რა არის ქიმიოთერაპიის ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები?

კიბოს ისეთი მკურნალობა, როგორიცაა ქიმიოთერაპია, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, თუმცა მკურნალობისას და მის შემდეგ სხვადასხვა გვერდითი მოვლენა შეიძლება გამოიწვიოს. როგორც ონკოლოგიური გუნდი, ჩვენს პაციენტებს ვამზადებთ მოკლევადიანი გვერდითი მოვლენებისთვის, როგორიცაა თმის ცვენა და დაღლილობა, და მათ სამართავად ზომებს ვიღებთ. თუმცა მკურნალობის დასრულებიდან თვეების ან წლების შემდეგაც შეიძლება გამოვლინდეს ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები . ეს გვიანი გვერდითი მოვლენები გამოყენებული ქიმიოთერაპიული პრეპარატების ტიპის, დოზისა და ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მიხედვით განსხვავდება.

ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების გამოვლენის დრო და ხანგრძლივობა ადამიანიდან ადამიანამდე განსხვავდება. ზოგი ეფექტი მკურნალობისთანავე ჩნდება, ზოგი კი წლების ან ათწლეულების შემდეგაც შეიძლება გამოვლინდეს. ასეთი გვიანი ეფექტები ყოველთვის სრულად არ ქრება: ზოგჯერ შეიძლება მუდმივი იყოს ან დიდხანს გაგრძელდეს. ამიტომ მკურნალობის შემდეგ ექიმთან რეგულარული შემოწმება და ორგანიზმში ცვლილებების გაცნობიერება ძალიან მნიშვნელოვანია. თქვენი მეთვალყურე ონკოლოგი და საჭიროებისას სხვა სპეციალისტები ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების მართვაში თქვენი უმნიშვნელოვანესი მხარდამჭერები იქნებიან. არ არსებობს წესი, რომ ყველა პაციენტს აუცილებლად ექნება ეს გვერდითი მოვლენები; ეფექტების ტიპი და სიმძიმე ადამიანიდან ადამიანამდე განსხვავდება. ახლა განვიხილოთ, ორგანიზმის რომელ სისტემებზე შეიძლება ქიმიოთერაპიამ ხანგრძლივად იმოქმედოს და რა ეფექტები შეიძლება ჰქონდეს მას.

ქიმიოთერაპიის ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები და მათი კატეგორიები

ქიმიოთერაპიასთან დაკავშირებულმა ხანგრძლივმა გვერდითმა მოვლენებმა შეიძლება ორგანიზმის სხვადასხვა ორგანოსა და სისტემაზე იმოქმედოს. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში ეს მოვლენები დაზიანებული სისტემის მიხედვითაა დაჯგუფებული და მაგალითებით შეჯამებული:

ზემოთ მოცემული შეჯამების შემდეგ ახლა თითოეული ეს გვერდითი მოვლენა დეტალურად განვიხილოთ:

ძვლების ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემები

ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატებმა შეიძლება ძვლის სიმკვრივეზე უარყოფითი გავლენით ძვლოვანი მასის დაკარგვა (ოსტეოპოროზი) გამოიწვიოს. ძვლების გათხელება მოტეხილობის რისკს ზრდის. ძვლების ჯანმრთელობას განსაკუთრებით მეტი საფრთხე ემუქრება მენოპაუზის შემდგომ ქალებში ან ხანდაზმულ ასაკში ქიმიოთერაპიის მიმღებ პირებში. ქიმიოთერაპიისას კვების პრობლემებმა, როგორიცაა უმადობა, ან D ვიტამინის დეფიციტმაც შეიძლება ძვლის დაკარგვა დააჩქაროს. შედეგად, მკურნალობის შემდეგ პაციენტს ოსტეოპოროზი მოსალოდნელზე ადრე შეიძლება განუვითარდეს.

კიბოს ზოგი ტიპის დროს გამოყენებულმა ჰორმონულმა მკურნალობებმაც (მაგალითად, ძუძუს კიბოს დროს ესტროგენის დამთრგუნველმა პრეპარატებმა ან პროსტატის კიბოს დროს ტესტოსტერონის დამაქვეითებელმა მკურნალობებმა) შეიძლება ძვლის სიმკვრივე შეამციროს. მკურნალობის დაწყებამდე ექიმებმა პაციენტს შეიძლება ძვლის სიმკვრივის გაზომვა (DEXA სკანირება) ურჩიონ. ასე მაღალი რისკის მქონე პირებში დამცავი ზომების (კალციუმის/D ვიტამინის დანამატები, ძვლის გამამაგრებელი პრეპარატები ან ვარჯიშის რეკომენდაციები) ადრევე მიღება შეიძლება. მკურნალობის შემდეგაც ძვლების ჯანმრთელობის რეგულარული შემოწმება მნიშვნელოვანია ოსტეოპოროზის მართვისა და ძვლების გასაძლიერებლად.

გავლენა გულისა და სისხლძარღვების ჯანმრთელობაზე

ქიმიოთერაპიამ ზოგ ადამიანში გულსა და სისხლის მიმოქცევის სისტემაზე გვიანი გვერდითი მოვლენები შეიძლება გამოიწვიოს. ისინი შეიძლება მოიცავდეს:

• რიტმის დარღვევებს (არითმიას)
• გულის კუნთის დაზიანებას ან გულის უკმარისობას
• მაღალ არტერიულ წნევას (ჰიპერტენზიას)
• გულის სარქვლების პრობლემებს
• ინსულტს

მაგალითად, კვლევები აჩვენებს, რომ ქიმიოთერაპიასთან დაკავშირებული ზოგი გულ-სისხლძარღვთა პრობლემა მკურნალობიდან 10-20 წლის შემდეგაც შეიძლება გამოვლინდეს. ანუ, მიუხედავად იმისა, რომ პაციენტმა ქიმიოთერაპია ახალგაზრდა ასაკში ჩაიტარა, შუახნის ასაკში შეიძლება გულის პრობლემა განუვითარდეს. თუ პაციენტმა ფილტვის ან ძუძუს კიბოს გამო გულმკერდის რადიოთერაპიაც მიიღო, გულის დაზიანების რისკი შეიძლება კიდევ უფრო გაიზარდოს.

