Kimyaterapiyanın uzunmüddətli yan təsirləri hansılardır?

Kimyaterapiya kimi xərçəng müalicələri həyati əhəmiyyət daşıyır, lakin müalicə zamanı və sonrasında müxtəlif yan təsirlərə səbəb ola bilər. Onkologiya komandası kimi xəstələrimizi saç tökülməsi və yorğunluq kimi qısamüddətli yan təsirlərə hazırlayır, bu təsirləri idarə etmək üçün tədbirlər görürük. Lakin müalicə tamamlandıqdan aylar, hətta illər sonra ortaya çıxa bilən uzunmüddətli yan təsirlər də ola bilər. Bu gec dövr yan təsirləri istifadə edilən kimyaterapiya dərmanlarının növündən, dozasından və şəxsin sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.

Uzunmüddətli yan təsirlərin nə vaxt yaranacağı və ya nə qədər davam edəcəyi insandan insana dəyişir. Bəzi təsirlər müalicədən dərhal sonra üzə çıxsa da, bəziləri illər, hətta onilliklər sonra da yarana bilər. Yaranan bu gec təsirlər həmişə tam itmir; bəzən qalıcı ola və ya uzun müddət davam edə bilər. Buna görə müalicədən sonra müntəzəm həkim müayinələrinə getmək və bədəninizdəki dəyişikliklərdən xəbərdar olmaq çox vacibdir. Sizi izləyən onkoloqunuz və lazım gəldikdə digər mütəxəssislər uzunmüddətli yan təsirlərin idarə edilməsində ən mühüm dəstəkçiləriniz olacaq. Hər xəstənin bu yan təsirləri yaşayacağına dair qayda yoxdur; təsirlərin növü və ağırlığı insandan insana dəyişir. İndi kimyaterapiyanın uzun müddətdə bədənin hansı sistemlərinə təsir edə biləcəyinə və bu təsirlərin nələr olduğuna baxaq.

Kimyaterapiyanın uzunmüddətli yan təsirləri və kateqoriyaları

Kimyaterapiyaya bağlı uzunmüddətli yan təsirlər bədənin müxtəlif orqan və sistemlərinə təsir edə bilər. Aşağıdakı cədvəldə bu yan təsirlər təsirlənən sistemə görə təsnif edilərək nümunələrlə birlikdə ümumiləşdirilmişdir:

Yuxarıdakı xülasədən sonra indi bu yan təsirlərin hər birini ətraflı nəzərdən keçirək:

Sümük sağlamlığı ilə bağlı problemlər

Kimyaterapiya dərmanları sümük sıxlığına mənfi təsir edərək sümük əriməsinin (osteoporoz) yaranmasına səbəb ola bilər. Sümüklərin nazilməsi sınıq riskini artırır. Xüsusilə menopauzadan sonrakı qadınlarda və ya irəli yaşda kimyaterapiya alanlarda sümük sağlamlığı daha çox təhlükə altındadır. Kimyaterapiya zamanı iştahasızlıq kimi qidalanma problemlərinin yaşanması və ya D vitamini çatışmazlığı da sümük itkisini sürətləndirə bilər. Nəticədə xəstədə müalicədən sonra gözləniləndən daha erkən osteoporoz yarana bilər.

Bəzi xərçəng növlərində tətbiq edilən hormon müalicələri də (məsələn, süd vəzi xərçəngində estrogeni basqılayan dərmanlar və ya prostat xərçəngində testosteronu azaldan müalicələr) sümük sıxlığını azalda bilər. Müalicəyə başlamazdan əvvəl həkimlər xəstəyə sümük sıxlığının ölçülməsini (DEXA müayinəsi) tövsiyə edə bilərlər. Beləliklə, yüksək riskli şəxslərdə qoruyucu tədbirlər (kalsium/D vitamini əlavəsi, sümükləri möhkəmləndirən dərmanlar və ya məşq tövsiyələri kimi) erkən görülə bilər. Müalicədən sonra da müntəzəm fasilələrlə sümük sağlamlığının yoxlanması osteoporozun idarə edilməsi və sümüklərin möhkəmlənməsi üçün vacibdir.

Ürək-damar sağlamlığına təsirlər

Kimyaterapiya bəzi şəxslərdə ürək və qan dövranı sistemində gec dövr yan təsirlərinə səbəb ola bilər. Bu yan təsirlərə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Ritm pozuntuları (aritmiya)
• Ürək əzələsinin zədələnməsi və ya ürək çatışmazlığı
• Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya)
• Ürək qapağı problemləri
• İflic (insult)

Məsələn, tədqiqatlar kimyaterapiyaya bağlı bəzi ürək-damar problemlərinin müalicədən 10-20 il sonra belə yarana biləcəyini göstərir. Yəni xəstə gənc yaşda kimyaterapiya alsa da, orta yaşlarında ürək problemi yaşaya bilər. Xəstə ağciyər və ya süd vəzi xərçəngi səbəbindən döş qəfəsi nahiyəsinə radioterapiya da alıbsa, ürək zədələnməsi riski daha da arta bilər.

