რა უნდა იცოდეთ E ვიტამინის შესახებ

რა არის E ვიტამინი და რისთვის გამოიყენება?

E ვიტამინი ცხიმში ხსნადი რვა ნაერთისგან შემდგარი მოლეკულაა, რომელიც ოთხ ტოკოფეროლსა და ოთხ ტოკოტრიენოლს შეიცავს.

ის მნიშვნელოვანი ანტიოქსიდანტია და განსაკუთრებით უჯრედულ მემბრანებსა და ლიპოპროტეინებში ასრულებს მნიშვნელოვან ანტიოქსიდანტურ ფუნქციებს. მიუხედავად იმისა, რომ C და D ვიტამინებივით პოპულარული არ არის, E ვიტამინი ორგანიზმის მუშაობისთვის აუცილებელი ძირითადი ვიტამინია. ცხიმში იხსნება და სისხლში მოხვედრამდე ღვიძლში ინახება. ანტიოქსიდანტური თვისებით გვეხმარება თავისუფალ რადიკალებად წოდებული, უჯრედების დამაზიანებელი მოლეკულებისგან დაცვაში. იმუნური სისტემის რეგულაციაში მონაწილეობს; როლს ასრულებს მონოციტების წარმოქმნაში, რომლებიც ვირუსებსა და მავნე ბაქტერიებთან მებრძოლი თეთრი სისხლის უჯრედებია.

E ვიტამინის მოკლე ისტორია

E ვიტამინი 1922 წელს აღმოაჩინეს, 1935 წელს გამოყვეს და პირველად 1938 წელს სინთეზურად მიიღეს. რადგან ვიტამინური აქტივობა პირველად აღწერეს როგორც განაყოფიერებული ვირთაგვის კვერცხუჯრედების ცოცხალი დაბადებით დასრულებისთვის საჭირო მოლეკულა, მას ბერძნულად მშობიარობისთვის ტარების მნიშვნელობის სიტყვიდან „ტოკოფეროლი“ ეწოდა. ალფა-ტოკოფეროლი მცენარეული ზეთებიდან ბუნებრივად გამოიყოფა ან, უფრო ხშირად, სინთეზური ტოკოფერილაცეტატის სახით იყიდება პოპულარულ საკვებ დანამატად, ცალკე ან მულტივიტამინურ პროდუქტში. ასევე ხშირად ამატებენ ზეთებსა თუ ლოსიონებს კანზე გამოსაყენებლად.

ამ თვისებების გათვალისწინებით შეიძლება იფიქროთ, რომ E ვიტამინის დანამატის მიღება სასარგებლოა. პირველი კვლევებიც ამ მიმართულებით იყო. ისინი აჩვენებდა, რომ მას კიბოდან გულის დაავადებამდე ყველაფრის პრევენციაში დახმარება შეეძლო. თუმცა კვლევების მატებამ გამოავლინა, რომ განსაკუთრებით მაღალი დოზით E ვიტამინის მიღება უსარგებლოა და შეიძლება საზიანოც იყოს. მაღალმა დოზებმა შეიძლება გაზარდოს ინსულტის, სისხლდენისა და ზოგ მამაკაცში პროსტატის კიბოს რისკი.

ასეთი წინააღმდეგობრივი კვლევების შედეგები აჩვენებს, რომ E ვიტამინის დანამატებთან მეტი სიფრთხილე გვჭირდება. ვხედავთ კიდეც, რომ ყველა ვიტამინის მხოლოდ კვებით მიღებაა უსაფრთხო. ამ სტატიაში თქვენთვის E ვიტამინი შევისწავლეთ. მოვიყვანეთ ინფორმაცია, რა შედეგი შეიძლება ჰქონდეს მის ნაკლებობასა და სიჭარბეს და რა რაოდენობით უნდა მივიღოთ.  

რამდენია E ვიტამინის საჭიროება?