ამიტომ რეკომენდებულია, რომ ქიმიოთერაპიის მიმღები პირები მომდევნო წლებში კარდიოლოგმა შეამოწმოს. თუ მკურნალობისას ან მის შემდეგ დატვირთვისას ქოშინი, გულის ფრიალი ან გულმკერდის ტკივილი განვითარდება, მნიშვნელოვანია ამის ექიმისთვის დაუყოვნებლივ შეტყობინება. ადრეული დიაგნოსტიკისას ისეთი პრობლემების კონტროლი, როგორიცაა გულის უკმარისობა, მედიკამენტური მკურნალობითა და ცხოვრების წესის ცვლილებით შესაძლებელია. გულის ჯანმრთელობის მხარდასაჭერად გრძელვადიანად სასარგებლოა ჯანსაღი კვება, რეგულარული მსუბუქი ვარჯიში და თამბაქოსგან თავის შეკავებაც.

ფილტვის ფუნქციები და სუნთქვის პრობლემები

ზოგმა ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატმა ფილტვის ქსოვილის დაზიანებით შეიძლება სუნთქვის ფუნქციებზე იმოქმედოს. კერძოდ, ბლეომიცინის მსგავსმა პრეპარატებმა ან ფილტვის არეში ჩატარებულმა რადიოთერაპიამ შეიძლება გამოიწვიოს ფილტვის ფიბროზის სახელით ცნობილი მუდმივი ნაწიბუროვანი ცვლილებები ფილტვში. ამან შეიძლება ფილტვის მოცულობის შემცირება და ქრონიკული ქოშინი გამოიწვიოს. ქიმიოთერაპიის შემდეგ ფილტვებზე მოქმედი გვიანი გვერდითი მოვლენები შეიძლება მოიცავდეს:

• ფილტვის მოცულობის შემცირებას (სუნთქვის ფუნქციების მუდმივ დაქვეითებას)
• ფილტვის ფიბროზს (ფილტვის ქსოვილის გამკვრივებასა და ნაწიბურის — ნაწიბუროვანი ქსოვილის — წარმოქმნას)
• ფილტვის ქრონიკულ ანთებას (ფილტვებში ხანგრძლივ ანთებას)
• ქოშინს (დისპნოეს)

ეს პრობლემები შეიძლება განსაკუთრებით გამოხატული იყოს მათში, ვისაც ფილტვის დაავადების რისკი ისედაც მაღალი აქვს (მაგალითად, ხანგრძლივად მწეველ პაციენტებში). ქიმიოთერაპიამდე და მის დროს პაციენტის ფილტვის ფუნქციების მონიტორინგი სუნთქვის ტესტებით შეიძლება. თუ მკურნალობის შემდეგ ქოშინი ან ქრონიკული ხველა გრძელდება, ექიმი მდგომარეობას ფილტვის რენტგენით ან საჭიროების შემთხვევაში დამატებითი გამოკვლევებით შეაფასებს. ფილტვის რეაბილიტაციით, სუნთქვითი ვარჯიშებითა და საჭიროებისას მედიკამენტური მკურნალობით შესაძლებელია ფილტვების ჯანმრთელობის მხარდაჭერა. თამბაქოსგან თავის შეკავება და იმ გარემოს თავიდან აცილებაც, რომელმაც შეიძლება სასუნთქი გზები გააღიზიანოს, ფილტვების დაცვას შეუწყობს ხელს.

კოგნიტიური პრობლემები (ქიმიოტვინი)

ქიმიოთერაპიის შემდეგ კიბოს ზოგ პაციენტს კოგნიტიური ფუნქციების (აზროვნებისა და მეხსიერების უნარების) სირთულეები შეიძლება ჰქონდეს. ლიტერატურაში „ქიმიოტვინის“ (chemobrain) სახელით ცნობილი ეს მდგომარეობა ვლინდება გონებრივი ცვლილებებით, რომლებსაც ადამიანი ყოველდღიურ ცხოვრებაში ამჩნევს. მაგალითად, პაციენტმა შეიძლება შეამჩნიოს, რომ უწინდელივით კარგად ვერ კონცენტრირდება, მეტად გულმავიწყია ან ერთდროულად რამდენიმე საქმის კეთება უჭირს. გავრცელებული კოგნიტიური პრობლემები შეიძლება მოიცავდეს:

• გულმავიწყობას (განსაკუთრებით ახლახან ნასწავლი ინფორმაციის ან გასაკეთებელი საქმეების დავიწყებას)
• კონცენტრაციის გაძნელებას და ყურადღების გაფანტვას
• გონებრივი დამუშავების სიჩქარის შენელებას (უწინდელთან შედარებით უფრო ნელ აზროვნებას ან გაგებას)
• დაგეგმვისა და რამდენიმე საქმის ერთდროულად შესრულების გაძნელებას