Buna görə kimyaterapiya almış şəxslərin sonrakı illərdə kardioloq tərəfindən müayinə edilməsi tövsiyə olunur. Müalicə zamanı və ya sonrasında fiziki gərginliklə yaranan təngnəfəslik, ürəkdöyünmə və ya döş ağrısı kimi əlamətlər inkişaf edərsə, bunu gecikmədən həkimə bildirmək vacibdir. Erkən diaqnozla ürək çatışmazlığı kimi problemləri dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə nəzarətə almaq mümkündür. Həmçinin ürək sağlamlığını dəstəkləmək üçün sağlam qidalanma, müntəzəm yüngül məşq və siqaretdən uzaq durmaq kimi tədbirlər uzun müddətdə fayda verir.

Ağciyər funksiyaları və tənəffüs problemləri

Bəzi kimyaterapiya dərmanları ağciyər toxumasına zərər verərək tənəffüs funksiyalarına təsir edə bilər. Xüsusilə bleomisin kimi dərmanlar və ya ağciyər nahiyəsinə tətbiq edilən radioterapiya pulmonar fibroz adlanan qalıcı ağciyər çapıqlaşmasına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət ağciyər tutumunun azalmasına və xroniki təngnəfəsliyə gətirə bilər. Kimyaterapiyadan sonra ağciyərlərə təsir edən gec yan təsirlərə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Ağciyər tutumunun azalması (tənəffüs funksiyalarında qalıcı azalma)
• Pulmonar fibroz (ağciyər toxumasının sərtləşməsi və çapıq - yara toxuması - yaranması)
• Xroniki ağciyər iltihabı (ağciyərlərdə uzunmüddətli iltihab)
• Təngnəfəslik (dispnoe)

Bu problemlər xüsusilə ağciyər xəstəliyi riski onsuz da yüksək olan şəxslərdə (məsələn, uzun müddət siqaret çəkmiş xəstələrdə) daha nəzərəçarpan ola bilər. Kimyaterapiyadan əvvəl və müalicə zamanı tənəffüs testləri ilə xəstənin ağciyər funksiyaları izlənə bilər. Müalicədən sonra təngnəfəslik və ya xroniki öskürək kimi şikayətlər davam edərsə, həkiminiz ağciyər rentgeni və ya lazım gəldikdə daha ətraflı müayinələrlə vəziyyəti qiymətləndirəcək. Pulmonar reabilitasiya, tənəffüs məşqləri və lazım gəldikdə dərman müalicələri ilə ağciyər sağlamlığını dəstəkləmək mümkündür. Həmçinin siqaretdən uzaq durmaq və tənəffüs yollarını qıcıqlandıran mühitlərdən qaçınmaq ağciyərlərin qorunmasına kömək edəcək.

Koqnitiv problemlər (Kimyaterapiya beyni)

Bəzi xərçəng xəstələri kimyaterapiyadan sonra koqnitiv funksiyalarında (düşünmə və yaddaş bacarıqlarında) çətinlik çəkə bilərlər. Ədəbiyyatda "kimyaterapiya beyni" (chemobrain) də adlanan bu vəziyyət şəxsin gündəlik həyatında hiss edə biləcəyi zehni dəyişikliklər şəklində ortaya çıxır. Məsələn, xəstə əvvəlki qədər yaxşı diqqət cəmləyə bilmədiyini, unutqanlığının artdığını və ya eyni vaxtda bir neçə iş görərkən çətinlik çəkdiyini anlaya bilər. Geniş yayılmış koqnitiv problemlərə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Unutqanlıq (xüsusilə yeni öyrənilən məlumatları və ya görüləcək işləri unutmaq)
• Diqqəti cəmləməkdə çətinlik və diqqətin yayınması
• Zehni emal sürətinin azalması (əvvəlkinə nisbətən daha yavaş düşünmək və ya anlamaq)
• Planlaşdırmada və eyni vaxtda bir neçə iş görməkdə çətinlik

