İtmiş kanalın izində: Andreas Vesalius və qara öd əfsanəsinin süqutu
Bu məqalədə
47-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi seriyası)
Min beş yüz illik bir xəyalın ardınca iti neştərlə getmək. Görünməz mayelərin yerini konkret toxumalar aldıqca onkologiya həqiqi təməllərinə qovuşur.
Xərçəng tarixinin ən böyük maneəsi “qara öd” (melanxoliya) adlı xəyali mayenin bütün növ şişlərin yeganə səbəbi sayılması idi. 1500 il boyunca həkimlər insan bədənini açıb baxmaq əvəzinə köhnə perqamentlərdəki yanlış təsvirlərə kor-koranə inanırdılar. Andreas Vesaliusun 1543-cü ildə nəşr etdirdiyi De Humani Corporis Fabrica onkologiya üçün təkcə anatomiya kitabı deyil, həm də xərçəngi izah etmək üçün uydurulmuş “xəyal kanallarının” olmadığını sübut edən bəyannamədir. Bu yazı elmi dürüstlüyün və birbaşa müşahidənin tibbdəki ən böyük doqmanı necə yerlə bir etdiyini izah edir. Şəfa bədəni düzgün oxumaqla başlayır.
Xərçəng tarixi seriyamızın əvvəlki dayanacağında üsyankar dahi Paracelsusun universitet meydanında qədim kitabları yandırmasının şahidi olmuşduq. Paracelsus xərçəngin maye deyil, kimyəvi çöküntü olduğunu hayqırmışdı. Ancaq min illik əfsanəni yalnız kitab yandırmaqla məhv etmək olmazdı; həmin əfsanəni insan bədəninin öz xəritəsi əsasında təkzib etmək lazım idi.
Məhz bu səssiz, lakin iti inqilab 1543-cü ildə İtaliyanın Padua şəhərində 28 yaşlı gənc professorun əllərində həyata keçdi: Andreas Vesalius.
Galenin “xəyal” boru sistemi və xərçəngin guya mənbəyi
Vesaliusun neştərinin niyə bu qədər inqilabi olduğunu anlamaq üçün ondan əvvəl inanılan məşhur “boru sisteminə” baxmaq lazımdır. Qədim Roma həkimi Galenə görə xərçəng dalaqda istehsal olunan “qara ödün” bədəndə toplanması ilə yaranırdı. Galenin fiziologiyasında dalaq bu zəhərli mayeni xüsusi kanallar vasitəsilə mədə və bağırsaqlara boşaltmalı idi.
Bu sistem pozulduqda qara öd bədəndə sərbəst dolaşır və çökdüyü orqanda həmin bərk şişləri (scirrhus) yaradırdı. 1500 il boyunca Avropa və İslam dünyasındakı hər bir həkim bədənin daxilində bu “qara öd kanallarının” olduğuna inanırdı. Çünki heç kim şübhəçi gözlə baxıb “Görəsən, orada həqiqətən kanal varmı?” sualını verməmişdi.
Kürsüdən enən alim: əlləri qanlı bir dahi
Padua Universitetinin anatomiya professoru Vesalius sələflərindən çox fərqli yol tutdu. O dövrdə professorlar hündür kürsüdə oturur, Galenin kitabından latınca mətnlər oxuyur, aşağıda isə təlimsiz bərbər meyiti təsadüfi şəkildə kəsirdi. Vesalius bu iyerarxiyanı dağıtdı.
Vesalius kürsüdən endi, qollarını çırmaladı və kadavrı şəxsən öz əlləri ilə araşdırmağa başladı. Tələbələrinə “Köhnə kitablara deyil, öz gözlərinizə inanın” deyirdi.
Vesalius Galenin insan anatomiyası haqqında yazdığı hər şeyin əslində meymunlara və donuzlara əsaslandığını anladı. İnsan diseksiyası qadağan olduğu üçün Galen heyvanlara aid məlumatları insana uyğunlaşdırmışdı.
İtmiş kanal: qara öd əfsanəsinin ölümü
Vesalius şahəsəri De Humani Corporis Fabrica əsərinin beşinci cildində qarın boşluğu orqanlarını xəritələndirərkən onkologiya tarixini həmişəlik dəyişdirəcək sualın ardınca getdi: “Galenin bəhs etdiyi məşhur boşaltma kanalı haradadır?”
Tarixi sübut
“Galen dalağın qara ödü mədəyə boşaltdığı bir damar təsvir etmişdir... Lakin mən insan bədənində dalağı mədəyə birləşdirən və qara öd daşıyan belə bir kanal tapa bilmədim. Bu kanal yalnız Galenin təxəyyülündə mövcuddur.”
Vesaliusun bu təsbiti xərçəngin “maye tarazlığının pozulması” (humoral nəzəriyyə) əsasında izahını kökündən sarsıtdı. Əgər qara ödü daşıyan anatomik boru sistemi yoxdursa, qara ödün özü də xərçəngin səbəbi ola bilməzdi. Bu kəşflə birlikdə xərçəng görünməz mayelərin xəyalı deyil, fiziki və hüceyrəvi bədənin konkret pozuntusu kimi araşdırılmağa başlandı.
Şəfa həqiqətə sadiq qalmaqdır
Andreas Vesalius bizə müasir onkologiyanın ən böyük dərsini verdi: Bioloji dürüstlük. Xəyali kanalların ardınca 1500 il itirmək doqmalara həddindən artıq güvəndən qaynaqlanmışdı. Bu gün biz də xərçəng müalicəsində oxşar “xəritələndirmə” prosesindəyik. Vesalius makroskopik toxumaları xəritələndirmişdi; biz isə bu gün genetik və proteomik yolları, yəni hüceyrənin daxilindəki həqiqi rabitə yollarını xəritələndiririk.
Xərçənglə səyahətimizdə xəyali düşmənlər əvəzinə konkret həqiqətlərə diqqət yetirdikdə şəfaya yaxınlaşırıq. Vesaliusun neştəri yalnız qara öd əfsanəsini bitirmədi; eyni zamanda onkologiyaya “dəqiq baxış” qazandırdı. Sabah bu xəritədən istifadə edərək həmin şişlərə cərrahiyyə sənəti ilə müdaxilə edəcək əfsanəvi Ambroise Parénin dünyasına addım atacağıq.
Elmi mənbələr və dərinləşdirilmiş oxu
- 1. Vesalius A. De humani corporis fabrica libri septem. Basel: Johannes Oporinus, 1543. (Beşinci kitab: Qarın boşluğu orqanları).
- 2. O'Malley CD. Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564. University of California Press, 1964.
- 3. Nutton V. Humoralism. In: Companion Encyclopedia of the History of Medicine, Routledge, 1992.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.