კიბოთი სიკვდილის 70 პროცენტის თავიდან აცილება შესაძლებელია

ახალი გლობალური ანალიზი ხაზს უსვამს, რომ მსოფლიოში კიბოს გამო ნაადრევი სიკვდილი მნიშვნელოვან ტვირთს ქმნის. ამ ტვირთის თავიდან აცილება პოტენციურად შესაძლებელია პრევენციით, ადრეული გამოვლენითა და დროული მკურნალობით.

კვლევის 3 ძირითადი მიგნება

კიბოთი სიკვდილის შემთხვევების ნახევარი ადრეულ ასაკში ხდება

ანალიზის მიხედვით, 2020 წელს კიბოთი სიკვდილის შემთხვევების ნახევარზე მეტი — 9,96 მილიონიდან 5,28 მილიონი — ადრეულ ასაკში (70 წლამდე) მოხდა, რის გამოც მსოფლიოში კიბოს გამო დაახლოებით 183 მილიონი სიცოცხლის წელი დაიკარგა.

ადრეულ ასაკში კიბოთი სიკვდილის შემთხვევების ორ მესამედზე მეტის — 3,6 მილიონის, ანუ 68%-ის — თავიდან აცილება პოტენციურად შესაძლებელი იყო ცხოვრების წესის შეცვლით ან ადრეული გამოვლენის ღონისძიებებით, მაგალითად კიბოს სკრინინგით, კვების შეცვლით ან მოწევის შეწყვეტით; დაახლოებით ერთი მესამედი — 1,65 მილიონი, ანუ 31% — კი მკურნალობას ექვემდებარებოდა.

თუმცა, მართალია, თეორიულად კიბოთი სიკვდილის მრავალი შემთხვევის თავიდან აცილება სავარაუდოდ შესაძლებელია, ზუსტი რიცხვი ნათელი არ არის. ამასთან, „თეორიულად თავიდან აცილებადი“ არ ნიშნავს, რომ ამას პრაქტიკაში ნამდვილად შევძლებთ.

კიბოს პრევენცია დიდ ძალისხმევასა და ინვესტიციას მოითხოვს

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოსა (IARC) და მისი პარტნიორების მიერ ჩატარებული ეს კვლევა 185 ქვეყანაში კიბოს 36 სხვადასხვა ტიპით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილის შეფასებებს გვთავაზობს.

The Lancet Global Health-ში 2023 წლის 26 სექტემბერს გამოქვეყნებული მიგნებები Lancet-ის კომისიის ანგარიშთან, „ქალები, ძალაუფლება და კიბო“, ერთად მსოფლიოში ქალებში კიბოს „არასაკმარისად აღიარებულ“ ტვირთს უსვამს ხაზს.

მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაში კიბო ქალებში ნაადრევი სიკვდილის პირველ სამ მიზეზს შორისაა, თუმცა Lancet-ის კომისიის ანგარიშის მიხედვით, ამის მთავარი მიზეზია ის, რომ კიბოს პრევენციის ძალისხმევას „პრიორიტეტი არ ენიჭება“!

2020 წელს კიბოთი ნაადრევი სიკვდილის დაახლოებით 5,3 მილიონი შემთხვევიდან 2,9 მილიონი კაცებში, ხოლო 2,3 მილიონი ქალებში მოხდა. მკვლევრების თქმით, ქალებში ნაადრევი სიკვდილის 1,5 მილიონი შემთხვევის თავიდან აცილება პოტენციურად შესაძლებელი იქნებოდა პრევენციით ან გამოვლენით, დარჩენილი 800000-ისა კი — „თუ ყველა ქალი ყველგან კიბოს ოპტიმალურ მოვლაზე წვდომას მიიღებდა“.

ზემოთ მოცემული გამოსახულება არის მსოფლიოს რუკა, რომელიც აჩვენებს 30-69 წლის ასაკში კიბოთი ნაადრევი სიკვდილის წილს ყველა ასაკობრივ ჯგუფში. მუქი წითელი აღნიშნავს ქვეყნებს, სადაც ეს მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია, ხოლო ღია წითელი — ქვეყნებს, სადაც ის ყველაზე დაბალია.

სტატისტიკა ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით განსხვავდება

ადამიანის განვითარების ინდექსის (აგი) საშუალოდან ძალიან მაღალ ქულამდე მქონე ქვეყნებში ფილტვის კიბო თავიდან აცილებადი ნაადრევად დაკარგული სიცოცხლის წლების წამყვანი ფაქტორი იყო, დაბალი აგი-ის მქონე ქვეყნებში კი საშვილოსნოს ყელის კიბო ლიდერობდა.