Bu əlamətlər adətən kimyaterapiya bitdikdən dərhal sonra yaranır və bir çox xəstədə zamanla tədricən düzəlir. Lakin bəzi şəxslərdə uzun müddətdə də davam edə bilər. Koqnitiv problemlərlə mübarizə üçün beyni fəal saxlayan tapmaca həll etmək, oxumaq, yazmaq və ya yaddaş məşqləri kimi fəaliyyətlər faydalı ola bilər. Bu problemlər gündəlik həyata nəzərəçarpan təsir edirsə, neyropsixoloqun qiymətləndirməsi və lazım gəldikdə yaddaş üsulları təlimi kimi reabilitasiya proqramlarında iştirak fayda verə bilər. Ən vacibi, "kimyaterapiya beyni" yaşayan xəstələr bunun müalicənin nəticəsi olduğunu bilməli, özlərinə vaxt verməli və stress keçirməməlidirlər. Zehni funksiyalar çox vaxt yavaş da olsa yaxşılaşır.

Psixi sağlamlıq və emosional vəziyyət

Xərçəng müalicəsindən sonra xəstələrin psixoloji vəziyyətinə də təsir ola bilər. Xərçəngi geridə qoymuş şəxslərdə təşviş (narahatlıq) və depressiyanın rastgəlmə tezliyi cəmiyyət üzrə orta göstəricidən yüksəkdir. Həqiqətən, 2018-ci ildə dərc edilən tədqiqat xərçəng müalicəsi almış şəxslərin təxminən %20-də depressiya yarandığını və bunun ümumi əhali ilə müqayisədə təxminən dörd dəfə yüksək göstərici olduğunu üzə çıxarmışdır. Müalicədən sonrakı dövrdə bədən görünüşü barədə narahatlıqlar (məsələn, əməliyyat izləri və ya saç itkisi səbəbindən özünəinam problemləri) və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik qorxusu da emosional yük yarada bilər.

Uzunmüddətli psixi sağlamlıq təsirləri ilə mübarizə çətin ola bilər, amma tək olmadığınızı unutmayın. Belə problemlərlə üzləşən çoxlu xərçəng xəstəsi var və peşəkar dəstək almaq tam normaldır. Psixiatr və ya psixoloqla görüşmək, lazım gəldikdə antidepressant kimi dərman müalicələrindən yararlanmaq və ya terapiya almaq (fərdi məsləhət, dəstək qrupları, stressin idarə edilməsi təlimləri və s.) şəxsə hisslərini idarə etməkdə kömək edə bilər. Ailə və dost dəstəyi də əhval və motivasiya baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Unutmayın ki, psixi sağlamlığınızı gücləndirmək fiziki sağlamlığınızı qorumağın da bir hissəsidir. Dəstək almaqdan çəkinməyin və emosional problemlərinizi sağlamlıq komandanızla bölüşün.

Saç və dəriyə təsirlər

Saç tökülməsi, kimyaterapiyanın ən tanınmış yan təsirlərindən biridir. Xəstələrin çoxu müalicə zamanı saçlarını qismən və ya tam itirir; xoşbəxtlikdən kimyaterapiya tamamlandıqdan sonra saçlar adətən yenidən çıxır. 2017-ci ildə aparılan tədqiqat kimyaterapiya alan xəstələrin təxminən %65-də saç tökülməsi müşahidə edildiyini bildirmişdir. Saçlar əsasən müalicə bitdikdən bir neçə ay sonra yenidən uzanmağa başlayır. Lakin bəzi hallarda yeni çıxan saçın rəngi və ya quruluşu əvvəlkindən fərqli ola bilər (məsələn, daha buruq və ya fərqli çalarda çıxa bilər). Nadir olsa da, xüsusilə çox yüksək dozalı və uzunmüddətli kimyaterapiya alan şəxslərdə saçlar əvvəlki qədər sıx çıxmaya və ya qalıcı saç itkisi yaşana bilər.

Kimyaterapiya dəriyə də uzunmüddətli təsir göstərə bilər. Bəzi xəstələr müalicədən sonra dəridə quruluq, həssaslıq və ya rəng dəyişiklikləri (məsələn, yüngül tündləşmə və ya ləkələnmə) hiss edə bilərlər. Dırnaqlarda zolaqlanma, qırılma və ya zəifləmə də görünə bilər. Bu dəri və saç dəyişiklikləri adətən kosmetik olsa da, xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edə bilər. Dərini nəm saxlamaq üçün həkimin tövsiyə etdiyi nəmləndiricilərdən müntəzəm istifadə etmək, günəş şüalarından qorunmaq və dərini qıcıqlandıra bilən kimyəvi maddələrdən qaçınmaq sağalma prosesini sürətləndirə bilər. Saç tökülməsində isə səbirli olmaq vacibdir; çox vaxt zamanla saçlar yenidən böyüyür. Saç itkisi qalıcı olarsa, parikdən istifadə və ya fərqli saç üslublarını sınamaq kimi həllərlə şəxsin özünü daha yaxşı hiss etməsi təmin oluna bilər.

