ناتوانی در بوییدن ممکن است نشانه زودرس اختلالات شناختی و دمانس آلزایمر باشد

پژوهش‌های علمی بسیاری برای شناسایی علت‌های دمانس (زوال عقل) و اختلالات عملکرد شناختی مرتبط با آن، که در سراسر جهان باعث ناتوانی جدی می‌شوند، تشخیص نشانه‌ها یا نشانگرهای زودرس آنها، موفقیت در جلوگیری از بروز یا به تأخیر انداختن آنها و درمانشان انجام می‌شود. JAMA Neurology در این مجله نشان داده شده است که کاهش توانایی بوییدن و تشخیص تفاوت بوها ممکن است پیش‌درآمد دمانس، یا به عبارت دیگر، نشانگری زودرس باشد. پیش از ارائه اطلاعات درباره این مطالعه، برای قابل‌فهم شدن موضوع مناسب است تعریف‌هایی مانند عملکردهای شناختی، اختلال شناختی خفیف و دمانس را توضیح دهیم.

عملکردهای شناختی چیستند؟

عملکردهای شناختی گروهی از فعالیت‌های ذهنی‌اند که مغز ما به‌طور آگاهانه انجام می‌دهد. برای مثال؛

• توانایی برقراری ارتباط دوطرفه کلامی یا غیرکلامی با دیگران
• توانایی درک فرد مقابل و بیان خود با استفاده مناسب از زبان (به‌صورت گفتاری، خواندن یا نوشتن)
• توانایی دانستن اینکه در چه زمانی و مکانی قرار دارد و اطرافیان او چه کسانی هستند
• توانایی متمرکز کردن توجه و حفظ آن
• توانایی ثبت و به یاد آوردن آموخته‌ها و خاطرات مربوط به لحظه حاضر، گذشته نزدیک و گذشته دور
• توانایی متوجه شدن، شناختن و شناسایی حروف، اعداد، شکل‌ها، اشیا، چهره‌ها و مانند آنها
• برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی، حل مسئله، تصمیم‌گیری، تشخیص درست از نادرست و قضاوت کردن
• توانایی برنامه‌ریزی و انجام فعالیت‌های ساده روزمره مانند مراقبت از خود، آماده کردن غذا، لباس پوشیدن و خرید کردن و نیز طرح‌های فعالیت بسیار پیچیده‌تر

هنگامی که به دلایل گوناگون یک یا چند مورد از عملکردهای بالا مختل می‌شوند، از اختلالات شناختی صحبت می‌شود.

اختلال شناختی خفیف (HBB) چیست؟

در روند سالم سالمندی، اختلال خفیف در عملکردهای شناختی طبیعی است. اما در اختلال شناختی خفیف، عملکردهای شناختی که در بالا به تفصیل بیان شدند، مانند توجه، حافظه، تصمیم‌گیری، حل مسئله و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و کارهای پیچیده، از آنچه از سالمند سالم انتظار می‌رود ضعیف‌ترند، ولی از آنچه در دمانس دیده می‌شود خفیف‌تر هستند و زندگی روزمره و عملکرد فرد را مختل نمی‌کنند. بنابراین می‌توان اختلال شناختی خفیف را دوره‌ای گذار میان سالمندی طبیعی و دمانس در نظر گرفت. بااین‌حال، نادرست است که بگوییم هر اختلال شناختی خفیف در نهایت به دمانس تبدیل می‌شود. اختلال شناختی خفیف که به‌طور کلی پس از سن 65 سالگی با فراوانی %5-20 شناسایی می‌شود، شامل نوع فراموشی‌محور است که فراموشی در آن برجسته است، نوع غیرفراموشی‌محور که فراموشی در آن برجسته نیست، نوع تک‌حوزه‌ای (single domain) و نوع چندحوزه‌ای (multi domain) است و 4 زیرنوع دارد. مشخص شده است که نوع چندحوزه‌ای فراموشی‌محور اختلال شناختی خفیف، بیشترین میزان تبدیل به دمانس را دارد.

دمانس چیست؟

اگرچه دمانس عموماً بیماری همراه با فراموشی شناخته می‌شود، در اصل اصطلاحی فراگیر است که برای توصیف گروهی از علائم به کار می‌رود. مشکلات توجه و حافظه ممکن است علائم اصلی باشند و نشانه‌های دیگر اختلال شناختی، مانند تغییرات شخصیت و رفتار، نقص در قضاوت و افت توانایی انجام فعالیت‌های روزمره نیز همراه آنها دیده شوند. دمانس آلزایمر شایع‌ترین نوع دمانس است. پس از آن، دمانسی که دمانس عروقی نامیده می‌شود و بر اثر مشکلات رگ‌های مغز و در نتیجه عملکرد ناکافی یا آسیب کامل بخش درگیر مغز ایجاد می‌شود، دومین نوع شایع است. انواع فراوانی از دمانس مانند دمانس اجسام لویی، دمانس پارکینسون و دمانس لوب پیشانی وجود دارند.

