შინაარსზე გადასვლა
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · სამედიცინო ონკოლოგი

რამდენ ხანს შეუძლია ადამიანს შიმშილისა და წყურვილის ატანა?

რამდენ ხანს შეუძლია ადამიანს შიმშილისა და წყურვილის ატანა?
ამ სტატიაში

კითხვაზე „რამდენ ხანს უძლებს ადამიანი შიმშილსა და წყურვილს?“ გავრცელებული პასუხი მარტივია: უწყლოდ სამი დღე, უსაკვებოდ ერთი-ორი თვე. რეალობა გაცილებით ცვალებადია და სტატიის მთავარი თემა რეკორდები არ არის. ონკოლოგიურ პაციენტში უმადობა, წონის კლება და სიცოცხლის ბოლო დღეებში წყლის მიღების შეწყვეტა გადარჩენის ზღვრებით კი არა, სრულიად განსხვავებული ფიზიოლოგიით აიხსნება. ამ ორის აღრევა ახლობლებისთვის ერთ-ერთ უმძიმეს გაუგებრობას ქმნის.

სტატიის პირველი ნახევარი ფიზიოლოგიასა და დოკუმენტირებულ შემთხვევებს შესწორებული რიცხვებით აღწერს. მეორე კი უშუალოდ ონკოლოგიას ეხება: კიბოს კახექსია რატომ განსხვავდება უბრალო შიმშილისგან, ხელახალი კვების სინდრომი რა არის და რას გვეუბნება მტკიცებულება სიცოცხლის ბოლო დღეებში ინტრავენური სითხის გავლენისა თუ უმოქმედობის შესახებ.

თავიდანვე გაფრთხილება. სტატიაში მოცემული პერიოდები გადარჩენის საზღვრებს აღწერს; ისინი მიზანი არ არის. სამედიცინო მეთვალყურეობის გარეშე ხანგრძლივი შიმშილი მძიმე და ზოგჯერ შეუქცევადი დაზიანების რისკს შეიცავს. თუ კვებით ქცევასთან სირთულე გაქვთ ან წონა გაწუხებთ, ამ რიცხვებს საზომად ნუ გამოიყენებთ; მიმართეთ ექიმს ან სანდო ადამიანს — მხარდაჭერის მიღება შესაძლებელია და ეფექტიანია.

ჯერ ხუთი შესწორება

გავრცელებული გამონათქვამები და გადამოწმებული პასუხები
გავრცელებული გამონათქვამი სწორი ინფორმაცია
„შიმშილობები, როგორც წესი, 45–61 დღის შემდეგ სიკვდილით დასრულდა“ დიაპაზონი ვიწროა. 1981 წლის Maze-ის ციხის შიმშილობისას გარდაცვლილი ათი ადამიანის პერიოდები 46-დან 73 დღემდე იყო. ყველაზე მცირე იყო Martin Hurson-ის (46 დღე), ყველაზე დიდი — Kieran Doherty-ის (73 დღე). მოშიმშილეები წყალსა და მარილს იღებდნენ. ლიტერატურაში 28, 36, 38 და 40 დღე მსგავსი გაცილებით მოკლე პერიოდებიც არის აღწერილი.
„Andreas Mihavecz 18 დღე საკვებისა და წყლის გარეშე დარჩა“ ხანგრძლივობა და წელი სწორია (1–19 აპრილი, 1979, ავსტრიის ბრეგენცში საკანში დაივიწყეს), თუმცა სრულიად უწყლოდ არ ყოფილა: საკნის კედლებზე კონდენსირებულ წყალს ლოკავდა და ასე გადარჩა. 24 კილო დაიკლო. ეს არის არა „უწყლოდ“, არამედ „მინიმალური წყლით“ გადარჩენის შემთხვევა.
„Angus Barbieri 1965 წელს 382 დღე შიმშილობდა“ ხანგრძლივობა სწორია, მაგრამ თარიღი არასრული: შიმშილობა 14 ივნისი 1965 – 30 ივნისი 1966 პერიოდს მოიცავდა. გარდა ამისა, მხოლოდ წყალს არ სვამდა — ჩაის, ყავას, მინერალურ წყალს, ვიტამინებს, კალიუმისა და ნატრიუმის დანამატებსა და საფუარის ექსტრაქტს იღებდა. მისი წონა 207 kg-დან 82 kg-მდე შემცირდა. დანდიში სამედიცინო მეთვალყურეობით იმყოფებოდა; Postgraduate Medical Journal-ში 1973 წელს გამოქვეყნდა.
„გაუწყლოების ნიშნებში ცხელება და ტვინის შეშუპება შედის“ არასწორია — და ეს მნიშვნელოვანი შეცდომაა. ტვინის შეშუპება გაუწყლოების სიმპტომი კი არა, ჰიპერნატრემიული დეჰიდრატაციის ზედმეტად სწრაფი კორექციის გართულებაა. გაუწყლოებისას ტვინის უჯრედები იკუმშება, არ შუპდება. ამიტომ მძიმე შემთხვევებში შრატის ოსმოლარობა საათში 0,5 mOsm/L-ზე სწრაფად არ მცირდება.
„ელექტროლიტური დარღვევები (მაგ. თიამინი/K⁺)“ თიამინი ელექტროლიტი კი არა, ვიტამინია (B1). მიუხედავად ამისა, შიმშილისა და ხელახალი კვების სურათის რეალური ნაწილია, თუმცა ელექტროლიტურ გადანაცვლებებთან ერთად, და არა მათ შიგნით. მისი დეფიციტი Wernicke-Korsakoff-ის სინდრომს იწვევს.