Xroniki yorğunluq

Kimyaterapiya zamanı yaranan yorğunluq, müalicə tamamlandıqdan sonra da bir müddət davam edə bilər. Bir çox xəstə kimyaterapiya bitdikdən sonra belə həftələr və ya aylar boyunca özünü halsız və enerjisiz hiss edir. Yorğunluq uzun müddət keçmirsə və ya gündəlik həyatı pozacaq dərəcədədirsə, altda yatan başqa səbəblərin (məsələn, qanazlığı, qalxanabənzər vəzi problemləri və ya depressiya) olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Yorğunluğun davam etməsi bədənin hələ müalicənin təsirlərindən qurtulma prosesində olduğunu göstərə bilər.

Xroniki yorğunluqla mübarizədə kiçik addımlarla irəliləmək vacibdir. Xəstələrə imkan daxilində yüngül məşqlərlə (məsələn, qısa gəzintilər) tədricən fəaliyyətə başlamaları tövsiyə olunur, çünki müntəzəm fiziki fəaliyyət enerjini artırmağa kömək edə bilər. Eyni zamanda kifayət qədər və balanslı qidalanma, bol maye qəbulu və keyfiyyətli yuxu enerjinin bərpasında kritik rol oynayır. Lazım gəldikdə həkim vitamin və ya mineral çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün əlavələr tövsiyə edə və ya yorğunluğu azaltmaq üçün reabilitasiya proqramlarına (fizioterapiya, erqoterapiya kimi) yönləndirə bilər. Unutmaq olmaz ki, halsızlıq hissi adətən zamanla azalır və xəstələrin çoxu müalicədən sonrakı ilk il ərzində enerjisinin böyük hissəsini bərpa edir.

Hormonal dəyişikliklər (endokrin sistem)

Kimyaterapiya və əlaqəli müalicələr (məsələn, bəzi hədəfə yönəlmiş müalicələr və ya radioterapiya) bədənin hormonal tarazlığına da təsir edə bilər. Xüsusilə qadın xəstələrdə müalicə zamanı və ya sonrasında yumurtalıqların zədələnməsi ilə bağlı menopauzaya bənzər hormonal dəyişikliklər yarana bilər. Aybaşı sikli nizamsızlaşa və ya tam dayana bilər. Nəticədə aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

• İstilik basmaları və tərləmə tutmaları
• Gecə tərləmələri
• Vaginal quruluq (qadınlarda) və buna bağlı cinsi əlaqə zamanı narahatlıq
• Cinsi istəyin azalması
• Sidik kisəsinə nəzarətdə çətinlik (sidik qaçırma və ya tez-tez sidiyə getmə)

Bu əlamətlərin bəziləri kimyaterapiya bitdikdən sonra zamanla itə bilər. Xüsusilə daha gənc yaşda müalicə alan qadınlarda aybaşı sikli bir müddət sonra yenidən nizamlana və hormon səviyyələri normaya qayıda bilər. Lakin daha irəli yaşda və ya yüksək dozalı kimyaterapiya alan qadınlarda qalıcı menopauza yarana bilər.

Kişilərdə: Kimyaterapiya və xüsusilə hormon səviyyələrinə təsir edən əlavə müalicələr (məsələn, prostat və ya xaya xərçəngi üçün tətbiq edilən hormonal müalicələr) nəticəsində kişi xəstələrdə də hormonal dəyişikliklər görünə bilər. Bu vəziyyət cinsi istəyin azalması, erektil disfunksiya (ereksiya problemi) və ya istilik basmaları kimi simptomlara səbəb ola bilər. Kişi xəstələrin çoxunda müalicə bitdikdən sonra hormon səviyyələri zamanla bərpa olunur; lakin lazım gəldikdə testosteron əvəzedici müalicəsi kimi üsullarla bu təsirlər yüngülləşdirilə bilər.

Reproduktiv sağlamlıq və sonsuzluq riski

Kimyaterapiya reproduktiv hüceyrələrə (qadınlarda yumurta, kişilərdə sperm hüceyrələrinə) zərər verərək fertilliyə təsir edə bilər. Bəzi xəstələr üçün müalicədən sonra övlad sahibi olmaq çətinləşə və ya mümkünsüz ola bilər. Sonsuzluq riski istifadə edilən dərmanın növü və dozasından, alınan radioterapiyadan, xəstənin yaşından və müalicədən əvvəlki reproduktiv ehtiyatından asılıdır. Məsələn, gənc xəstədə aşağı dozalı kimyaterapiya ilə risk daha az olduğu halda, irəli yaşda və ya aqressiv kimyaterapiya rejimləri alanlarda arta bilər. Həm qadınlar, həm də kişilər müalicədən əvvəl reproduktiv sağlamlıq barədə həkimləri ilə mütləq danışmalıdırlar.

