırmı? Yoxsa bu xəstəliklə bağlı məlumat və hazırlığı olan dietoloq seçilməlidirmi? Niyə?

Ölkəmizdə özəl xəstəxanalarda xüsusilə xərçəng sahəsində çalışan həmkarlarımın sayı təəssüf ki, çox deyil. Dövlət qurumlarında isə birdən çox klinikaya baxan həmkarlarım bu yükü üzərinə götürməyə çalışır. Əvvəl də dediyim kimi, qidalanma həm xərçəngin inkişafında, həm də müalicə prosesində mühüm rol oynadığından əlbəttə, klinikanın qidalanma mütəxəssisi varsa ondan dəstək almaq daha düzgün olacaqdır. Lakin belə imkan yoxdursa, mütləq həkiminin yönləndirəcəyi və müalicəni planlaşdıran həkimlə əlaqədə ola biləcək dietoloqdan dəstək almaq vacibdir.

Müalicəsi bitən və sağalan xəstənin diqqət etməli olduğu məqamlar varmı?

Bəli. Bu şəxslər artıq sağlam həyata daxil olmuş sayıla bilər. Lakin burada qidalanmada mühüm qırmızı xətt var. Artıq əvvəlkindən daha diqqətli olmalıdırlar. Çünki risklərini bilirlər və digər orqanlarda da bu risklərin ola biləcəyini unutmamalıdırlar. Əvvəlcə bütün lazımsız çəkidən qurtulmaq lazımdır. Meyvə-tərəvəzin ön planda olduğu, emal edilmiş qidalardan və rafinə karbohidratdan uzaq, idmanın əsas yer tutduğu həyat sürmək lazımdır.

İndiyədək aparılan və hələ davam edən saysız elmi tədqiqatda istehlak olunan qidalar araşdırılmış, insan sağlamlığına faydaları və zərərləri diqqətlə öyrənilmişdir. Bu tədqiqatların bəzisində sağlamlığa zərərli tapılan qidaların başqa tədqiqatlarda tam əks nəticələrlə dəstəkləndiyi görülür. Siz bu mövzuda nə düşünürsünüz? Xərçəng xəstələri və yaxınları bu tədqiqatları nəyə görə nəzərə almalıdır? Yaxud almalıdırmı?

Bir qida haqqında aparılmış tədqiqatlardan yalnız birini götürərək yaxşı və ya pis deməyin yanlış olduğu qənaətindəyəm. Təəssüf ki, aktual mediada sistem belə işləyir. Bir gün bir qida üçün yaxşı deyilərkən, ertəsi gün pis ola bilir. Məncə belə tədqiqatlar xərçəng xəstəsinin müalicə planını üzərinə götürən mütəxəssislər tərəfindən şərh edilərək düzgün əks etdirilməlidir. Xülasə olaraq, fərqli xərçəng növlərində fərqli müalicələr tətbiq olunduğuna görə xəstənin qidalanma planı da buna uyğun dəyişir deyə bilərik.

Dəyərli fikirlərini bizimlə bölüşən Qidalanma mütəxəssisi Mehmet Refik Sezginə səmimi təşəkkürlərimizi bildiririk.