ეს სიმპტომები ჩვეულებრივ ქიმიოთერაპიის დასრულებისთანავე ვლინდება და მრავალ პაციენტში დროთა განმავლობაში თანდათან უმჯობესდება. თუმცა ზოგ ადამიანში ხანგრძლივადაც შეიძლება გაგრძელდეს. კოგნიტიურ პრობლემებთან გასამკლავებლად სასარგებლო შეიძლება იყოს ტვინის აქტიურად შემანარჩუნებელი საქმიანობა: თავსატეხების ამოხსნა, კითხვა, წერა ან მეხსიერების ვარჯიშები. თუ ეს პრობლემები ყოველდღიურ ცხოვრებაზე აშკარად მოქმედებს, შეიძლება სასარგებლო იყოს ნეიროფსიქოლოგის შეფასება და საჭიროებისას ისეთ სარეაბილიტაციო პროგრამებში მონაწილეობა, როგორიცაა მეხსიერების ტექნიკების სწავლა. ყველაზე მნიშვნელოვანია, „ქიმიოტვინის“ მქონე პაციენტებმა იცოდნენ, რომ ეს მკურნალობის შედეგია, საკუთარ თავს დრო მისცენ და არ დაისტრესონ. გონებრივი ფუნქციები ხშირად, თუნდაც ნელა, უმჯობესდება.

ფსიქიკური ჯანმრთელობა და ემოციური მდგომარეობა

კიბოს მკურნალობის შემდეგ პაციენტების ფსიქოლოგიური მდგომარეობაც შეიძლება შეიცვალოს. კიბოგადატანილ ადამიანებში შფოთვა და დეპრესია საზოგადოებრივ საშუალო მაჩვენებელზე უფრო ხშირია. მართლაც, 2018 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ კიბოს მკურნალობის მიმღებთა დაახლოებით 20%-ს დეპრესია განუვითარდა და ეს ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით დაახლოებით ოთხჯერ მაღალი მაჩვენებელი იყო. მკურნალობის შემდეგ ემოციური ტვირთი შეიძლება შექმნას საკუთარი სხეულის აღქმასთან დაკავშირებულმა წუხილმაც (მაგალითად, ოპერაციის ნაწიბურების ან თმის დაკარგვის გამო თავდაჯერებულობის პრობლემებმა) და მომავლის გაურკვევლობის შიშმაც.

ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ხანგრძლივ გავლენასთან გამკლავება შეიძლება რთული იყოს, თუმცა გახსოვდეთ, რომ მარტო არ ხართ . კიბოს მრავალი პაციენტი აწყდება ასეთ პრობლემებს და პროფესიული დახმარების მიღება სრულიად ნორმალურია. ფსიქიატრთან ან ფსიქოლოგთან შეხვედრა, საჭიროებისას ისეთი მედიკამენტების გამოყენება, როგორიცაა ანტიდეპრესანტები, ან თერაპიის მიღება (ინდივიდუალური კონსულტაცია, მხარდამჭერი ჯგუფები, სტრესის მართვის სწავლება და სხვა) ადამიანს ემოციების მართვაში შეიძლება დაეხმაროს. ოჯახის და მეგობრების მხარდაჭერაც ძალიან მნიშვნელოვანია განწყობისა და მოტივაციისთვის. გახსოვდეთ, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაძლიერება ფიზიკური ჯანმრთელობის დაცვის ნაწილიცაა. ნუ მოგერიდებათ დახმარების მიღება და თქვენი ემოციური პრობლემები ჯანმრთელობის გუნდს გაუზიარეთ.

გავლენა თმასა და კანზე

თმის ცვენაქიმიოთერაპიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გვერდითი მოვლენაა. პაციენტების უმეტესობა მკურნალობისას თმას ნაწილობრივ ან მთლიანად კარგავს; საბედნიეროდ, ქიმიოთერაპიის დასრულების შემდეგ თმა ჩვეულებრივ კვლავ იზრდება. 2017 წლის კვლევის მიხედვით, ქიმიოთერაპიის მიმღები პაციენტების დაახლოებით 65%-ში თმის ცვენა გამოვლინდა. თმა უმეტესად მკურნალობის დასრულებიდან რამდენიმე თვეში ხელახლა იწყებს ზრდას. თუმცა ზოგჯერ ახალი თმის ფერი ან სტრუქტურა შეიძლება უწინდელისგან განსხვავდებოდეს (მაგალითად, უფრო ხვეული ან სხვა შეფერილობის იყოს). იშვიათად, განსაკუთრებით ძალიან მაღალი დოზითა და ხანგრძლივი ქიმიოთერაპიის მიმღებ პირებში, თმა შეიძლება უწინდელივით ხშირი აღარ გაიზარდოს ან თმის მუდმივი დაკარგვა განვითარდეს.

ქიმიოთერაპიამ კანზეც შეიძლება ხანგრძლივად იმოქმედოს. ზოგმა პაციენტმა მკურნალობის შემდეგ შეიძლება შეამჩნიოს კანის სიმშრალე, მგრძნობელობა ან ფერის ცვლილებები (მაგალითად, მცირე გამუქება ან ლაქები). ასევე შეიძლება ფრჩხილებზე ზოლები, მტვრევადობა ან დასუსტება გამოვლინდეს. ასეთი კანისა და თმის ცვლილებები ჩვეულებრივ კოსმეტიკურია, თუმცა პაციენტის ცხოვრების ხარისხზე შეიძლება იმოქმედოს. კანის დატენიანებისთვის ექიმის რეკომენდებული დამატენიანებლების რეგულარულმა გამოყენებამ, მზის სხივებისგან დაცვამ და კანის გამაღიზიანებელი ქიმიური ნივთიერებების თავიდან აცილებამ შეიძლება გამოჯანმრთელება დააჩქაროს. თმის ცვენისას მნიშვნელოვანია მოთმინება: უმეტესად დროთა განმავლობაში თმა კვლავ იზრდება. თუ თმის დაკარგვა მუდმივი გახდება, პარიკით ან ვარცხნილობის სხვა სტილით ადამიანმა შეიძლება თავი უკეთ იგრძნოს.