Hazırda kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəl fertilliyi qorumaq üçün müxtəlif üsullar var. Övlad sahibi olmağı planlaşdıran xəstələr müalicədən əvvəlki dövrdə spermin dondurulması (kişilər üçün) və ya yumurta/embrionun dondurulması (qadınlar üçün) kimi seçimləri nəzərdən keçirə bilərlər. Beləliklə, kimyaterapiyadan sonra reproduktiv funksiyalarda qalıcı zədə yaranarsa, gələcəkdə dondurulmuş reproduktiv hüceyrələrdən istifadə etməklə övlad sahibi olmaq şansı qalır. Kimyaterapiyadan sonra fertillik vəziyyəti insandan insana dəyişir; bəzi xəstələr təbii yolla övlad sahibi ola bilsələr də, bəzilərinin köməkçi reproduktiv müalicələrə (məsələn, süni mayalanma) ehtiyacı ola bilər. Buna görə onkoloqunuz və reproduktiv sağlamlıq mütəxəssisləri ilə birlikdə sizə ən uyğun ailə planlaşdırılması və fertillik strategiyasını müəyyənləşdirmək vacibdir.

Sinir sisteminin zədələnməsi (periferik neyropatiya)

Periferik neyropatiya (sinir uclarının zədələnməsi) bəzi kimyaterapiya dərmanlarının səbəb ola bildiyi yan təsirdir. Əl və ayaqlardakı periferik sinirlərin zədələnməsi ilə müxtəlif nevroloji simptomlar yaranır. Xüsusilə sisplatin, paklitaksel kimi bəzi kimyaterapiya dərmanları periferik neyropatiya riskini artırması ilə tanınır. Xəstədə diabet kimi sinirlərə təsir edən xroniki vəziyyət varsa, kimyaterapiyadan sonra neyropatiyanın yaranma ehtimalı da arta bilər.

Sinir zədələnməsinin əlamətləri adətən bunlardır:

• Əl və ayaq barmaqlarında keyimə, iynələnmə və ya yanma hissi
• Elektrik vurmasına bənzər ağrılar (qəfil və kəskin sinir ağrıları)
• Əzələ zəifliyi və ya kiçik əşyaları tutmaqda çətinlik
• Tarazlıq problemləri (xüsusilə qaranlıqda yeriyərkən və ya gözlər bağlı olduqda)

Bu simptomlar kimyaterapiya zamanı başlaya, müalicə bitdikdən sonra da bir müddət davam edə bilər. Bir çox xəstədə zamanla tədricən yaxşılaşma görünsə də, bəzi hallarda sinir zədəsi qalıcı ola bilər. Neyropatiya əlamətlərini azaltmaq üçün B vitaminləri kimi əlavələr, sinirləri qoruyan bəzi dərmanlar və ya ağrı üçün xüsusi dərman müalicələri (məsələn, duloksetin kimi bəzi antidepressantlar) istifadə edilə bilər. Həmçinin fizioterapiya və erqoterapiya təsirlənmiş ətrafların funksiyasını artırmağa və tarazlığı yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Həkiminiz neyropatiya riskinizi əvvəlcədən görərsə, kimyaterapiya planında doza düzəlişləri edə və ya alternativ dərmanlar seçə bilər. Müalicədən sonra da neyropatiya şikayətlərinizi mütləq həkiminizə bildirin; erkən müdaxilə ilə həyat keyfiyyətinizi artıran tədbirlər görülə bilər.

Ağız və diş problemləri

Kimyaterapiyanın başqa uzunmüddətli təsiri də ağız və diş sağlamlığına göstərilə bilər. Bəzi kimyaterapiya dərmanları diş minasının quruluşuna və ya inkişafına mənfi təsir edə bilər; nəticədə dişlərdə həssaslıq, kariyesə meyillilik və ya diş səthində rəng dəyişiklikləri yarana bilər. Xüsusilə uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə kimyaterapiya alan şəxslərdə sonrakı illərdə dişlər arasında normaldan artıq boşluqların yaranması və ya diş inkişafında problemlərin görünməsi mümkündür. Həmçinin kimyaterapiya və digər xərçəng müalicələri tüpürcək vəzilərinə təsir edərək ağız quruluğuna (kserostomiya) səbəb ola bilər; bu vəziyyət diş əti problemlərinə və kariyes riskinin artmasına gətirir.