საიდან მოდის „სამი დღის“ წესი?

უწყლოდ სამი დღე, უსაკვებოდ სამი კვირა, თავშესაფრის გარეშე სამი საათი, უჰაეროდ სამი წუთი — გადარჩენის ლიტერატურაში ამას „სამების წესი“ ეწოდება. ადვილად დასამახსოვრებელია, თუმცა სამეცნიერო კვლევიდან არ მომდინარეობს; ეს დასამახსოვრებელი წესია და მეცნიერულად ზუსტი არ არის.

უწყლოდ ყოფნის ხანგრძლივობის განმსაზღვრელი მთავარი ცვლადი ტემპერატურაა. ტემპერატურის მატებასთან ერთად წყლის დაკარგვა იზრდება და დრო მცირდება; უკიდურეს სიცხეში სიკვდილი შეიძლება არა დღეებში, არამედ სითბური დარტყმით საათებში დადგეს. გრილ გარემოში კი დრო მნიშვნელოვნად იზრდება. ამიტომ ერთი რიცხვის ნაცვლად სწორია ითქვას: უწყლოდ ყოფნის დრო უკიდურეს სიცხეში ერთ დღეზე ნაკლები შეიძლება იყოს, დაცულ და გრილ პირობებში კი ორ კვირას გადააჭარბოს. განმსაზღვრელი ფაქტორებია გარემოს ტემპერატურა, ტენიანობა, ფიზიკური აქტივობა, საწყისი ჰიდრატაცია და სხეულის ზომა.

აღწერილია, რომ საწოლს მიჯაჭვულ, უმოძრაო ადამიანებში, ანუ სიცოცხლის ბოლო პერიოდში მყოფ პაციენტებში, საკვებისა და წყლის ერთდროულად შეწყვეტის შემდეგ სიკვდილი, ჩვეულებრივ, 10–14 დღეში დგება, დაახლოებით ერთიდან სამ კვირამდე დიაპაზონში. ეს რიცხვი სიცხეში მოსიარულე ადამიანისგან სრულიად განსხვავებულ მდგომარეობას აღწერს და ისინი ურთიერთშემცვლელი არ არის.

რამდენი წყალია ორგანიზმში? რომელი პროცენტი რას ზომავს?

ფრაზა „სხეულის %60 წყალია“ საშუალო ზრდასრული მამაკაცისთვის სწორია, თუმცა უნივერსალური არ არის.

სხეულის მთლიანი წყლის შეფარდება სხეულის წონასთან
ჯგუფი შეფარდება
ახალშობილი %70–78
ერთი წლის ჩვილი ~%65
ზრდასრული მამაკაცი ~%60
ზრდასრული ქალი ~%55
სიმსუქნის მქონე ზრდასრული %40 და ნაკლები

განსხვავებას იწვევს ის, რომ ცხიმოვანი ქსოვილი კუნთზე გაცილებით ნაკლებ წყალს შეიცავს. ამიტომ სითხის ერთი და იგივე დანაკარგი სხვადასხვა ადამიანში სხვადასხვა სიმძიმის მდგომარეობას ქმნის.

