ყნოსვის დაკარგვა შემეცნებითი დარღვევისა და ალცჰაიმერის დემენციის ადრეული ნიშანი შეიძლება იყოს

მსოფლიოში მძიმე შეზღუდულობის გამომწვევი დემენციისა და დაკავშირებული შემეცნებითი დარღვევების მიზეზების დასადგენად, ადრეული მარკერების ამოსაცნობად, პრევენციისთვის, გადავადებისა და მკურნალობისთვის მრავალი კვლევა ტარდება. JAMA Neurology ჟურნალში, ყნოსვისა და სუნების გარჩევის დაქვეითება დემენციის წინამორბედი, ანუ, ადრეული მარკერი შეიძლება იყოს. კვლევამდე გასაგებად განვმარტოთ შემეცნებითი ფუნქციები, მსუბუქი დარღვევა და დემენცია.

რა არის შემეცნებითი ფუნქციები?

ტვინის ცნობიერად შესრულებული გონებრივი აქტივობების ჯგუფია. მაგალითად:

• სიტყვიერი თუ უსიტყვო ორმხრივი ურთიერთობა
• სხვისი გაგება და ენის სწორად გამოყენებით გამოხატვა (საუბარი, კითხვა ან წერა)
• დროის, ადგილისა და გარშემო ადამიანების ცოდნა
• ყურადღების ფოკუსირება და შენარჩუნება
• მყისიერი, ახლო და შორეული ცოდნისა და მოგონების შენახვა და გახსენება
• ასოების, რიცხვების, ფორმების, საგნების, სახეების შემჩნევა, ამოცნობა და განსაზღვრა
• დაგეგმვა, ორგანიზება, პრობლემის გადაჭრა, გადაწყვეტილება, სწორისა და არასწორის გარჩევა, განსჯა
• თავის მოვლის, საკვების მომზადების, ჩაცმისა და საყიდლების მარტივი ყოველდღიური თუ ბევრად რთული აქტივობების დაგეგმვა და შესრულება

სხვადასხვა მიზეზით ერთი ან რამდენიმე ფუნქციის გაუარესებისას, შემეცნებით დარღვევაზე ვსაუბრობთ.

რა არის მსუბუქი შემეცნებითი დარღვევა (HBB)?

ჯანსაღი დაბერებისას მცირედი დაქვეითება ნორმალურია. მსუბუქი დარღვევისას ყურადღება, მეხსიერება, გადაწყვეტილება, პრობლემის გადაჭრა, ყოველდღიური თუ რთული საქმეები ჯანმრთელი ხანდაზმულის მოსალოდნელზე უარესია, თუმცა დემენციაზე მსუბუქია და ცხოვრებასა და ფუნქციონირებას არ არღვევს. ეს შეიძლება ნორმალურ დაბერებასა და დემენციას შორის გარდამავალ პერიოდად ჩაითვალოს, მაგრამ ყველა შემთხვევა დემენციად არ იქცევა. 65 წლის შემდეგ %5-20-ში გვხვდება; არის მეხსიერების გამოხატული დარღვევის ამნეზიური, არაგამოხატული არამნეზიური, ერთსფეროიანი და მრავალსფეროიანი — 4 ქვეტიპი. მრავალსფეროიანი ამნეზიური ფორმა დემენციად ყველაზე ხშირად გარდაიქმნება.

რა არის დემენცია?

ხშირად გულმავიწყობის დაავადებად იცნობენ, თუმცა სინამდვილეში სიმპტომების ჯგუფის საერთო სახელია. ყურადღებისა და მეხსიერების ძირითად პრობლემებს შეიძლება პიროვნებისა და ქცევის ცვლილება, განსჯის გაუარესება და ყოველდღიური უნარების დაქვეითება ახლდეს. ალცჰაიმერის დემენცია ყველაზე ხშირია. მეორეა სისხლძარღვოვანი დემენცია: ტვინის სისხლძარღვთა პრობლემით შესაბამისი უბანი არასაკმარისად მუშაობს ან სრულად ზიანდება. არსებობს ლევის სხეულაკების, პარკინსონის, შუბლის წილის და სხვა მრავალი სახე.

ყნოსვის თანდათან დაქვეითება, დარღვევა და დემენცია

აუტოფსიით ყნოსვადაკარგულებში ყნოსვის ნერვულ ბოჭკოებსა (olfactory bulb) და ტვინის ცენტრისკენ მიმავალ გზებზე ფოლაქებისა და გორგლების დაგროვება აღმოაჩინეს. შესაბამისად, კვლევებში სუნის აღქმისა და გარჩევის დაკარგვა ცუდ შემეცნებას, მსუბუქ დარღვევასა და ალცჰაიმერს უკავშირდებოდა. გაჩნდა კითხვა: არის ყნოსვის დაკარგვა მსუბუქი დარღვევის ან ალცჰაიმერის რისკმარკერი, ან მსუბუქი დარღვევის ალცჰაიმერში პროგრესის ნიშანი? კვლევამ ყნოსვის კავშირი ქვეტიპებსა და დემენციად გარდაქმნასთან შეისწავლა.

მეთოდი

ჩართეს 2004-2010 წლების Mayo Clinic Study of Aging-ის კრიტერიუმების შესაბამისი 70-89 წლის პირები. ჩატარდა ფსიქიატრიული, ნევროლოგიური გასინჯვა და ნეიროფსიქიატრიული ტესტები; მონაწილეები ამნეზიურ (HBBa), არამნეზიურ (HBB na), ერთსფეროიან, მრავალსფეროიან, ალცჰაიმერისა და ნორმალური შემეცნების ჯგუფებად დაყვეს. ყნოსვა B-SIT მოკლე ტესტით შეაფასეს: 6 საკვები და 6 არასაკვები სუნი; მაღალი ქულა ჯანმრთელ ყნოსვას უკავშირდებოდა. ყოველ 15 თვეში საწყის ტესტებს იმეორებდნენ.

შედეგები

საწყისად ნორმალური 1630 პაციენტიდან 1430-ს დააკვირდნენ და 250-ში მსუბუქი დარღვევა გამოვლინდა. ამ 250-ს ყნოსვის ქულაც დაუქვეითდა. საწყისად მსუბუქი დარღვევის 317 პირიდან 221-ს დააკვირდნენ (HBBa: 185, HBBna: 36); საშუალოდ 3 წელში 64 ახალი ალცჰაიმერი გამოვლინდა და ყნოსვის ქულაც შემცირდა. ყველაზე მეტად მეხსიერება, აღმასრულებელი ფუნქცია და ენა გაუარესდა.

შედეგებით ყნოსვის დარღვევა მსუბუქი, განსაკუთრებით ამნეზიური HHB-ის წარმოქმნასა და შემეცნების გაუარესებას უკავშირდება. ასევე დაკავშირებულია მსუბუქი დარღვევიდან ალცჰაიმერში გადასვლასთან. სავარაუდო მექანიზმია ნერვული უჯრედის დაზიანება. ტვინის ზოგ უბანში სხვადასხვა მიზეზით დაზიანება, მეხსიერებასთან ერთად ყნოსვის დარღვევასაც იწვევს.

საბოლოოდ, მარტივი, იაფი და არაინვაზიური ყნოსვის ტესტები რისკის მქონე პირებში შემეცნებითი დარღვევისა და ალცჰაიმერის ადრეული გამოვლენისა და პროგრესის პროგნოზის მნიშვნელოვანი მარკერი შეიძლება იყოს.