Baş və boyun nahiyəsinə radioterapiya tətbiq edilən xəstələrdə ağızdaxili yan təsirlərin görülmə ehtimalı daha yüksəkdir. Buna görə xərçəng müalicəsi alan xəstələrin müalicə zamanı və sonrasında müntəzəm diş həkimi müayinəsindən keçməsi vacibdir. Diş həkimi yarana biləcək problemləri erkən aşkarlayaraq peşəkar təmizləmə, flüorid tətbiqləri və ya həssaslığı azaldan məhsullarla tədbir görə bilər. Xəstələr də gündəlik ağız baxımına diqqət etməlidirlər: yumşaq diş fırçası ilə ehtiyatla fırçalamaq, alkoqolsuz ağız yaxalayıcısı istifadə etmək, həddindən artıq turş və ya şəkərli qidalardan qaçınmaq kimi tədbirlər ağız sağlamlığını qorumağa kömək edir. Unutmayın, ağız və diş sağlamlığı ümumi sağlamlığın bir hissəsidir və kimyaterapiyadan sonrakı dövrdə diqqətsiz buraxılmamalıdır.

İkincili xərçəng riski

Kimyaterapiyanın nadir olsa da ciddi uzunmüddətli təsiri müalicədən illər sonra ikinci bir xərçəngin yaranma riskidir. Bəzi güclü kimyaterapiya dərmanları sağlam hüceyrələrin DNT-sinə zərər verərək gələcəkdə yeni xərçəng növünün yaranmasına zəmin hazırlaya bilər. Məsələn, leykemiya (qan xərçəngi) və ya bəzi sümük iliyi xəstəlikləri kimyaterapiyadan sonra çox aşağı ehtimalla da olsa görünə bilən ikinci xərçənglərdəndir. Bu risk adətən kimyaterapiyadan 5-10 il sonra yarana bilər və xüsusilə müəyyən güclü kimyaterapiya dərmanlarında bir qədər yüksək olduğu məlumdur.

Bununla yanaşı, radioterapiya da uzun müddətdə ikinci xərçəng riskini artıra bilər; məsələn, döş qəfəsi nahiyəsinə intensiv şüa alan xəstədə sonrakı illərdə həmin nahiyədə ikinci xərçəngin yaranma ehtimalı ümumi əhali ilə müqayisədə az da olsa yüksəkdir. Lakin həm kimyaterapiya, həm də radioterapiyaya bağlı ikinci xərçəng riski olduqca nadirdir. Həkimlər kimyaterapiyanı planlaşdırarkən bu ehtimalı nəzərə alırlar və əlbəttə, əsas məqsəd mövcud xərçəngi müalicə edərək həyatı xilas etməkdir. Müalicədən sonra da onkologiya komandanız müntəzəm müayinələr zamanı yalnız ilk xərçənginizin residivinə deyil, mümkün ikinci xərçəngin əlamətlərinə də diqqət yetirəcək. Buna görə uzun illər müntəzəm müayinələrə getmək və sağlamlıq skrininqlərini aksatmamaq hər hansı problemin erkən aşkarlanması üçün ən yaxşı yanaşmadır.

Tez-tez verilən suallar

Sual: Kimyaterapiyadan sonra uzunmüddətli yan təsirlər nə vaxt yaranır?

Cavab: Uzunmüddətli yan təsirlər şəxsdən və tətbiq edilən müalicədən asılı olaraq müxtəlif vaxtlarda yarana bilər. Bəzi yan təsirlər (məsələn, yorğunluq və ya koqnitiv problemlər) müalicədən dərhal sonra hiss edildiyi halda, bəziləri aylar sonra və ya yalnız illər keçdikdə nəzərə çarpa bilər. Məsələn, bəzi ürək yan təsirləri və ya ikinci xərçəngin yaranması kimyaterapiyadan 10-15 il sonra belə baş verə bilər. Adətən müalicə bitdikdən sonrakı ilk 2-3 il ərzində yan təsirlərin çoxu özünü göstərir; daha gec yaranan təsirlər daha nadirdir. Bu qeyri-müəyyənlik səbəbindən kimyaterapiyadan sonra uzunmüddətli izləməni davam etdirmək və hər yeni əlaməti həkiminizlə bölüşmək vacibdir.

Sual: Kimyaterapiyaya bağlı uzunmüddətli yan təsirlər qalıcıdırmı? Zamanla keçirmi?