ამერიკული კვებითი რეკომენდაციებით, ყოველდღიური E ვიტამინის საჭიროება 15 მილიგრამია. ეს 14 წელზე უფროს მამაკაცებსა და ქალებზე ვრცელდება. ამ მოთხოვნილებას 60 გრამი მზესუმზირა დააკმაყოფილებს. ორსული და მეძუძური ქალებისთვის რეკომენდებულია 19 mg/დღე E ვიტამინი. თუმცა მათთვის E ვიტამინის დანამატის რუტინული გამოყენება არ არის რეკომენდებული. ბავშვებში საჭიროება ასაკის მიხედვით იცვლება. მაგალითად, 0-6 თვის ჩვილებისთვის 4 mg/დღე საკმარისია. E ვიტამინი დედის რძის ნორმალური კომპონენტია. ხელოვნური ნარევებიც ხშირად ვიტამინით არის გამდიდრებული. 9-13 წლის ბავშვებისთვის დღეში 11 mg E ვიტამინია რეკომენდებული. საკვებიდან მიღებული E ვიტამინი უსაფრთხო და სასარგებლოა. ერთად განვიხილოთ, „რა არის მისი ბუნებრივი წყაროები?“

რომელი საკვები შეიცავს E ვიტამინს?

• მზესუმზირა, ნუში, თხილი, არაქისის კარაქი, მიწის თხილი
• მზესუმზირის, ხორბლის ჩანასახის, თხილის, ზეითუნის, ალისარჩულის, სიმინდისა და სოიის ზეთი
• ხილი, მაგალითად კივი, მანგო და პომიდორი
• ბოსტნეული, მაგალითად ისპანახი და ბროკოლი

რა დაავადებები გვხვდება E ვიტამინის დეფიციტისას?

E ვიტამინი რვა ქიმიური ფორმით არსებობს. სისხლის ანალიზით ექიმს შეუძლია გაიგოს, რამდენი ალფა-ტოკოფეროლი გაქვთ, რომელიც E ვიტამინის ერთ-ერთი ფორმაა. ნორმალური დონე ჩვეულებრივ 5.5 mg/L-ია. როდესაც ზრდასრულის სისხლში E ვიტამინი 4 mg/L-ზე ნაკლებია, ჩვეულებრივ დანამატია საჭირო. ასევე უნდა დადგინდეს პრობლემის მიზეზი.

დაბალანსებული კვება ყოველდღიურ მოთხოვნილებას აკმაყოფილებს. თუმცა დამუშავებული პროდუქტების შემცველი დასავლური ტიპის კვება უმეტესად ვერ აკმაყოფილებს. E ვიტამინის წყაროების კვებაში დამატებით პრობლემა მარტივად გადაიჭრება.

E ვიტამინის დეფიციტი მემკვიდრეობითი ან სამედიცინო დაავადებების გამოც შეიძლება გამოვლინდეს. თანდაყოლილი აბეტალიპოპროტეინემია (ცხიმში ხსნადი ვიტამინების შეწოვის თანდაყოლილი დარღვევა) გენეტიკურია და ქრონიკულად მიმდინარეობს. ის E ვიტამინის უკიდურესად დაბალ დონეს იწვევს. მკურნალობა E ვიტამინის მაღალი დოზის დანამატს მოითხოვს.

რადგან E ვიტამინი ცხიმში იხსნება და ინახება, მისი დეფიციტი შეიძლება დაბალცხიმიანი კვების მიმდევრებს ან ცხიმების მონელებისა და შეწოვის დარღვევის მქონე პირებს განუვითარდეთ. მაგალითად, რისკის ქვეშ არიან კისტოზური ფიბროზის, Chron-ის დაავადების, ნაწლავის არარეგულარული სინდრომის, პანკრეატიტისა და ცელიაკიის მქონე პირები. მათში მდგომარეობა ჩვეულებრივ კვების ცვლილებითა და E ვიტამინის დანამატით კონტროლდება.

ნაადრევად დაბადებული ჩვილებიც რისკის ქვეშ არიან. მოუმწიფებელმა საჭმლის მომნელებელმა სისტემამ ცხიმისა და E ვიტამინის შეწოვა შეიძლება შეაფერხოს. ამ ჩვილებში E ვიტამინის დეფიციტმა შეიძლება ერითროციტების დამშლელი ჰემოლიზური ანემია გამოიწვიოს. მისი მკურნალობა შესაძლებელია კუჭში მილის გავლით E ვიტამინის დანამატით ან ინტრავენურად (ვენაში შეყვანით).