ქრონიკული დაღლილობა

ქიმიოთერაპიისას განვითარებული დაღლილობამკურნალობის დასრულების შემდეგაც გარკვეული ხნით შეიძლება გაგრძელდეს. მრავალი პაციენტი ქიმიოთერაპიის შემდეგაც კვირების ან თვეების განმავლობაში თავს სუსტად და უენერგიოდ გრძნობს. თუ დაღლილობა დიდხანს არ გადის ან ყოველდღიურ ცხოვრებას უშლის ხელს, სპეციალისტს უნდა მიმართოთ, რათა შეფასდეს სხვა მიზეზების არსებობა (მაგალითად, ანემია, ფარისებრი ჯირკვლის პრობლემები ან დეპრესია). დაღლილობის გაგრძელება შეიძლება მიუთითებდეს, რომ ორგანიზმი ჯერ კიდევ მკურნალობის ეფექტებისგან აღდგენის პროცესშია.

ქრონიკულ დაღლილობასთან გასამკლავებლად მნიშვნელოვანია მცირე ნაბიჯებით წინსვლა. პაციენტებს ურჩევენ შესაძლებლობის ფარგლებში მსუბუქი ვარჯიშით (მაგალითად, მოკლე გასეირნებებით) ნელ-ნელა დაიწყონ აქტივობა, რადგან რეგულარულმა ფიზიკურმა დატვირთვამ შეიძლება ენერგიის მომატებას შეუწყოს ხელი. საკმარისი და დაბალანსებული კვება, ბევრი სითხის მიღება და ხარისხიანი ძილიც ენერგიის აღდგენაში კრიტიკულ როლს ასრულებს. საჭიროებისას ექიმმა შეიძლება ვიტამინების ან მინერალების დეფიციტის შესავსებად დანამატი ურჩიოს ან დაღლილობის შემამცირებელ სარეაბილიტაციო პროგრამაში (ფიზიოთერაპია, ერგოთერაპია) გააგზავნოს. უნდა გვახსოვდეს, რომ სისუსტე ჩვეულებრივ დროთა განმავლობაში მცირდება და პაციენტების უმეტესობა მკურნალობის შემდგომი პირველი წლის განმავლობაში ენერგიის დიდ ნაწილს იბრუნებს.

ჰორმონული ცვლილებები (ენდოკრინული სისტემა)

ქიმიოთერაპიამ და მასთან დაკავშირებულმა მკურნალობებმა (მაგალითად, ზოგმა მიზანმიმართულმა მკურნალობამ ან რადიოთერაპიამ) ორგანიზმის ჰორმონულ წონასწორობაზეც შეიძლება იმოქმედოს. განსაკუთრებით ქალ პაციენტებში მკურნალობისას ან მის შემდეგ საკვერცხეების დაზიანების გამო შეიძლება მენოპაუზის მსგავსი ჰორმონული ცვლილებები გამოვლინდეს. მენსტრუალური ციკლი შეიძლება არარეგულარული გახდეს ან მთლიანად შეწყდეს. შედეგად, შეიძლება შემდეგი სიმპტომები აღინიშნოს:

• ალები და ოფლიანობის შეტევები
• ღამის ოფლიანობა
• საშოს სიმშრალე (ქალებში) და მასთან დაკავშირებული დისკომფორტი სქესობრივი აქტისას
• სქესობრივი სურვილის დაქვეითება
• შარდის ბუშტის კონტროლის გაძნელება (შარდის შეუკავებლობა ან ხშირი შარდვა)

ამ სიმპტომებიდან ზოგი ქიმიოთერაპიის დასრულების შემდეგ დროთა განმავლობაში შეიძლება გაქრეს. განსაკუთრებით უფრო ახალგაზრდა ასაკში მკურნალობის მიმღებ ქალებში მენსტრუალური ციკლი გარკვეული დროის შემდეგ შეიძლება კვლავ მოწესრიგდეს და ჰორმონების დონე ნორმას დაუბრუნდეს. თუმცა ხანდაზმულ ან მაღალი დოზით ქიმიოთერაპიის მიმღებ ქალებში მუდმივი მენოპაუზა შეიძლება განვითარდეს.

მამაკაცებში: ქიმიოთერაპიისა და განსაკუთრებით ჰორმონების დონეზე მოქმედი დამატებითი მკურნალობების (მაგალითად, პროსტატის ან სათესლე ჯირკვლის კიბოს დროს გამოყენებული ჰორმონული მკურნალობების) შედეგად მამაკაც პაციენტებშიც შეიძლება ჰორმონული ცვლილებები გამოვლინდეს. ამ მდგომარეობამ შეიძლება გამოიწვიოს სქესობრივი სურვილის დაქვეითება, ერექციული დისფუნქცია (ერექციის პრობლემა) ან ალები და მსგავსი სიმპტომები. მამაკაცი პაციენტების უმეტესობაში მკურნალობის დასრულებისას ჰორმონების დონე დროთა განმავლობაში აღდგება; თუმცა საჭიროების შემთხვევაში ამ ეფექტების შემსუბუქება ისეთი მეთოდებით შეიძლება, როგორიცაა ტესტოსტერონის ჩანაცვლებითი თერაპია.