Cavab: Hər yan təsirin davamlılıq müddəti fərqlidir. Bəzi uzunmüddətli yan təsirlər zamanla tam itə və ya nəzərəçarpan dərəcədə azala bilər. Məsələn, kimyaterapiya bitdikdən sonra saçlar əsasən yenidən çıxır, koqnitiv problemlər bir müddət sonra yüngülləşə bilər və yorğunluq hissi adətən aylar ərzində düzəlir. Lakin bəzi başqa təsirlər qalıcı ola bilər: erkən menopauza yaranıbsa, bu vəziyyət qalıcıdır; ürəyə və ya ağciyərə verilən zərər həmişə tam aradan qalxmaya bilər; sinir zədələnməsinin (neyropatiya) yaratdığı keyimə və ya hissiyyat itkisi illərlə davam edə bilər. Bir sözlə, davamlılıq yan təsirin növünə görə dəyişir. Həkiminiz aldığınız kimyaterapiyaya uyğun olaraq hansı yan təsirlərin müvəqqəti, hansılarının qalıcı ola biləcəyini sizinlə bölüşəcək. Bir çox yan təsirin idarə edilə bildiyini və zamanla tədricən yaxşılaşma görülə biləcəyini unutmamaq da vacibdir.

Sual: Hər kimyaterapiya xəstəsində bu uzunmüddətli yan təsirlər görünürmü?

Cavab: Xeyr, hər xəstədə bu yan təsirlərin hamısı yaranmır. Hətta bəzi xəstələr kimyaterapiyadan sonra ciddi uzunmüddətli təsir yaşamadan normal həyatlarına qayıda bilərlər. Uzunmüddətli yan təsirlərin yaranıb-yaranmaması istifadə edilən dərmanların növü və dozasından, digər müalicələrdən (məsələn, radioterapiya), xəstənin yaşından, genetik meyilliliyindən və ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Məsələn, gənc və başqa sağlamlıq problemi olmayan şəxs daha az yan təsir yaşaya bilər; daha irəli yaşlı və ya yanaşı xəstəlikləri olan şəxs bəzi uzunmüddətli təsirlərə daha meyilli ola bilər. Həmçinin eyni müalicəni alan iki şəxsdə belə yan təsirlər fərqli gedə bilər. Buna görə həkimlər müalicə planını hər xəstə üçün fərdiləşdirir və riskləri minimuma endirməyə çalışırlar. Vacib olan mümkün təsirlər barədə məlumatlı olmaq, bədəninizdəki dəyişiklikləri izləmək və lazım gəldikdə tibbi yardım almaqdan çəkinməməkdir.

Sual: Uzunmüddətli yan təsirlərin qarşısını almaq və ya onları azaltmaq üçün nə edə bilərəm?

Cavab: Uzunmüddətli yan təsirlərin qarşısını tam almaq həmişə mümkün olmasa da, riskləri azaltmaq və təsirləri yüngülləşdirmək üçün görə biləcəyiniz müxtəlif tədbirlər var. İlk növbədə müalicəyə başlamazdan əvvəl həkiminizlə qoruyucu tədbirlər barədə danışın. Məsələn, fertilliyin qorunması üçün kimyaterapiyadan əvvəl sperm və ya yumurtanın dondurulması, sümük sağlamlığı üçün kalsium/D vitamini dəstəyi almaq və ya kimyaterapiya zamanı ürək sağlamlığını qoruyan dərmanlardan istifadə etmək kimi seçimlər nəzərdən keçirilə bilər. Müalicə boyunca sağlam həyat vərdişlərinə diqqət etmək də vacibdir: balanslı qidalanma, kifayət qədər maye qəbulu və mümkün qədər fiziki fəal qalmaq bədəninizi güclü saxlamağa kömək edir.

Həmçinin müalicə bitdikdən sonra müntəzəm izləmə müayinələrinə getmək və həkiminizin tövsiyələrinə əməl etmək uzunmüddətli təsirləri azaltmağın açarıdır. Həkiminiz lazım bilərsə, müəyyən fasilələrlə qan testləri, ürək exosu, ağciyər rentgeni, sümük sıxlığının ölçülməsi və ya digər yoxlamalar planlaşdıracaq. Bu yoxlamalar hər hansı yan təsirin erkən mərhələdə aşkarlanmasını təmin edir. Öz bədəninizi də yaxşı müşahidə edin; yeni əlamət və ya şikayət hiss etsəniz, bunu gecikmədən sağlamlıq komandasına bildirin. Nəhayət, ömür boyu sağlam vərdişləri davam etdirmək (siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq, stressdən mümkün qədər qaçınmaq, müntəzəm məşq etmək və kifayət qədər yatmaq) həm ümumi sağlamlığınızı qoruyur, həm də mümkün uzunmüddətli yan təsirlərin ağırlığını azaltmağa kömək edir.