რა შედეგები აქვს E ვიტამინის მაღალი დოზით მიღებას?

თუ ზოგადად ჯანმრთელი ხართ, E ვიტამინის დანამატის მიღება არ არის რეკომენდებული. დანამატის მიმღებთათვის ასატანი ზედა ზღვარი, საკვებიდან მიღებულის ჩათვლით, 1000 mg (1500 IU)-ია. თუმცა E ვიტამინის კვლევებმა წინააღმდეგობრივი შედეგები აჩვენა. მაგალითად, ერთ კვლევაში ნაჩვენები იყო, რომ მისი დანამატი, განსაკუთრებით მწეველ მამაკაცებში, პროსტატის კიბოსგან დამცავი შეიძლება იყოს. ამის საპირისპიროდ, სხვა კვლევამ აჩვენა, რომ 400 IU E ვიტამინმა პროსტატის კიბოს რისკი შეიძლება გაზარდოს. ანალოგიურად, კიდევ ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ დღეში 400 IU E ვიტამინმა ინსულტის რისკი შეიძლება გაზარდოს. რადგან მონაცემთა უმეტესობა საშუალო ასაკისა და ხანდაზმულ პაციენტებს იკვლევდა, სრულად ნათელი არ არის, მონაწილეობდა თუ არა ამ ზრდაში ქრონიკული დაავადება ან სხვა დანამატები.

სხვა კვლევაში ნაჩვენებია, რომ C ვიტამინთან, თუთიასა და ბეტა-კაროტინთან მიღებული E ვიტამინი ასაკობრივი მაკულური დეგენერაციის (ყვითელი ლაქის დაავადებადაც ცნობილი) პროგრესირებას ანელებს. თუმცა მისი როლი ზოგი დაავადების პრევენციასა და მართვაში კვლავ გაურკვეველია. მეტი შესწავლა და კვლევაა საჭირო.

E ვიტამინის დანამატის მიმართ სიფრთხილე სასარგებლოა. დანამატის დაწყებამდე აუცილებლად გაიარეთ კონსულტაცია ექიმთან. დღეში 300 mg-ზე მეტი E ვიტამინის დანამატი წამლებთან შეიძლება ურთიერთქმედებდეს. ამასთან, რადგან E ვიტამინი სისხლის გამათხელებლად მოქმედებს, მისი დანამატების ვარფარინთან (coumadin), კლოპიდოგრელთან (plavix) ან arpirin-ის მსგავს სისხლის გამათხელებელ წამლებთან ერთად მიღებამ სისხლდენის რისკი შეიძლება გაზარდოს.

რეკომენდებულზე მეტი E ვიტამინის მიღებამ შეიძლება სერიოზული გვერდითი მოვლენები გამოიწვიოს, მაგალითად თავის ტკივილი, ბუნდოვანი მხედველობა, დაღლილობა, სისუსტე და კუჭის სპაზმები. ასეთი მოვლენისას დანამატის მიღება შეწყვიტეთ და დაუყოვნებლივ ექიმს მიმართეთ.

დასკვნა

E ვიტამინი ცხიმში ხსნადი და შესანახი ვიტამინია. ამიტომ მისი სიჭარბე C ვიტამინივით შარდით არ გამოიყოფა. ჭარბი რაოდენობა ორგანიზმის ცხიმოვან ქსოვილსა და ღვიძლში ინახება. ამდენად, მაღალი დოზით მიღებული E ვიტამინი ტოქსიკურ დონემდე შეიძლება დაგროვდეს. ტოქსიკურობის თავიდან ასაცილებლად დარწმუნდით, რომ საკვებისა და დანამატების ჯამით დღეში 1000 mg-ზე მეტს არ იღებთ. მისი დეფიციტი იშვიათია და ძირითადი მდგომარეობის შედეგია. ეს მდგომარეობა უნდა გადაიჭრას და შესაბამისი მკურნალობა ჩატარდეს.