აქ ხშირად უშვებენ შეცდომას: „%3 დანაკარგი“ და „%10 დანაკარგი“ განსხვავებულ მნიშვნელებს იყენებს. თუ სხეულის მთლიანი წყლის პროცენტად განვიხილავთ: %3–4 შემცირებას უმეტესობა უჭირველად იტანს; %5–8 დაღლილობასა და თავბრუსხვევას იწვევს; %10-ზე მეტი ფიზიკურ და გონებრივ გაუარესებასა და ძლიერ წყურვილს ახლავს; %15–25 სასიკვდილოა. კლინიკაში გამოყენებული პედიატრიული კლასიფიკაცია კი სხეულის წონის პროცენტს ითვლის და სრულიად განსხვავებულ ზღვრებს იძლევა. პროცენტის კითხვისას უნდა ვიკითხოთ: „რისი პროცენტი?“

დეჰიდრატაციის კლინიკური კლასიფიკაცია (სხეულის წონის დაკარგვის პროცენტით)
სიმძიმე ჩვილები უფროსი ბავშვები და მოზარდები
მსუბუქი %5 %3
საშუალო %10 %5–6
მძიმე %15 %7–9

მძიმე დეჰიდრატაცია, რომელსაც სისხლის მიმოქცევის დარღვევის ნიშნები ახლავს, გადაუდებელ ინტრავენურ სითხის შევსებას მოითხოვს.

რას აკეთებს ორგანიზმი შიმშილისას? საწვავის შეცვლის რიგი

საკვების მიღების შეწყვეტისას ორგანიზმი შემთხვევითად არ მოქმედებს: საწვავს გარკვეული რიგით ცვლის და ეს განსაზღვრავს, რომელი ქსოვილი როდის დაიხარჯება.

შიმშილის ეტაპები წყლის მიღების გაგრძელებისას
პერიოდი ძირითადი საწვავი რა ხდება?
0–24 საათი გლიკოგენი ღვიძლისა და კუნთების გლიკოგენის მარაგები გლუკოზად გარდაიქმნება და სისხლის შაქარი ნარჩუნდება. სისუსტე, გაღიზიანება, ძლიერი შიმშილი.
მე-2 დღიდან ცხიმი ცხიმის მობილიზაცია ჩქარდება და კეტონური სხეულები იზრდება — კეტოზი. ტვინი თანდათან კეტონების გამოყენებაზე გადადის. შიმშილის განცდა პარადოქსულად შეიძლება შემცირდეს; მეტაბოლიზმი ნელდება.
პირველი დღეები — წონა სწრაფად მცირდება, თუმცა უმეტესად ეს წყალიაარის; გლიკოგენის ყოველი გრამი თან რამდენიმე გრამ წყალს აკავებს.
კვირები ცხიმი + ცილა ცხიმის მარაგების შემცირებისას კუნთის ცილები იშლება და ენერგიად გარდაიქმნება. კუნთის განლევა, იმუნიტეტის დასუსტება, ინფექციის რისკი.
შორსწასული ეტაპი ცილა ელექტროლიტური და გულის რიტმის დარღვევები, მრავლობითი ორგანოს უკმარისობის რისკი. სიკვდილი ჩვეულებრივ გულის კუნთის დაკარგვითა და არითმიით არის გამოწვეული, და არა უშუალოდ „ენერგიის ამოწურვით“.

ეს რიგი ხსნის, რატომ უძლებს ადამიანი შიმშილს უწყლობაზე გაცილებით დიდხანს. ცხიმოვანი ქსოვილი ენერგიის მკვრივი მარაგია და ორგანიზმი მისი გამოყენებისას კუნთის მაქსიმალურად შენარჩუნებას ცდილობს: ანელებს მეტაბოლიზმს, გადადის კეტონებზე და თრგუნავს ცილის დაშლას. წყალს კი მარაგი არ აქვს. მისი დაკარგვა პირდაპირ სისხლის მოცულობას ამცირებს და მიმოქცევას არღვევს; შუალედური გამოსავალი არ არსებობს. ორგანიზმს ენერგიის სესხება შეუძლია, მოცულობის — არა.