Sual: Kimyaterapiya sonsuzluğa səbəb olurmu? Gələcəkdə övlad sahibi ola bilərəmmi?

Cavab: Kimyaterapiyanın fertilliyə təsiri alınan dərmanların növü və dozasından asılıdır. Bəzi kimyaterapiya dərmanları yumurtalıq və ya xaya funksiyalarını müvəqqəti basqılayır, bəziləri isə qalıcı zədə verə bilər. Bu da kimyaterapiyadan sonra övlad sahibi olmağı çətinləşdirə bilər. Lakin hər kimyaterapiya sonsuzluğa səbəb olmur; bir çox xəstə müalicədən sonra da övlad sahibi ola bilir. Xüsusilə gənc xəstələrdə reproduktiv orqanlar zamanla bərpa oluna və təbii yolla hamiləlik mümkün ola bilər. Kimyaterapiya alacaq və gələcəkdə övlad sahibi olmağı planlaşdıran şəxslərə müalicədən əvvəl bu mövzunu həkimləri ilə mütləq müzakirə etmələri tövsiyə olunur.

Hazırda kimyaterapiyaya bağlı sonsuzluq riskinə qarşı qabaqcadan tədbir görmək mümkündür. Kişi xəstələr müalicədən əvvəl sperm nümunələrini dondura bilərlər. Qadın xəstələr isə yumurta və ya embrionlarını donduraraq gələcəkdə istifadə üçün saxlaya bilərlər. Kimyaterapiyadan sonra reproduktiv funksiyalarınız təsirlənərsə, süni mayalanma kimi köməkçi reproduktiv üsullarla da övlad sahibi olmaq şansınız ola bilər. Qısası, kimyaterapiya almağınız qətiyyən övlad sahibi ola bilməyəcəyiniz demək deyil. Bu barədə ən doğru məlumatı müalicə prosesiniz başlamazdan əvvəl və müalicədən sonra həkiminizdən və reproduktiv sağlamlıq mütəxəssisindən ala bilərsiniz.

Sual: Kimyaterapiyadan sonra yeni xərçəngin yaranma riski varmı?

Cavab: Kimyaterapiya alan şəxslərin çoxu sonrakı illərdə heç bir yeni xərçənglə qarşılaşmır. Lakin əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, bəzi hallarda kimyaterapiyadan (və radioterapiyadan) sonra ikinci bir xərçəngin yaranma riski çox aşağı da olsa mövcuddur. Məsələn, bəzi kimyaterapiya dərmanları illər sonra leykemiya kimi xərçəngə təkan verə bilər. Bu risk adətən olduqca aşağıdır və kimyaterapiyanın faydaları nəzərə alındıqda müalicənin tətbiqinə mane olacaq səviyyədə deyil. Həkimlər kimyaterapiya planı hazırlayarkən bu ehtimalı qiymətləndirir və mümkün olan ən təhlükəsiz müalicə protokollarını seçməyə çalışırlar.

Vacib olan müalicədən sonrakı dövrdə də müntəzəm müayinələri davam etdirməkdir. Həkiminiz yalnız ilk xərçənginizin təkrarlanmadığına deyil, həmçinin yeni xərçəng əlamətinin yaranmadığına əmin olmaq üçün sizi izləyəcək. Siz də qeyri-adi simptomlar (məsələn, gözlənilməz qanaxma, izah edilməyən çəki itkisi, həddindən artıq yorğunluq) hiss etsəniz, gecikmədən həkiminizə müraciət edin. Unutmayın, ikinci xərçəng riski son dərəcə nadirdir və xərçəng müalicəsində əsas hədəf mövcud xəstəliyinizi tam sağaltmaqdır. Bununla bağlı narahatlıqlarınızı həkiminizlə bölüşərək məlumat almağınız sizi rahatlaşdıracaq.

Nəticə

Kimyaterapiya müasir xərçəng müalicəsinin ayrılmaz hissəsidir və saysız həyat xilas edir. Onun yarada biləcəyi uzunmüddətli yan təsirlər isə doğru məlumat və dəstəklə idarə edilə bilər. Bu yan təsirlərdən xəbərdar olmaq erkən əlamətləri görməyə və zəruri tədbirləri vaxtında almağa imkan verir. Xərçəng müalicəsindən sonra bədəninizdəki dəyişikliklərə qarşı məlumatlı olmağınız və lazım gəldikdə sağlamlıq mütəxəssislərinə müraciət etməyiniz uzun və sağlam ömür sürməyinizə kömək edəcək. Unutmayın ki, bu prosesdə tək deyilsiniz və sağlamlıq komandanız hər addımda yanınızdadır.