Xərçəngə bağlı ölümlərin 70 faizinin qarşısı alına bilər

Yeni qlobal təhlil dünyada xərçəng səbəbindən baş verən erkən ölümlərin böyük yük yaratdığını vurğulayır. Bu yükün profilaktika, erkən aşkarlama və vaxtında müalicə ilə potensial olaraq qarşısı alına bilər.

Tədqiqatın 3 əsas nəticəsi

Xərçəngə bağlı ölümlərin yarısı erkən yaşda baş verir

Təhlilə görə, 2020-ci ildə xərçəngə bağlı ölümlərin yarısından çoxu — 9,96 milyonun 5,28 milyonu — erkən yaşda (70 yaşdan əvvəl) baş verib və bu, dünyada xərçəng səbəbindən təxminən 183 milyon həyat ilinin itirilməsinə gətirib çıxarıb.

Erkən yaşda baş verən xərçəngə bağlı ölümlərin üçdə ikisindən çoxunun — 3,6 milyonunun, yaxud 68%-inin — həyat tərzi dəyişiklikləri və ya erkən aşkarlama tədbirləri, məsələn, xərçəng skrininqi, qidalanma dəyişiklikləri və ya siqaretdən imtina ilə potensial olaraq qarşısı alına bilərdi. Təxminən üçdə biri — 1,65 milyon, yaxud 31% — isə müalicə edilə bilərdi.

Bununla belə, nəzəri olaraq xərçəngə bağlı ölümlərin çoxunun qarşısının alınması mümkün olsa da, konkret nə qədərinin qarşısının alına biləcəyinə dair rəqəmlər aydın deyil. Üstəlik, “nəzəri olaraq qarşısı alına bilər” demək bunu praktikada həqiqətən edə biləcəyimiz mənasına gəlmir.

Xərçəngin qarşısının alınması böyük səy və sərmayə tələb edir

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) və tərəfdaşlarının apardığı bu tədqiqat 185 ölkədə 36 müxtəlif xərçəng növünə bağlı erkən ölümlərin təxminlərini təqdim edir.

The Lancet Global Health jurnalında 26 sentyabr 2023-cü ildə dərc olunan nəticələr, həmçinin Lancet Komissiyasının “Qadınlar, güc və xərçəng” hesabatı ilə birlikdə, dünyada qadınlar arasında xərçəngin “yetərincə tanınmayan” yükünü vurğulayır.

Xərçəng dünyanın, demək olar ki, bütün ölkələrində qadınlar arasında erkən ölümlərin ilk üç səbəbindən biridir. Lakin Lancet Komissiyasının hesabatına görə, bunun əsas səbəbi xərçəngin qarşısının alınması səylərinə “prioritet verilməməsidir”!

2020-ci ildə baş verən təxminən 5,3 milyon erkən xərçəng ölümünün 2,9 milyonu kişilərdə, 2,3 milyonu isə qadınlarda qeydə alınıb. Tədqiqatçılar qadınlar arasında erkən ölümlərin 1,5 milyonunun profilaktika və ya aşkarlama tədbirləri ilə potensial olaraq qarşısının alına biləcəyini, qalan 800000-inin isə “bütün qadınlar hər yerdə optimal xərçəng yardımına çıxış əldə edərsə” qarşısının alına biləcəyini bildiriblər.

Yuxarıdakı şəkil, 30-69 yaş arasında xərçəngə bağlı erkən ölümlərin bütün yaş qruplarındakı ölümlər içində payını göstərən dünya xəritəsidir. Tünd qırmızı bu göstəricinin ən yüksək olduğu ölkələri, açıq qırmızı isə ən aşağı olduğu ölkələri göstərir.

Statistika İnsan İnkişafı İndeksinə görə fərqlənir

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ) orta səviyyədən çox yüksək səviyyəyədək olan ölkələrdə ağciyər xərçəngi qarşısı alına bilən erkən həyat ili itkilərinin başlıca səbəbi olduğu halda, İİİ aşağı olan ölkələrdə uşaqlıq boynu xərçəngi öndə idi.