დოკუმენტირებული შემთხვევები რიცხვებით

შიმშილისა და უწყლობის დოკუმენტირებული უკიდურესი შემთხვევები
შემთხვევა ხანგრძლივობა პირობები შენიშვნა
Angus Barbieri
1965–66, შოტლანდია
382 დღე მყარი საკვების გარეშე; ჩაი, ყავა, მინერალური წყალი, ვიტამინები, კალიუმისა და ნატრიუმის დანამატები. სამედიცინო მეთვალყურეობით. 207 kg → 82 kg. Postgraduate Medical Journal, 1973. კლინიკური ზედამხედველობის გარეშე კატეგორიულად არ უნდა განხორციელდეს.
Poon Lim
1942–43, ატლანტიკა
133 დღე SS Benlomond ტორპედომ ჩაძირა (23 ნოემბერი, 1942); 5 აპრილს, 1943 წელს ბრაზილიის სანაპიროსთან გადაარჩინეს. ტივზე არსებული 45 ლიტრი წყალი და საკვები დაახლოებით მე-70 დღეს ამოიწურა. შემდეგ წვიმის წყალს აგროვებდა, თევზსა და ზღვის ფრინველებზე ნადირობდა.
Maze-ის ციხის შიმშილობა
1981, ჩრდილოეთ ირლანდია
46–73 დღე მყარი საკვების გარეშე, წყლისა და მარილის მიღება გრძელდებოდა. ათი ადამიანი გარდაიცვალა. უმოკლესი პერიოდი 46 დღე იყო, უგრძესი — 73 დღე. ეს დიაპაზონი შიმშილის ზედა ზღვრის შესახებ საუკეთესო ადამიანური მონაცემია.
Andreas Mihavecz
1979, ავსტრია
18 დღე საკანში დაივიწყეს; საკვების გარეშე, წყლის ნაცვლად კედლის კონდენსატი. 24 კილო დაიკლო. ხშირად „უწყლოდ გადარჩენის რეკორდად“ იხსენიება — Guinness-ის ჩანაწერის გადამოწმება ამ სტატიისთვის ვერ მოხერხდა.
მინესოტის შიმშილის ექსპერიმენტი
1944–45, აშშ
24 კვირა 36 მოხალისე; 12 კვირა ~3.200 kcal კონტროლი, 24 კვირა ~1.560 kcal ნახევრად შიმშილობა, შემდეგ ორსაფეხურიანი რეაბილიტაცია. მიზანი საწყისი წონის ~%25-ის დაკარგვა იყო. შედეგები მოგვიანებით ნაწილშია.

მინესოტის ექსპერიმენტის ყველაზე ხანგრძლივი შედეგი ფიზიოლოგიური კი არა, ფსიქოლოგიურია. ნახევრად შიმშილის პერიოდში მონაწილეებს დეპრესიის, ისტერიისა და ჰიპოქონდრიის მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად გაეზარდათ, საკვებზე აკვიატებული ფიქრი, სქესობრივი ინტერესის მნიშვნელოვანი დაკარგვა და სოციალური გამოთიშვა განუვითარდათ. რეაბილიტაციაც ფსიქოლოგიურად რთული იყო. Ancel Keys-ისა და მისი გუნდის მიერ 1950 წელს გამოცემული ორტომეული The Biology of Human Starvation, კვებითი დარღვევების გასაგებად დღესაც ფუნდამენტური წყაროა. ონკოლოგიაში ეს ნიშნავს: საკმარისად ვერჭამა მხოლოდ კვების პრობლემა კი არა, განწყობის პრობლემაცაა — და პაციენტის „ჭამის არნდომა“ ზოგჯერ ამ ციკლის ნაწილია. კიბოს დროს დაღლილობისა და დაქვეითებული განწყობის გადაჯაჭვულობა სისუსტისა და დაღლილობის შესახებ ჩვენს სტატიაში განვიხილეთ.

ნანგრევების ქვეშ: თურქეთისთვის უშუალოდ მნიშვნელოვანი მონაცემები

რამდენ ხანს გაძლებს მიწისძვრისას ნანგრევებში მოყოლილი ადამიანი? ამ კითხვაზე ყველაზე მყარი წყაროა ანალიზი, რომელმაც 1985–2004 წლებში 34 მიწისძვრა შეისწავლა და 48 სამედიცინო პუბლიკაციიდან გადარჩენის დროები შეაჯამა (Prehospital and Disaster Medicine, 2006).

