Qaynar yağın sonu və şəfqətli neştər: Ambroise Paré və cərrahi mərhəmətin doğuluşu
Bu məqalədə
48-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Amansız dağlama üsullarının yerini ipək sapların incəliyi aldıqca onkoloji cərrahiyyə kobud qüvvədən bioloji bərpaya doğru inkişaf edir.
16-cı əsrdə Avropa müharibələri odlu silahların yayılması ilə parçalanmış bədənlərin və böyük qanaxmaların səhnəsinə çevrilmişdi. Dövrün həkimləri barıtın «zəhərli» olduğuna inanır və bu xəyali zəhəri yox etmək üçün yaraların içinə qaynar gəndəlaş yağı tökürdülər. Xərçəngli şişlər kəsilib çıxarılanda da eyni amansız kauterizasiya (dağlama) üsulu tətbiq olunur, xəstə çox vaxt xəstəlikdən deyil, bu travmanın yaratdığı ağrı və şokdan həyatını itirirdi.
Ta ki bir gecə, keçmiş bərbər-cərrah şagirdi olan Ambroise Paré-nin qaynar yağı tükənənədək...
Turin mühasirəsi: qorxudan doğan inqilab
1536-cı ildəki Turin mühasirəsi zamanı gənc Paré əlindəki qaynar yağ bitəndə çarəsizlik içində qədim mətnlərdə oxuduğu sadə məlhəmi (yumurta sarısı, gül yağı və terebentin) əsgərlərin yaralarına çəkdi. Həmin gecə vicdan əzabından yata bilmədi; əsgərlərin zəhərlənib öləcəyini düşünürdü.
Ertəsi səhər oyandıqda gördüyü mənzərə tibb tarixini həmişəlik dəyişdirdi: qaynar yağla yandırılanlar ağrıdan qıvrılarkən, sadə məlhəm çəkdiyi əsgərlər rahat yatmışdılar. Paré həmin gün gündəliyinə bu tarixi qeydi yazdı: «Bir daha heç vaxt yazıq insanları belə amansızcasına yandırmayacağam».
Onkologiyada liqatura (damar bağlama) dövrü
Paré-nin «yandırmaqdan imtina» fəlsəfəsi süd vəzi xərçəngi kimi çox qanayan şişlərin cərrahiyyəsində böyük qapı açdı. O günə qədər fışqıran qanı dayandırmağın yeganə yolu yaraya qızmış dəmir basmaq idi. Paré Vesalius-un çəkdiyi anatomiya xəritələrini rəhbər tutaraq inqilabi texnika hazırladı: Damar bağlama.
Şişi çıxararkən qanayan damarları qızmış dəmirlə yandırmaq əvəzinə ipək sapla bağlamağa başladı. Bu, toxumaların kömürə çevrilməsinin qarşısını aldı və yaranın sağalmasını (bərpanı) başlatdı.
Liqatura texnikası cərrahın kəsdiyi toxumadakı damarları tək-tək tanımasını tələb edirdi. Bu, cərrahi onkologiyada «təsadüfi kəsmə» dövrünü bitirib «dəqiq bələdçilik» dövrünü başlatdı.
Xərçəng qarşısında dürüstlük və palliativ şüur
Kralların baş cərrahı olan Paré xərçəng qarşısında həmişə təvazökar qaldı. Əlkimyaçıların xərçəngli yaralara arsen və sulfat turşusu kimi əti yeyib bitirən maddələr çəkməsini kəskin tənqid etdi. Bu yandırıcı maddələrin xərçəngi sağaltmadığını, əksinə şişi «qəzəbləndirib» xəstənin əzabını artırdığını şəxsən müşahidə etdi.
İrəliləmiş hallarda xəstəni məcbur etmək əvəzinə ona şəfqətli qulluq (ağrıkəsici məlhəmlər və yüngülləşdirici üsullar) göstərilməsini şərt qoydu. Onun tibb fəlsəfəsi xəstəyə təmir edilməli «obyekt» kimi deyil, şəfaya ehtiyacı olan «insan» kimi baxırdı.
"Je le pansai, Dieu le guérit."
(Mən sarıdım, Yaradan şəfa verdi.)
Şəfa mərhəmətlə hörülüb
Ambroise Paré bizə onkologiyanın ən əsas qanununu pıçıldayır: Zərər vermə. Cərrahiyyənin texniki gücü artdıqca bu gücün xəstənin ləyaqətini və həyat keyfiyyətini qorumaq üçün istifadə edilməli olduğunu əsrlər əvvəl gördü. Qaynar yağı tərk edib ipək sapa keçməsi əslində tibbin «amansız müdaxilə»dən «bioloji nəzakət»ə keçididir.
Bu gün robotik cərrahiyyədə və ya həssas onkoloji müdaxilələrdə istifadə etdiyimiz mikrotikişlərin ruhunda Paré-nin həmin gecə öz vicdanı ilə hesablaşması yaşayır. Şəfa yalnız şişi yox etmək deyil, xəstənin ağrısını yüngülləşdirmək və ona ən şəfqətli bələdçiliyi göstərməkdir. Növbəti yazımızda bu şəfqətli neştərin qoltuqaltına qədər uzanıb metastazın izini sürdüyü Wilhelm Fabry-nin dünyasında görüşəcəyik.
Elmi mənbələr və ətraflı oxu
- 1. Aubard Y. "Ambroise Paré: The surgeon of kings, the king of surgeons." Académie Nationale de Chirurgie, 2024.
- 2. Robinson JO. "Treatment of breast cancer through the ages." The American Journal of Surgery, 1986.
- 3. Zimmerman LM, Veith I. Great Ideas in the History of Surgery. Norman Publishing, 1961.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.