Qoxu ala bilməmək koqnitiv pozuntuların və Alzheimer demensiyasının erkən əlaməti ola bilər

Dünyada ciddi qabiliyyət itkisinə səbəb olan demensiya (ağıl zəifliyi) və əlaqəli koqnitiv funksiya pozuntularının səbəblərini müəyyən etmək, erkən xəbərçilərini/göstəricilərini fərq etmək, yaranmasının qarşısını almaq və ya gecikdirməyə nail olmaq və müalicə etmək üçün çoxsaylı elmi tədqiqatlar aparılır. JAMA Neurology jurnalında, azalan qoxu alma və qoxuları ayırd etmə bacarığının demensiyanın xəbərçisi, başqa sözlə erkən göstəricisi ola biləcəyi ortaya qoyulmuşdur. Bu tədqiqat barədə məlumat verməzdən əvvəl mövzunu anlaşıqlı etmək üçün koqnitiv funksiyalar, yüngül koqnitiv pozuntular və demensiya kimi anlayışları izah etmək uyğun olacaqdır.

Koqnitiv funksiyalar nələrdir?

Koqnitiv funksiyalar beynimizin şüurlu şəkildə həyata keçirdiyi bir qrup zehni fəaliyyətdir. Məsələn;

• İnsanlarla sözlü və ya sözsüz ikitərəfli ünsiyyət qura bilmə
• Qarşısındakını anlaya, dildən düzgün istifadə edərək özünü ifadə edə bilmə (şifahi, oxuyaraq və ya yazaraq)
• Hansı zamanda, harada olduğunu və ətrafındakıların kim olduğunu bilə bilmə
• Diqqəti cəmləyə və davam etdirə bilmə
• Ani, yaxın və uzaq dövrdə öyrənilənləri və xatirələri qeydə ala və xatırlaya bilmə
• Hərfləri, rəqəmləri, formaları, cisimləri, üzləri və s. fərq edə, tanıya və müəyyənləşdirə bilmə
• Planlaşdırma, təşkil etmə, problem həll etmə, qərarvermə, doğrunu yanlışdan ayırd etmə, mühakimə edə bilmə
• Özünə qulluq, yemək hazırlama, geyinmə, alış-veriş kimi sadə gündəlik fəaliyyətləri və daha mürəkkəb fəaliyyət planlarını qura və həyata keçirə bilmə

Müxtəlif səbəblərlə yuxarıdakı funksiyalardan birində və ya bir neçəsində pozulma olduqda koqnitiv pozuntulardan danışılır.

Yüngül koqnitiv pozuntu (HBB) nədir?

Sağlam yaşlanma prosesində koqnitiv funksiyalarda yüngül pozulmalar olması normaldır. Yüngül koqnitiv pozuntuda isə diqqət, yaddaş, qərarvermə, problem həlli, gündəlik fəaliyyətləri və mürəkkəb işləri yerinə yetirmə kimi yuxarıda ətraflı verilmiş koqnitiv funksiyalar sağlam yaşlı insandan gözləniləndən daha pisdir, lakin demensiyada görüləndən yüngüldür və gündəlik həyatı, funksionallığı pozmur. Yəni yüngül koqnitiv pozuntu normal yaşlanma ilə demensiya arasında keçid dövrü kimi düşünülə bilər. Lakin hər yüngül koqnitiv pozuntunun sonda demensiyaya çevrildiyini demək yanlışdır. Ümumilikdə 65 yaşdan sonra %5-20 nisbətində aşkarlanan yüngül koqnitiv pozuntunun xüsusilə unutqanlığın nəzərəçarpan olduğu amnestik növü, unutqanlığın nəzərəçarpan olmadığı qeyri-amnestik növü, tək əlamətli (single domain) və çox əlamətli (multi domain) növü olmaqla 4 alt növü vardır. Çox əlamətli amnestik yüngül koqnitiv pozuntu növünün demensiyaya ən yüksək nisbətdə çevrilən növ olduğu məlumdur.

Demensiya nədir?

Demensiya geniş şəkildə unutqanlıqla gedən xəstəlik kimi tanınsa da, əslində bir qrup əlaməti təsvir etmək üçün istifadə olunan çətir termindir. Diqqət və yaddaş problemləri əsas əlamətlər ola bildiyi kimi, şəxsiyyət və davranış dəyişiklikləri, mühakimə qüsurları, gündəlik fəaliyyət bacarıqlarının geriləməsi kimi başqa koqnitiv pozuntu əlamətləri də müşayiət edir. Alzheimer demensiyası ən çox rast gəlinən demensiya növüdür. Bundan sonra vaskulyar demensiya kimi təsvir edilən, beyin damarlarındakı problemlər səbəbindən beynin təsirlənmiş hissəsinin yetərli işləməməsi və ya tam zədələnməsi ilə yaranan demensiya ikinci ən çox görülən növdür. Lewy Body Demensiyası, Parkinson Demensiyası, Frontal Pay demensiyası kimi bir çox demensiya növü vardır.