ნანგრევებში გადარჩენა — შეჯამებული მონაცემები
ყველაზე ხანგრძლივი სანდო შეტყობინება 14 დღე; მასთან ყველაზე ახლო შემთხვევა 13 დღე
სამედიცინო ლიტერატურაში მეორე ყველაზე ხანგრძლივი კარგად დოკუმენტირებული შემთხვევა 8,7 დღე (209 საათი)
48 საათის შემდეგ გადარჩენის აღმწერი სტატიების რაოდენობა 25
მეორე დღის შემდეგ გადარჩენის მქონე 18 მიწისძვრაში საშუალო მაქსიმალური დრო 6,8 დღე (მედიანა 5,75 დღე)
1999 წლის მარმარას მიწისძვრა 43 ადამიანში დოკუმენტირებული გადარჩენის დროები 0,5 – 6,2 დღე

„ოქროს 72 საათი“ დაგეგმვის წესია და არა ბიოლოგიური ზღვარი. გადარჩენათა უმეტესობა პირველ 24 საათში ხდება, თუმცა ზემოთ მოყვანილი მონაცემები აჩვენებს მრავალ ცოცხლად გადარჩენას 48 საათის შემდეგაც და ზოგ შემთხვევაში 13–14 დღემდე. სამძებრო-სამაშველო სამუშაოების მესამე დღის ბოლოს შემცირებას სამედიცინო საფუძველი არ აქვს.

ჩაჭყლეტის (crush) სინდრომი: ნანგრევების ჩუმი საფრთხე

ნანგრევებში მთავარი საფრთხე ხშირად უწყლობა არ არის. ხანგრძლივი ზეწოლის ქვეშ მყოფი კუნთოვანი ქსოვილი იშლება (რაბდომიოლიზი) და უჯრედის შიგთავსი სისხლის მიმოქცევაში ხვდება. ამერიკის გადაუდებელი მედიცინის ექიმთა კოლეჯის განსაზღვრებით ჩაჭყლეტის სინდრომი არის „ლოკალური ჩაჭყლეტითი ტრავმა სისტემური გამოვლინებებით“.

ჩაჭყლეტის სინდრომის კომპონენტები
კომპონენტი რა ხდება?
სითხის სეკვესტრაცია 48 საათში ჩაჭყლეტილ მიდამოში 12 ლიტრზე მეტი სითხე შეიძლება გადავიდეს → ჰიპოვოლემია და შოკი
ჰიპერკალიემია იშემიური კუნთიდან კალიუმი სისხლში გადადის → გულის რიტმის დარღვევა
ჰიპოკალციემია კალციუმი დაზიანებულ კუნთოვან უჯრედებში აღწევს
მეტაბოლური აციდოზი რძემჟავას დაგროვება
მიოგლობინურია → თირკმლის უკმარისობა ჩაჭყლეტის სინდრომის მქონე პაციენტების დაახლოებით %50-ში თირკმლის მწვავე უკმარისობა ვითარდება
კომპარტმენტ-სინდრომი კუნთის შეშუპება წნევას ზრდის; შესაძლოა ფასციოტომია გახდეს საჭირო

მიწისძვრისას შენობის ჩამოშლით გამოწვეული ჩაჭყლეტითი დაზიანებები დაშავებულთა %3–20-ში გვხვდება და %74-ში ფეხებს აზიანებს.

გადაუდებელი მართვის ერთწინადადებიანი წესი: „ჩაჭყლეტილი კიდურის გათავისუფლებამდე ინტრავენური სითხე მიეცით.“ ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, თუ ჩაჭყლეტა ოთხ საათზე მეტხანს გაგრძელდა: წნევის მოხსნისთანავე კალიუმი და მიოგლობინი სისხლში გადადის. საავადმყოფოში სითხით მკურნალობა საათში 1,5 ლიტრამდე გრძელდება. ადრეული და აგრესიული სითხით მკურნალობა იდეალურად ნანგრევებიდან გამოყვანამდე უნდა დაიწყოს. ანუ ნანგრევებში მყოფისთვის „წყალი მიეცით“ თქმა საკმარისი არ არის; ვენური წვდომაა საჭირო.

კიბოს პაციენტში შიმშილი განსხვავებულია: კახექსია

აქამდე აღწერილი ყველაფერი უბრალო შიმშილს ეხება: საკვები არ არის, სხეული მარაგებს იყენებს და საკვების მიწოდებით აღდგება. კიბოს პაციენტის განლევა ამ ლოგიკას არ ემორჩილება — ეს სტატიის უმნიშვნელოვანესი წინადადებაა.