کاهش بویایی با گذر زمان، نقص بویایی و دمانس

مطالعات کالبدگشایی نشان داده‌اند که در افرادی با از دست دادن حس بویایی، رسوب‌هایی به شکل پلاک و کلاف در رشته‌های عصبی بویایی (olfactory bulb) و مسیرهای منتهی به مرکز بویایی مغز وجود دارد. همسو با این یافته، در مطالعات انجام‌شده میان از دست دادن حس بویایی یا توانایی تمایز بوها و عملکرد شناختی ضعیف، اختلال شناختی خفیف یا دمانس آلزایمر ارتباطی دیده شده است. این ارتباط این پرسش را ایجاد کرده است که آیا از دست دادن حس بویایی یا شناسایی بو می‌تواند نشانگر خطر اختلال شناختی خفیف یا دمانس آلزایمر، یا نشانه پیشرفت اختلال شناختی خفیف به دمانس آلزایمر باشد. در این مطالعه، ارتباط نقص‌های بویایی با زیرنوع‌های اختلال شناختی خفیف و تبدیل آن به دمانس بررسی شده است.

روش

در این مطالعه، طی سال‌های 2004-2010 افراد 70-89 ساله‌ای وارد شدند که معیارهای ذکرشده در The Mayo Clinic Study of Aging را داشتند. برای هر شرکت‌کننده معاینه روان‌پزشکی و عصبی و آزمون‌های عصب‌روان‌پزشکی انجام شد و شرکت‌کنندگان در گروه‌های اختلال شناختی خفیف نوع فراموشی‌محور (HBBa)، اختلال شناختی خفیف نوع غیرفراموشی‌محور (HBB na)، نوع تک‌حوزه‌ای، نوع چندحوزه‌ای، دمانس آلزایمر و بیماران دارای شناخت طبیعی دسته‌بندی شدند. توانایی بویایی شرکت‌کنندگان با آزمون کوتاه شناسایی بو (B-SIT) ارزیابی شد. در این آزمون 6 بوی خوراکی و 6 بوی غیرخوراکی ارائه می‌شود و امتیاز بالاتر با عملکرد سالم بویایی ارتباط دارد. شرکت‌کنندگان در فاصله‌های 15 ماهه پیگیری شدند و همه آزمون‌های انجام‌شده در ابتدا تکرار شدند.

نتایج

از 1630 بیمار که در آغاز عملکرد شناختی طبیعی داشتند، 1430 نفر قابل پیگیری بودند و مشخص شد که در 250 نفر از آنها اختلال شناختی خفیف پدید آمده است. کاهش امتیاز بویایی این 250 نفر نیز مشاهده شد. به همین ترتیب، از 317 نفر که در ابتدا اختلال شناختی خفیف داشتند، 221 نفر قابل پیگیری بودند (HBBa: 185، HBBna: 36) و در پیگیری با میانگین 3 سال، 64 مورد تازه دمانس آلزایمر شناسایی شد و در این موارد نیز امتیاز تمایز بو کاهش یافته بود. برجسته‌ترین اختلال‌ها نیز در عملکردهای شناختی مرتبط با حافظه، عملکردهای اجرایی و استفاده از زبان رخ داده بودند.

بر اساس این نتایج نشان داده شد که نقص‌های بویایی با پیدایش اختلال شناختی خفیف، به‌ویژه نوع فراموشی‌محور HHB، و با بدتر شدن عملکردهای شناختی ارتباط دارند. همچنین نقص‌های بویایی با تبدیل اختلال شناختی خفیف به دمانس آلزایمر مرتبط دانسته شدند. تصور شد که سازوکار زیربنایی، تخریب سلول‌های عصبی باشد. آسیب‌هایی که به دلایل گوناگون در برخی نواحی مغز رخ می‌دهند، همان‌طور که موجب مشکلات حافظه می‌شوند، می‌توانند موجب نقص‌های بویایی نیز بشوند.

در نتیجه، تصور می‌شود آزمون‌های بویایی که به‌آسانی انجام می‌شوند و گران‌قیمت و تهاجمی نیستند، بتوانند نشانگر مهمی برای شناسایی زودرس اختلالات شناختی و دمانس آلزایمر و پیش‌بینی پیشرفت آنها در افراد در معرض خطر باشند.