აგი-ის რეიტინგები სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის, განათლებისა და მთლიანი ეროვნული შემოსავლის საფუძველზე გამოითვლება. მას 4 დონე აქვს: ძალიან მაღალი, მაღალი, საშუალო და დაბალი.

დაბალი აგი-ის მქონე ქვეყნებში ქალთა კიბოთი სიკვდილის 72% ადრეულ ასაკში ხდებოდა, ძალიან მაღალი აგი-ის მქონე ქვეყნებში კი ეს მაჩვენებელი 36% იყო.

საერთო ჯამში, აგი-ის ოთხივე დონეზე კოლორექტალური და ძუძუს კიბოები ძირითად მკურნალობას დაქვემდებარებულ კიბოებს წარმოადგენდა.

კიბოს 4 ძირითადი მიზეზი

ოთხი ძირითადი რისკფაქტორის — თამბაქოს მოწევის, ალკოჰოლის მოხმარების, სხეულის მაღალი წონისა და ინფექციების (HPV, ჰელიკობაქტერი და B ჰეპატიტი) — ზემოქმედების შემცირება კვლავ რჩება ადრეულ ასაკში კიბოთი პოტენციურად თავიდან აცილებადი სიკვდილის შემცირების გასაღებად.

გლობალურად ქვეყნებს შორის აშკარა უთანასწორობაა არაგადამდები დაავადებებით, მათ შორის კიბოთი, ნაადრევი სიკვდილის შემცირების მიზნის მიღწევაში.

კიბოს პრევენციის პროგრამებში მეტი ინვესტიცია შეიძლება ამცირებდეს კიბოს ძირითადი რისკფაქტორების გავრცელებას და უკავშირდებოდეს როგორც აცრების მოცვის გაფართოებას, ისე ადრეული დიაგნოსტიკისა და სკრინინგის დროულ მკურნალობასთან დაკავშირებას; მას შეუძლია და უნდა შეამციროს კიბოს კუთხით მსოფლიოში არსებული უთანასწორობები.

ამასთან, მკვლევრები აღიარებენ კვლევის მეთოდოლოგიასთან და ძირითად დაშვებებთან დაკავშირებულ შეზღუდვებს. მაგალითად, თავიდან აცილებადად კლასიფიცირებული კიბოთი ნაადრევი სიკვდილის ზოგიერთი შემთხვევის თავიდან აცილება სამკურნალო თერაპიებითაც შეიძლებოდა.

მიგნებები 2020 წლის ნაადრევ სიკვდილიანობას (სიკვდილის მაჩვენებლებს) ასახავს, თუმცა არ მიუთითებს, დროთა განმავლობაში რა პროგრესი იქნება მიღწეული კიბოს კონტროლში.

ეს კვლევა გვთავაზობს კარგ ზოგად მიმოხილვას, თუ როგორ შეიძლება კიბოთი ნაადრევი სიკვდილის დიდი ნაწილის თავიდან აცილება არსებული ძირითადი და დამატებითი მკურნალობების გამოყენებით.

თუმცა სხვადასხვა რისკფაქტორისა და ჩარევის ზემოქმედების შეფასებისას ხშირად დაკვირვებით და არარანდომიზებულ კვლევებს იყენებენ, რამაც შეიძლება სხვადასხვა გაუგებრობა გამოიწვიოს.

ამასთან, დაკვირვებითი ან რანდომიზებული მონაცემების ხელმისაწვდომობა ხშირად შეზღუდულია ისეთ რეგიონებში, როგორიცაა აფრიკა, ლათინური ამერიკა და აზია, სადაც კიბოს შემთხვევები მატულობს. ამიტომ ძირითადად ჩრდილოეთ ამერიკისა და ევროპის ქვეყნებში მოპოვებული მონაცემების ამ ნაკლებად შესწავლილ რეგიონებზე გავრცელება გენეტიკური, გარემოსდაცვითი, სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურული განსხვავებების გამო შეიძლება რთული იყოს.

თუმცა მსჯელობა იმის შესახებ, „ნამდვილად შეცვლადია თუ არა შეცვლადი რისკფაქტორები“, გრძელდება. მაგალითად, როგორ შეიძლება სრულად აღმოვფხვრათ „ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა“ და როგორ გამოიყურება ეს პრაქტიკაში?

შედეგად, დიახ, ამ კიბოების ნაწილის თავიდან აცილება შესაძლებელია და ეს წილი შეიძლება მაღალი იყოს, თუმცა 70%-ის ზუსტი შეფასება ჩვეულებრივ თეორიულ მნიშვნელობად რჩება. კიბოს პრევენცია ან შემთხვევების შემცირება დიდ ძალისხმევასა და ინვესტიციას მოითხოვს.

*