საერთაშორისო კონსენსუსის განსაზღვრებით კიბოს კახექსია არის „ჩონჩხის კუნთის მასის უწყვეტი დაკარგვით განსაზღვრული (ცხიმის კლებასთან ერთად ან მის გარეშე), ტრადიციული კვებითი მხარდაჭერით სრულად შეუქცევადი და ფუნქციის პროგრესულ დაკარგვამდე მიმყვანი მრავალფაქტორული სინდრომი.“

კიბოს ეროვნული ინსტიტუტი კიდევ უფრო მკაფიოდ წერს: „კალორიების მიღების გაზრდამ, პერორალურად თუ სრული პარენტერალური კვებით, განლევის პროცესის შეჩერება ვერ მოახერხა“ და „მხოლოდ ენერგიის დეფიციტი კახექსიის პათოგენეზს ვერ ხსნის.“ პაციენტის საინფორმაციო გვერდის ფრაზა ყველაზე ნათელია: „შეიძლება კარგი კვების დროსაც განვითარდეს.“

კიბოს კახექსიის დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები — სამიდან ნებისმიერი
წონის უნებლიე კლება 6 თვეში %5-ზე მეტი
სმი 20 kg/m²-ზე დაბალი და წონის კლება %2-ზე მეტი
სარკოპენია და წონის კლება %2-ზე მეტი
კახექსიის სამი სტადია
სტადია განსაზღვრება ჩარევის შესაძლებლობა
პრეკახექსია მნიშვნელოვან კლებამდე არსებული ადრეული მეტაბოლური ნიშნები; მსუბუქი კლება და მადის პრობლემები ადრეულმა მკურნალობამ ამ სტადიაზე პროგრესირება შეიძლება შეანელოს
კახექსია ზემოთ მოცემული კრიტერიუმების შესაბამისი, ძნელად შექცევადი კუნთოვანი დანაკარგი, რომელიც ყოველდღიურ ფუნქციას აზიანებს შეზღუდული
რეფრაქტერული კახექსია წონისა და კუნთის მძიმე კლება, მკურნალობისადმი უპასუხო; შორსწასული დაავადება, მოსალოდნელი სიცოცხლე სამ თვეზე ნაკლები მიზანი უკვე კომფორტია და არა წონა
%33–52კახექსიის სიხშირე კიბოს პაციენტებში
%80-მდეტერმინალური პერიოდის პაციენტებში
%22–40კიბოთი სიკვდილის მიზეზებში კახექსიისთვის მიწერილი წილი
%50სარკოპენიის სიხშირე შორსწასული კიბოს დროს (NCI)

ყველაზე მაღალი მაჩვენებლები ზედა საჭმლის მომნელებელი სისტემის, კოლორექტალური და ფილტვის კიბოში გვხვდება. სიმსივნის სახეობის მიხედვით დეტალური პროცენტები ამ სტატიისთვის ვერ გადამოწმდა. პანკრეასის კიბოს, კუჭის კიბოს და საყლაპავის კიბოს მსგავს სიმსივნეებში დამატებით მექანიკური პრობლემა ერთვება: პაციენტი ვერ ჭამს, რადგან გზა დახშულია. ეს ორი მდგომარეობა უნდა განვასხვაოთ — ერთი კვებითი მხარდაჭერით სწორდება, მეორე არა.

უბრალო შიმშილსა და კიბოს კახექსიას შორის განსხვავება
უბრალო შიმშილი კიბოს კახექსია
დაკარგული ქსოვილი უპირველესად ცხიმი; სხეული კუნთის შენარჩუნებას ცდილობს უპირველესად ჩონჩხის კუნთი; ცხიმის კლება შეიძლება ახლდეს ან არა
მეტაბოლიზმი ნელდება — დაზოგვის რეჟიმზე გადადის არ ნელდება; ანთება და მეტაბოლური დარღვევა გრძელდება
საკვების მიწოდებისას შექცევადია სრულად არ აღდგება
როცა პაციენტი კარგად იკვებება განლევა არ ხდება განლევა შეიძლება გაგრძელდეს
ძირითადი პრობლემა ენერგიის დეფიციტი ენერგიის დეფიციტი არ არის — ან მხოლოდ ის არ არის

