მდუღარე ზეთის დასასრული და თანამგრძნობი სკალპელი: ამბრუაზ პარე და ქირურგიული მოწყალების დაბადება
ამ სტატიაში
დღე 48 (ციკლი „კიბოს ისტორია 365 დღეში“)
როდესაც სასტიკი მოწვის მეთოდები აბრეშუმის ძაფების სინაზეს უთმობს ადგილს, ონკოლოგიური ქირურგია უხეში ძალიდან ბიოლოგიური აღდგენისკენ ვითარდება.
მეთექვსმეტე (16) საუკუნის ევროპაში ცეცხლსასროლი იარაღის გავრცელებამ ომები დაგლეჯილი სხეულებისა და უზარმაზარი სისხლდენების სცენად აქცია. იმდროინდელ ექიმებს დენთი „მომწამვლელად“ მიაჩნდათ და ამ წარმოსახვითი შხამის გასანადგურებლად ჭრილობებში მდუღარე სამბუკუსის ზეთს ასხამდნენ. კიბოს სიმსივნეების ამოკვეთისასაც იგივე დაუნდობელი კაუტერიზაციის (მოწვის) მეთოდი გამოიყენებოდა; პაციენტი ხშირად დაავადებით კი არა, ამ ტრავმით გამოწვეული ტკივილითა და შოკით კვდებოდა.
მაგრამ ერთ ღამეს დალაქ-ქირურგის ყოფილ შეგირდს, ამბრუაზ პარეს, მდუღარე ზეთი გაუთავდა...
ტურინის ალყა: შიშიდან დაბადებული რევოლუცია
1536 წელს ტურინის ალყისას ახალგაზრდა პარეს მდუღარე ზეთი გაუთავდა და სასოწარკვეთილმა ჯარისკაცების ჭრილობებს ძველ ტექსტებში წაკითხული მარტივი მალამო წაუსვა (კვერცხის გული, ვარდის ზეთი და ტერებენტინი). იმ ღამეს სინდისის ქენჯნის გამო ვერ დაიძინა; ეგონა, ჯარისკაცები მოიწამლებოდნენ და მოკვდებოდნენ.
მეორე დილით გაღვიძებისას ნანახმა სურათმა მედიცინის ისტორია სამუდამოდ შეცვალა: მდუღარე ზეთით დამწვარი ადამიანები ტკივილით იკლაკნებოდნენ, მარტივი მალამოთი დამუშავებულ ჯარისკაცებს კი მშვიდად ეძინათ. იმ დღეს პარემ დღიურში ეს ისტორიული ჩანაწერი გააკეთა: „საწყალ ადამიანებს ასე სასტიკად აღარასოდეს დავწვავ.“
ლიგატურის (სისხლძარღვების გადაკვანძვის) ეპოქა ონკოლოგიაში
პარეს „დაწვაზე უარის თქმის“ ფილოსოფიამ ძლიერ სისხლმდენი სიმსივნეების, მაგალითად სარძევე ჯირკვლის კიბოს, ქირურგიაში უზარმაზარი კარი გახსნა. მანამდე მომსკდარი სისხლის შეჩერების ერთადერთი გზა ჭრილობაზე გავარვარებული რკინის დაჭერა იყო. პარე ვეზალიუსის მიერ დახატული ანატომიური რუკებით ხელმძღვანელობდა და რევოლუციური ტექნიკა განავითარა: სისხლძარღვების გადაკვანძვა.
სიმსივნის ამოღებისას სისხლმდენი ძარღვების გავარვარებული რკინით დაწვის ნაცვლად მან მათი აბრეშუმის ძაფით გადაკვანძვა დაიწყო. ამან ქსოვილების ნახშირად ქცევა თავიდან აიცილა და ჭრილობის შეხორცება (აღდგენა) წამოიწყო.
ლიგატურის ტექნიკა მოითხოვდა, რომ ქირურგს გაჭრილ ქსოვილში თითოეული სისხლძარღვი ეცნო. ამან ქირურგიულ ონკოლოგიაში „შემთხვევითი ჭრის“ ეპოქა დაასრულა და „ზუსტი გზამკვლევობის“ ეპოქა დაიწყო.
პატიოსნება კიბოს წინაშე და პალიატიური ცნობიერება
მეფეების მთავარი ქირურგი პარე კიბოს წინაშე ყოველთვის თავმდაბალი რჩებოდა. მკაცრად აკრიტიკებდა ალქიმიკოსებს, რომლებიც კიბოს ჭრილობებზე ხორცის დამშლელ ნივთიერებებს, მაგალითად დარიშხანსა და გოგირდმჟავას, უსვამდნენ. თავად შეამჩნია, რომ ეს დამწველი ნივთიერებები კიბოს არ კურნავდა, პირიქით, სიმსივნეს „არისხებდა“ და პაციენტის ტანჯვას ზრდიდა.
შორსწასულ შემთხვევებში პაციენტის გადატვირთვის ნაცვლად თანაგრძნობით ზრუნვას (ტკივილგამაყუჩებელ მალამოებსა და შემამსუბუქებელ მეთოდებს) მოითხოვდა. მისი სამედიცინო ფილოსოფია პაციენტს შესაკეთებელ „ობიექტად“ კი არა, განკურნების საჭიროების მქონე „ადამიანად“ ხედავდა.
"Je le pansai, Dieu le guérit."
(მე შევუხვიე; შემოქმედმა განკურნა.)
განკურნება მოწყალებითაა ნაქსოვი
ამბრუაზ პარე ონკოლოგიის ყველაზე ძირითად კანონს გვიჩურჩულებს: არ ავნო. მან საუკუნეების წინ დაინახა, რომ ქირურგიის ტექნიკური ძალის ზრდასთან ერთად ეს ძალა პაციენტის ღირსებისა და ცხოვრების ხარისხის დასაცავად უნდა გამოყენებულიყო. მდუღარე ზეთის მიტოვება და აბრეშუმის ძაფზე გადასვლა სინამდვილეში მედიცინის „სასტიკი ჩარევიდან“ „ბიოლოგიურ სინაზეზე“ გადასვლაა.
იმ მიკრონაკერების სულისკვეთებაში, რომლებსაც დღეს რობოტულ ქირურგიაში ან ფაქიზ ონკოლოგიურ ჩარევებში ვიყენებთ, პარეს იმ ღამის საკუთარ სინდისთან საუბარი ცოცხლობს. განკურნება მხოლოდ სიმსივნის განადგურება კი არა, პაციენტის ტკივილის შემსუბუქება და ყველაზე თანამგრძნობი გზამკვლევობის შეთავაზებაა. შემდეგ სტატიაში ვილჰელმ ფაბრის სამყაროში შევხვდებით, სადაც ეს თანამგრძნობი სკალპელი იღლიამდე აღწევს და მეტასტაზის კვალს მიჰყვება.
სამეცნიერო წყაროები და სიღრმისეული საკითხავი
- 1. Aubard Y. "Ambroise Paré: The surgeon of kings, the king of surgeons." Académie Nationale de Chirurgie, 2024.
- 2. Robinson JO. "Treatment of breast cancer through the ages." The American Journal of Surgery, 1986.
- 3. Zimmerman LM, Veith I. Great Ideas in the History of Surgery. Norman Publishing, 1961.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.