Zamanla qoxu almanın azalması, qoxu alma qüsurları və demensiya

Autopsiya tədqiqatlarında qoxu duyğusunu itirmiş şəxslərin qoxu alma sinir liflərində (olfactory bulb) və beyində qoxu alma mərkəzinə gedən yollarda lövhə və yumaq şəklində yığıntılar olduğu aşkarlanmışdır. Bu tapıntı ilə uyğun olaraq tədqiqatlarda qoxu duyğusunun və ya qoxuları ayırd etmə bacarığının itkisi ilə pis koqnitiv performans, yüngül koqnitiv pozuntu və ya alzheimer demensiyası arasında əlaqə tapılmışdır. Bu əlaqə qoxu duyğusu və ya qoxunu tanıma itkisinin yüngül koqnitiv pozuntu və ya alzheimer demensiyası üçün risk göstəricisi, yaxud yüngül koqnitiv pozuntunun alzheimer demensiyasına irəliləməsinin göstəricisi ola bilərmi sualını doğurmuşdur. Bu tədqiqatla qoxu alma qüsurlarının yüngül koqnitiv pozuntu alt növləri və demensiyaya çevrilmə ilə əlaqəsi araşdırılmışdır.

Üsul

Bu tədqiqata 2004-2010 illəri arasında 70-89 yaşlarında olan, The Mayo Clinic Study of Aging tədqiqatında göstərilən meyarlara uyğun şəxslər daxil edilmişdir. Hər iştirakçının psixiatrik və nevroloji müayinəsi, neyropsixiatrik testləri aparılmış və iştirakçılar yüngül koqnitiv pozuntunun amnestik növü (HBBa), qeyri-amnestik növü (HBB na), tək əlamətli növ, çox əlamətli növ, alzheimer demensiyası və normal koqnitiv qabiliyyətli xəstələr kimi qruplaşdırılmışdır. İştirakçıların qoxu alma bacarıqları Qısa Qoxu Ayırdetmə Testi (B-SIT) ilə qiymətləndirilmişdir. 6 qida, 6 da qidadankənar qoxu verilərək aparılan testdə yüksək bal sağlam qoxu alma funksiyası ilə əlaqəlidir. İştirakçılar 15 aylıq fasilələrlə izlənilmiş və başlanğıcda aparılan bütün testlər təkrarlanmışdır.

Nəticələr

Başlanğıcda normal koqnitiv funksiyalı 1630 xəstədən 1430-u izlənilə bilmiş və bunların 250-sində yüngül koqnitiv pozuntu yarandığı müəyyən edilmişdir. Bu 250 şəxsin qoxu alma ballarında da azalma müşahidə edilmişdir. Oxşar şəkildə başlanğıcda yüngül koqnitiv pozuntusu olan 317 şəxsdən 221-i izlənilə bilmiş (HBBa: 185, HBBna: 36), orta hesabla 3 illik izləmədə 64 yeni Alzheimer demensiyası halı aşkarlanmış və bu halların qoxu ayırdetmə ballarında da azalma müəyyən edilmişdir. Ən nəzərəçarpan pozulmalar da yaddaş, icraedici funksiyalar və dildən istifadə ilə bağlı koqnitiv funksiyalarda olmuşdur.

Bu nəticələrə əsasən qoxu alma qüsurlarının yüngül koqnitiv pozuntunun, xüsusilə amnestik növ HHB-nin yaranması və koqnitiv funksiyaların pisləşməsi ilə əlaqəli olduğu göstərilmişdir. Eyni zamanda qoxu alma qüsurları yüngül koqnitiv pozuntudan alzheimer demensiyasına çevrilmə ilə də əlaqələndirilmişdir. Altda yatan mexanizmin isə sinir hüceyrəsi zədələnməsi olduğu düşünülmüşdür. Beynin bəzi nahiyələrində müxtəlif səbəblərlə yaranan zədələnmələr, yaddaş problemlərinə səbəb olduğu kimi qoxu alma qüsurlarına da səbəb ola bilər.

Nəticə olaraq asan aparılan, bahalı və invaziv olmayan qoxu testlərinin riskli fərdlərdə koqnitiv pozuntuları və alzheimer demensiyasını erkən aşkarlamaqda və irəliləməni təxmin etməkdə mühüm göstərici ola biləcəyi düşünülür.