რეპროდუქციული ჯანმრთელობა და უშვილობის რისკი

ქიმიოთერაპიამ რეპროდუქციული უჯრედების (ქალებში კვერცხუჯრედების, მამაკაცებში სპერმატოზოიდების) დაზიანებით შეიძლება ფერტილობაზე იმოქმედოს. ზოგი პაციენტისთვის მკურნალობის შემდეგ შვილის ყოლა შეიძლება გაძნელდეს ან შეუძლებელი გახდეს. უშვილობის რისკი დამოკიდებულია პრეპარატის ტიპსა და დოზაზე, ჩატარებულ რადიოთერაპიაზე, პაციენტის ასაკსა და მკურნალობამდე არსებულ ფერტილობის რეზერვზე. მაგალითად, ახალგაზრდა პაციენტში დაბალდოზიანი ქიმიოთერაპიისას რისკი შეიძლება უფრო დაბალი იყოს, ხოლო ხანდაზმულებში ან აგრესიული ქიმიოთერაპიული რეჟიმების მიმღებებში — უფრო მაღალი. როგორც ქალებმა, ისე მამაკაცებმა მკურნალობამდე რეპროდუქციული ჯანმრთელობა აუცილებლად უნდა განიხილონ ექიმებთან.

ამჟამად ქიმიოთერაპიის დაწყებამდე ფერტილობის შენარჩუნების სხვადასხვა მეთოდი არსებობს. შვილის ყოლის მსურველმა პაციენტებმა მკურნალობამდე შეიძლება განიხილონ ისეთი ვარიანტები, როგორიცაა სპერმის გაყინვა (მამაკაცებისთვის) ან კვერცხუჯრედის/ემბრიონის გაყინვა (ქალებისთვის). ამ გზით, თუ ქიმიოთერაპიის შემდეგ რეპროდუქციული ფუნქციები მუდმივად დაზიანდება, მომავალში გაყინული რეპროდუქციული უჯრედების გამოყენებით შვილის ყოლის შანსი შენარჩუნდება. ქიმიოთერაპიის შემდეგ ფერტილობის მდგომარეობა ადამიანიდან ადამიანამდე განსხვავდება: ზოგ პაციენტს შვილის ყოლა ბუნებრივად შეუძლია, ზოგს კი დამხმარე რეპროდუქციული მკურნალობა (მაგალითად, ინ-ვიტრო განაყოფიერება) შეიძლება დასჭირდეს. ამიტომ მნიშვნელოვანია, თქვენს ონკოლოგსა და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სპეციალისტებთან ერთად თქვენთვის ყველაზე შესაფერისი ოჯახის დაგეგმვისა და ფერტილობის სტრატეგია განსაზღვროთ.

ნერვული სისტემის დაზიანება (პერიფერიული ნეიროპათია)

პერიფერიული ნეიროპათია (ნერვული დაბოლოებების დაზიანება) არის გვერდითი მოვლენა, რომელიც ზოგმა ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატმა შეიძლება გამოიწვიოს. ხელებსა და ფეხებში არსებული პერიფერიული ნერვების დაზიანებისას სხვადასხვა ნევროლოგიური სიმპტომი ჩნდება. განსაკუთრებით ცისპლატინისა და პაკლიტაქსელის მსგავსი ზოგი ქიმიოთერაპიული პრეპარატი ცნობილია პერიფერიული ნეიროპათიის რისკის გაზრდით. თუ პაციენტს აქვს ნერვებზე მოქმედი ქრონიკული მდგომარეობა, მაგალითად, დიაბეტი, ქიმიოთერაპიის შემდეგ ნეიროპათიის ალბათობაც შეიძლება გაიზარდოს.

ნერვის დაზიანების ნიშნები ჩვეულებრივ არის:

• ხელისა და ფეხის თითებში დაბუჟება, ჩხვლეტა ან წვის შეგრძნება
• ელექტროდარტყმის მსგავსი ტკივილები (უეცარი და მწვავე ნერვული ტკივილები)
• კუნთების სისუსტე ან მცირე საგნების დაჭერის გაძნელება
• წონასწორობის პრობლემები (განსაკუთრებით სიბნელეში სიარულისას ან დახუჭული თვალებით)

ეს სიმპტომები შეიძლება ქიმიოთერაპიისას დაიწყოს და მკურნალობის დასრულების შემდეგაც გარკვეული დროით გაგრძელდეს. მართალია, მრავალ პაციენტში დროთა განმავლობაში თანდათან უმჯობესდება, მაგრამ ზოგ შემთხვევაში ნერვის დაზიანება შეიძლება მუდმივი იყოს. ნეიროპათიის სიმპტომების შესამცირებლად შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ისეთი დანამატები, როგორიცაა B ვიტამინები, ნერვების დამცავი ზოგი პრეპარატი ან ტკივილის სპეციალური მედიკამენტური მკურნალობა (მაგალითად, დულოქსეტინის მსგავსი ზოგი ანტიდეპრესანტი). ფიზიოთერაპია და ერგოთერაპია დაზიანებული კიდურების ფუნქციის გაზრდასა და წონასწორობის გაუმჯობესებასაც შეიძლება დაეხმაროს. თუ ექიმი ნეიროპათიის რისკს წინასწარ განსაზღვრავს, შეიძლება ქიმიოთერაპიის გეგმაში დოზა შეასწოროს ან ალტერნატიული პრეპარატი აირჩიოს. მკურნალობის შემდეგაც ნეიროპათიის ჩივილები აუცილებლად აცნობეთ ექიმს: ადრეული ჩარევით შესაძლებელია ცხოვრების ხარისხის გამაუმჯობესებელი ზომების მიღება.