İİİ sıralamaları gözlənilən ömür uzunluğu, təhsil və ümumi milli gəlir əsasında hesablanır. Çox yüksək, yüksək, orta və aşağı olmaqla 4 pilləsi var.

İİİ aşağı olan ölkələrdə qadınlar arasında xərçəngə bağlı ölümlərin 72%-i erkən yaşda baş verdiyi halda, İİİ çox yüksək olan ölkələrdə bu göstərici 36% idi.

Ümumilikdə, İİİ-nin dörd pilləsinin hamısında kolorektal və süd vəzi xərçəngləri əsas müalicə edilə bilən xərçəngləri təmsil edirdi.

Xərçəngin 4 əsas səbəbi

Dörd əsas risk amilinə — tütün çəkməyə, alkoqol istehlakına, yüksək bədən çəkisinə və infeksiyalara (HPV, helikobakter və hepatit B) — məruz qalmanın azaldılması potensial olaraq qarşısı alına bilən erkən xərçəng ölümlərini azaltmağın açarı olaraq qalır.

Qlobal miqyasda ölkələr arasında xərçəng də daxil olmaqla qeyri-infeksion xəstəliklərə bağlı erkən ölümləri azaltmaq hədəfinə çatmaqda nəzərəçarpan bərabərsizliklər mövcuddur.

Xərçəngin qarşısının alınması proqramlarına daha çox sərmayə yatırmaq xərçəngin əsas risk amillərinin yayılmasını azalda bilər, peyvənd əhatəsi, erkən diaqnostika və skrininq, eləcə də vaxtında müalicə ilə əlaqələndirilə bilər və dünyada mövcud xərçəng bərabərsizliklərini aradan qaldıra bilər və qaldırmalıdır.

Bununla belə, tədqiqatçılar metodologiya və əsas fərziyyələrlə bağlı məhdudiyyətləri qəbul edirlər. Məsələn, qarşısı alına bilən kimi təsnif edilmiş bəzi erkən xərçəng ölümlərinin eyni zamanda sağaldıcı müalicələrlə də qarşısı alına bilər.

Nəticələr 2020-ci ildəki erkən mortaliteyi (ölüm göstəricilərini) əks etdirir, lakin xərçəngə nəzarətdə zamanla nə qədər irəliləyiş əldə olunacağını göstərmir.

Bu tədqiqat mövcud əsas və əlavə müalicələrdən istifadə etməklə xərçəngə bağlı erkən ölümlərin böyük hissəsinin qarşısının necə alına biləcəyinə yaxşı ümumi baxış təqdim edir.

Lakin müxtəlif risk amilləri və müdaxilələrin təsirini təxmin edərkən çox vaxt müşahidə xarakterli və randomizə edilməmiş tədqiqatlardan istifadə olunur. Bu isə müxtəlif yanlış anlaşılmalara gətirib çıxara bilər.

Üstəlik, xərçəng hallarının artdığı Afrika, Latın Amerikası və Asiya kimi bölgələrdə müşahidə və ya randomizə edilmiş tədqiqat məlumatlarına çıxış çox vaxt məhduddur. Buna görə əsasən Şimali Amerika və Avropa ölkələrindən əldə olunan məlumatların genetik, ekoloji, sosial-iqtisadi və mədəni fərqlər səbəbindən az öyrənilmiş bu bölgələrə tətbiqi çətin ola bilər.

Bununla yanaşı, “dəyişdirilə bilən risk amillərinin həqiqətən dəyişdirilə bilib-bilməməsi” barədə müzakirələr davam edir. Məsələn, “fiziki aktivlik çatışmazlığını” tamamilə necə aradan qaldıra bilərik və bu, praktikada necə görünər?

Nəticə etibarilə, bəli, bu xərçənglərin bir hissəsinin qarşısı alına bilər və bu pay yüksək ola bilər. Lakin 70%-lik dəqiq təxmin çox vaxt nəzəri dəyər olaraq qalır. Xərçəngin qarşısını almaq və ya xərçəng hallarını azaltmaq böyük səy və sərmayə tələb edir.

*