პირის ღრუსა და კბილების პრობლემები

ქიმიოთერაპიის კიდევ ერთი ხანგრძლივი ეფექტი შეიძლება პირის ღრუსა და კბილების ჯანმრთელობაზე გამოვლინდეს. ზოგმა ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატმა შეიძლება კბილის ემალის სტრუქტურაზე ან განვითარებაზე უარყოფითად იმოქმედოს; შედეგად შეიძლება კბილების მგრძნობელობა, კარიესისადმი მიდრეკილება ან კბილის ზედაპირის ფერის ცვლილებები განვითარდეს. განსაკუთრებით ბავშვობაში ან მოზარდობაში ქიმიოთერაპიის მიმღებ პირებში მოგვიანებით შესაძლებელია კბილებს შორის ჩვეულებრივზე დიდი სივრცეები ან კბილების განვითარების პრობლემები გამოვლინდეს. ამასთან, ქიმიოთერაპიამ და კიბოს სხვა მკურნალობებმა სანერწყვე ჯირკვლებზე მოქმედებით შეიძლება პირის სიმშრალე (ქსეროსტომია) გამოიწვიოს; ეს ღრძილების პრობლემებსა და კარიესის რისკის ზრდას იწვევს.

თავისა და კისრის რადიოთერაპიის მიმღებ პაციენტებში პირის ღრუს გვერდითი მოვლენების ალბათობა კიდევ უფრო მაღალია. ამიტომ მნიშვნელოვანია, კიბოს მკურნალობისას და მის შემდეგ პაციენტები სტომატოლოგთან რეგულარულად შემოწმდნენ. სტომატოლოგს შეუძლია შესაძლო პრობლემების ადრეული აღმოჩენა და ზომების მიღება პროფესიული წმენდით, ფტორიდების გამოყენებით ან მგრძნობელობის შემამცირებელი პროდუქტებით. პაციენტებმაც ყურადღება უნდა მიაქციონ პირის ღრუს ყოველდღიურ მოვლას: რბილი ჯაგრისით ნაზად გახეხვა, უალკოჰოლო სავლების გამოყენება და ზედმეტად მჟავე ან შაქრიანი საკვებისგან თავის შეკავება პირის ღრუს ჯანმრთელობის შენარჩუნებას ეხმარება. გახსოვდეთ, პირის ღრუსა და კბილების ჯანმრთელობა ზოგადი ჯანმრთელობის ნაწილია და ქიმიოთერაპიის შემდგომ პერიოდში არ უნდა უგულებელყოთ.

მეორეული კიბოს რისკი

ქიმიოთერაპიის იშვიათი, თუმცა სერიოზული ხანგრძლივი ეფექტია მკურნალობიდან წლების შემდეგ მეორე კიბოს განვითარების რისკი. ზოგმა ძლიერმა ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატმა ჯანმრთელი უჯრედების DNA-ის დაზიანებით შეიძლება მომავალში ახალი ტიპის კიბოს წარმოქმნას საფუძველი შეუქმნას. მაგალითად, ლეიკემია (სისხლის კიბო) ან ძვლის ტვინის ზოგი დაავადება მეორე კიბოებს მიეკუთვნება, რომლებიც ქიმიოთერაპიის შემდეგ ძალიან მცირე ალბათობით შეიძლება გამოვლინდეს. ეს რისკი ჩვეულებრივ ქიმიოთერაპიიდან 5-10 წლის შემდეგ შეიძლება გამოჩნდეს და ცნობილია, რომ გარკვეული ძლიერი ქიმიოთერაპიული პრეპარატების შემთხვევაში ოდნავ მაღალია.

ამასთან, რადიოთერაპიამაც შეიძლება გრძელვადიანად მეორე კიბოს რისკი გაზარდოს: მაგალითად, პაციენტში, რომელმაც გულმკერდის არეში ინტენსიური დასხივება მიიღო, შემდგომ წლებში ამავე არეში მეორე კიბოს განვითარების ალბათობა ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით მცირედით მაღალია. თუმცა როგორც ქიმიოთერაპიით, ისე რადიოთერაპიით გამოწვეული მეორე კიბოს რისკი საკმაოდ იშვიათია. ექიმები ქიმიოთერაპიის დაგეგმვისას ამ შესაძლებლობას ითვალისწინებენ და, რა თქმა უნდა, მთავარი მიზანი არსებული კიბოს მკურნალობით სიცოცხლის გადარჩენაა. მკურნალობის შემდეგაც ონკოლოგიური გუნდი რუტინულ შემოწმებებზე ყურადღებას მიაქცევს არა მხოლოდ თქვენი პირველი კიბოს რეციდივს, არამედ შესაძლო მეორე კიბოს ნიშნებსაც. ამიტომ მრავალი წლის განმავლობაში რეგულარული შემოწმება და ჯანმრთელობის სკრინინგის არგამოტოვება ნებისმიერი პრობლემის ადრეული აღმოჩენის საუკეთესო მიდგომაა.

ხშირად დასმული კითხვები

კითხვა: ქიმიოთერაპიის შემდეგ როდის ვლინდება ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები?

პასუხი: ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები ადამიანის და ჩატარებული მკურნალობის მიხედვით სხვადასხვა დროს შეიძლება გამოვლინდეს. ზოგი მოვლენა (მაგალითად, დაღლილობა ან კოგნიტიური პრობლემები) მკურნალობისთანავე შეიმჩნევა, ზოგი კი თვეების ან მხოლოდ წლების შემდეგ ხდება შესამჩნევი. მაგალითად, გულის ზოგი გვერდითი მოვლენა ან მეორე კიბოს განვითარება ქიმიოთერაპიიდან 10-15 წლის შემდეგაც შეიძლება მოხდეს. ჩვეულებრივ გვერდითი მოვლენების მრავალი სახეობა მკურნალობის დასრულებიდან პირველ 2-3 წელიწადში ვლინდება; უფრო გვიან გამოვლენილი ეფექტები იშვიათია. ამ გაურკვევლობის გამო მნიშვნელოვანია ქიმიოთერაპიის შემდეგ ხანგრძლივი დაკვირვების გაგრძელება და ნებისმიერი ახალი სიმპტომის ექიმისთვის შეტყობინება.

კითხვა: ქიმიოთერაპიის ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები მუდმივია? დროთა განმავლობაში გაივლის?

პასუხი: ყველა გვერდითი მოვლენა სხვადასხვა ხანგრძლივობით რჩება. ზოგი ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენა დროთა განმავლობაში შეიძლება სრულად გაქრეს ან აშკარად შემცირდეს. მაგალითად, ქიმიოთერაპიის დასრულების შემდეგ თმა უმეტესად კვლავ იზრდება, კოგნიტიური პრობლემები გარკვეული დროის შემდეგ შეიძლება შემსუბუქდეს, ხოლო დაღლილობა ჩვეულებრივ თვეების განმავლობაში უმჯობესდება. თუმცა ზოგი სხვა ეფექტი შეიძლება მუდმივი იყოს: თუ ადრეული მენოპაუზა განვითარდა, ის მუდმივია; გულის ან ფილტვის დაზიანება ყოველთვის სრულად არ აღდგება; ნერვის დაზიანებით (ნეიროპათიით) დარჩენილი დაბუჟება ან მგრძნობელობის დაკარგვა შეიძლება წლები გაგრძელდეს. შეჯამებით, მუდმივობა გვერდითი მოვლენის ტიპზეა დამოკიდებული. ექიმი გაგიზიარებთ, მიღებული ქიმიოთერაპიის მიხედვით რომელი გვერდითი მოვლენა შეიძლება იყოს დროებითი და რომელი — მუდმივი. მნიშვნელოვანია გახსოვდეთ, რომ მრავალი გვერდითი მოვლენა მართვადია და დროთა განმავლობაში თანდათანობითი გაუმჯობესება შესაძლებელია.

კითხვა: ქიმიოთერაპიის ყველა პაციენტს უვლინდება ეს ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები?

პასუხი: არა, ყველა პაციენტს ყველა ეს გვერდითი მოვლენა არ უვლინდება. ზოგმა პაციენტმა ქიმიოთერაპიის შემდეგ შეიძლება ნორმალურ ცხოვრებას სერიოზული ხანგრძლივი ეფექტების გარეშე დაუბრუნდეს. ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების გამოვლენა დამოკიდებულია გამოყენებული პრეპარატების ტიპსა და დოზაზე, სხვა მკურნალობებზე (მაგალითად, რადიოთერაპიაზე), პაციენტის ასაკზე, გენეტიკურ მიდრეკილებასა და ზოგად ჯანმრთელობაზე. მაგალითად, ახალგაზრდა ადამიანს ჯანმრთელობის სხვა პრობლემების გარეშე შეიძლება ნაკლები გვერდითი მოვლენა ჰქონდეს, ხოლო ხანდაზმული ან თანმხლები დაავადებების მქონე პირი ზოგი ხანგრძლივი ეფექტისადმი უფრო მეტად იყოს მიდრეკილი. ერთი და იმავე მკურნალობის მიმღებ ორ ადამიანშიც კი გვერდითი მოვლენები შეიძლება სხვადასხვაგვარად მიმდინარეობდეს. ამიტომ ექიმები მკურნალობის გეგმას თითოეული პაციენტისთვის ინდივიდუალურად ადგენენ და რისკების შემცირებას ცდილობენ. მნიშვნელოვანია იცოდეთ შესაძლო ეფექტების შესახებ, აკვირდებოდეთ ორგანიზმში ცვლილებებს და საჭიროებისას სამედიცინო დახმარების მიღება არ მოგერიდოთ.

კითხვა: რა შემიძლია გავაკეთო ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად?

პასუხი: მართალია, ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების სრულად თავიდან აცილება ყოველთვის შეუძლებელია, მაგრამ რისკების შესამცირებლად და ეფექტების შესამსუბუქებლად სხვადასხვა ზომის მიღება შეგიძლიათ. პირველ რიგში, მკურნალობის დაწყებამდე ექიმს დამცავ ღონისძიებებზე ესაუბრეთ. მაგალითად, შეიძლება განხილულ იქნეს ფერტილობის შესანარჩუნებლად ქიმიოთერაპიამდე სპერმის ან კვერცხუჯრედების გაყინვა, ძვლებისთვის კალციუმის/D ვიტამინის დანამატების მიღება ან ქიმიოთერაპიისას გულის დამცავი პრეპარატების გამოყენება. მკურნალობის განმავლობაში ჯანსაღი ცხოვრების ჩვევებზე ყურადღებაც მნიშვნელოვანია: დაბალანსებული კვება, საკმარისი სითხე და შესაძლებლობის ფარგლებში ფიზიკური აქტივობა ორგანიზმის სიძლიერის შენარჩუნებას უწყობს ხელს.

მკურნალობის დასრულების შემდეგაც რეგულარულ საკონტროლო ვიზიტებზე სიარული და ექიმის რჩევების დაცვა ხანგრძლივი ეფექტების შემცირების გასაღებია. საჭიროების შემთხვევაში ექიმი გარკვეული პერიოდულობით დაგეგმავს სისხლის ანალიზებს, გულის ექოსკოპიას, ფილტვის რენტგენს, ძვლის სიმკვრივის გაზომვას ან სხვა შემოწმებებს. ეს კვლევები ნებისმიერი გვერდითი მოვლენის ადრეულ ეტაპზე გამოვლენას უზრუნველყოფს. საკუთარ ორგანიზმსაც კარგად დააკვირდით: თუ ახალი სიმპტომი ან ჩივილი შეამჩნიეთ, დაუყოვნებლივ აცნობეთ ჯანმრთელობის გუნდს. ბოლოს, ცხოვრების განმავლობაში ჯანსაღი ჩვევების შენარჩუნება (თამბაქოსა და ალკოჰოლისგან თავის შეკავება, სტრესის შეძლებისდაგვარად თავიდან აცილება, რეგულარული ვარჯიში და საკმარისი ძილი) ზოგად ჯანმრთელობასაც იცავს და შესაძლო ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენების სიმძიმის შემცირებასაც ეხმარება.

კითხვა: ქიმიოთერაპია უშვილობას იწვევს? მომავალში შვილის ყოლა შემეძლება?

პასუხი: ქიმიოთერაპიის გავლენა ფერტილობაზე მიღებული პრეპარატების ტიპსა და დოზაზეა დამოკიდებული. ზოგი ქიმიოთერაპიული პრეპარატი საკვერცხის ან სათესლე ჯირკვლის ფუნქციებს დროებით თრგუნავს, ზოგმა კი მუდმივი დაზიანება შეიძლება გამოიწვიოს. ამან შეიძლება ქიმიოთერაპიის შემდეგ შვილის ყოლა გაართულოს. თუმცა ყოველი ქიმიოთერაპია უშვილობას არ იწვევს; მრავალ პაციენტს მკურნალობის შემდეგაც შეუძლია შვილის ყოლა. განსაკუთრებით ახალგაზრდა პაციენტებში რეპროდუქციული ორგანოები დროთა განმავლობაში შეიძლება აღდგეს და ბუნებრივი ორსულობა შესაძლებელი გახდეს. ქიმიოთერაპიის მიმღებ და მომავალში შვილის ყოლის მსურველ პირებს ურჩევენ, ეს საკითხი მკურნალობამდე აუცილებლად განიხილონ ექიმებთან.

დღეს შესაძლებელია ქიმიოთერაპიით გამოწვეული უშვილობის რისკის წინააღმდეგ წინასწარი ზომების მიღება. მამაკაც პაციენტებს შეუძლიათ მკურნალობამდე სპერმის ნიმუშები გაყინონ. ქალ პაციენტებს კი კვერცხუჯრედების ან ემბრიონების გაყინვით მათი სამომავლოდ შენახვა შეუძლიათ. თუ ქიმიოთერაპიის შემდეგ რეპროდუქციული ფუნქციები შეიცვლება, დამხმარე რეპროდუქციული ტექნიკებით, როგორიცაა ინ-ვიტრო განაყოფიერება, შვილის ყოლის შანსი შეიძლება მაინც გქონდეთ. მოკლედ, ქიმიოთერაპიის ჩატარება ნამდვილად არ ნიშნავს, რომ შვილის ყოლას ვერ შეძლებთ. ამ საკითხზე ყველაზე ზუსტ ინფორმაციას მკურნალობის დაწყებამდე და მის შემდეგ თქვენი ექიმისა და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სპეციალისტისგან მიიღებთ.

კითხვა: ქიმიოთერაპიის შემდეგ ახალი კიბოს განვითარების რისკი არსებობს?

პასუხი: ქიმიოთერაპიის მიმღებთა უმეტესობას შემდგომ წლებში რაიმე ახალი კიბო არ უვითარდება. თუმცა, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ზოგ შემთხვევაში ქიმიოთერაპიის (და რადიოთერაპიის) შემდეგ მეორე კიბოს განვითარების ძალიან მცირე რისკი არსებობს. მაგალითად, ზოგმა ქიმიოთერაპიულმა პრეპარატმა წლების შემდეგ შეიძლება ლეიკემიის მსგავსი კიბო გამოიწვიოს. ეს რისკი ჩვეულებრივ საკმაოდ დაბალია და, ქიმიოთერაპიის სარგებლის გათვალისწინებით, ისეთი მასშტაბის არ არის, რომ მკურნალობას ხელი შეუშალოს. ექიმები ქიმიოთერაპიის დაგეგმვისას ამ შესაძლებლობას აფასებენ და შეძლებისდაგვარად ყველაზე უსაფრთხო პროტოკოლების არჩევას ცდილობენ.

მნიშვნელოვანია, მკურნალობის შემდგომ პერიოდშიც გაგრძელდეს რეგულარული შემოწმებები. ექიმი დაგაკვირდებათ არა მხოლოდ იმის დასარწმუნებლად, რომ პირველი კიბო არ განმეორებულა, არამედ ახალი კიბოს ნიშნების არარსებობის დასადასტურებლადაც. თუ უჩვეულო სიმპტომებს შეამჩნევთ (მაგალითად, მოულოდნელ სისხლდენას, აუხსნელ წონის კლებას ან ძლიერ დაღლილობას), დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს. გახსოვდეთ, მეორე კიბოს რისკი უკიდურესად იშვიათია და კიბოს მკურნალობის მთავარი მიზანი თქვენი არსებული დაავადების სრულად განკურნებაა. ამ საკითხზე წუხილების ექიმთან გაზიარება და ინფორმაციის მიღება დაგამშვიდებთ.

დასკვნა

ქიმიოთერაპია კიბოს თანამედროვე მკურნალობის განუყოფელი ნაწილია და უთვალავ სიცოცხლეს გადაარჩენს. მისი შესაძლო ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები სწორი ინფორმაციითა და მხარდაჭერით მართვადია. ამ გვერდითი მოვლენების ცოდნა ადრეული ნიშნების შემჩნევასა და საჭირო ზომების დროულად მიღებას უზრუნველყოფს. კიბოს მკურნალობის შემდეგ ორგანიზმში ცვლილებების გაცნობიერება და საჭიროებისას ჯანმრთელობის სპეციალისტებისთვის მიმართვა ხანგრძლივ და ჯანმრთელ ცხოვრებაში დაგეხმარებათ. გახსოვდეთ, ამ პროცესში მარტო არ ხართ და ჯანმრთელობის გუნდი ყოველ ნაბიჯზე თქვენ გვერდითაა.