ამის პრაქტიკული გამოვლინება ახლობლების ყველაზე ხშირი კონფლიქტია. ოჯახი წონის კლებას არასაკმარის კვებას მიაწერს და პაციენტს ჭამას აიძულებს. პაციენტი ვერ ჭამს და ჭამისასაც წონას ვერ იმატებს. ოჯახი თავს დამნაშავედ გრძნობს, პაციენტი — ზეწოლის ქვეშ, და სუფრა ყოველდღე ბრძოლის ველად იქცევა. თუმცა პრობლემა არც ოჯახის უყურადღებობაა და არც პაციენტის სიჯიუტე — პრობლემა სიმსივნის მიერ შექმნილი მეტაბოლური მდგომარეობაა. ამის ნათლად ახსნა ხშირად საუკეთესო შესაძლო დამხმარე მკურნალობაა. გემოს ცვლილებების მსგავსი დამატებითი ფაქტორებიც უმადობას ამძაფრებს და ზოგი მათგანი მართლაც გამოსწორებადია.

შესაძლებელია კახექსიის მკურნალობა?

მოკლე პასუხი: სრულად არა, თუმცა სფერო ვითარდება. სამი წამლის განხილვა საკმარისია.

მეგესტროლის აცეტატი — ძველი და შეცდომაში შემყვანი

მეგესტროლის აცეტატის მტკიცებულებები კახექსიაში
მადის ზრდა დაახლოებით ყოველი ოთხი პაციენტიდან ერთში
წონის ზრდა დაახლოებით ყოველი თორმეტი პაციენტიდან ერთში
მომატებული წონის სახე „უმეტესად ცხიმოვანი ქსოვილია და არა კუნთი"
გადარჩენა არცერთ კვლევას გადარჩენის უპირატესობა არ უჩვენებია
ცხოვრების ხარისხი მკაფიო სარგებელი ვერ გამოვლინდა
მნიშვნელოვანი რისკები თრომბოემბოლიური მოვლენები; ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ღერძის დათრგუნვით თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა
დოზა 160–800 mg/დღე პერორალურად; 800 mg-ზე მეტი დამატებით სარგებელს არ იძლევა

მეგესტროლი ონკოლოგიაში „სწორი საბოლოო წერტილის შერჩევის“ სახელმძღვანელო მაგალითია. წამალი წონას ზრდის, თუმცა მომატებული წონა ცხიმია. კახექსიის განსაზღვრება კი კუნთის დაკარგვაა. ანუ წამალი დაავადების საზომს კი არა, ადვილად გასაზომ შემცვლელს აუმჯობესებს. სასწორის რიცხვი იზრდება, კიბეზე ასვლის უნარი კი არ იცვლება. კახექსიაში წონა არასწორი საბოლოო წერტილია — ეს კრიტიკა ქვემოთ მოცემულ ახალ წამლებზეც უნდა გვახსოვდეს.

ანამორელინი — იაპონიაში დამტკიცებული, ევროპაში უარყოფილი

ანამორელინი პერორალური, სელექციური გრელინის რეცეპტორის აგონისტია; შიმშილის ჰორმონის რეცეპტორის სტიმულირებით მადის გაზრდას ისახავს მიზნად. ორ დიდ ბაზარზე ორი საპირისპირო გადაწყვეტილება მიიღეს.

ანამორელინის მარეგულირებელი ისტორია
ორგანო გადაწყვეტილება დეტალი
იაპონია დამტკიცდა 22 იანვარი 2021 დამტკიცება, 21 აპრილი 2021 ბაზარზე გამოტანა. სავაჭრო სახელი Adlumiz. ჩვენება: კახექსია ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი, კუჭის, პანკრეასისა და კოლორექტალური კიბოს დროს. დოზა: უზმოზე დღეში ერთხელ 100 mg.
ევროპა (EMA) უარყოფილია 18 მაისი 2017უარის რეკომენდაცია; 14 სექტემბერი 2017ხელახალი განხილვის შემდეგ უარი დადასტურდა. მიზეზი: „უმნიშვნელო გავლენა სხეულის უცხიმო მასაზე; ხელის მოჭერის ძალასა და ცხოვრების ხარისხზე დადასტურებული ეფექტის გარეშე“ და უსაფრთხოების მონაცემების არასაკმარისი აღრიცხვა.

აშშ-ში მარეგულირებელი სტატუსი და ROMANA 1–2 კვლევების რიცხვითი შედეგები ამ სტატიისთვის ვერ გადამოწმდა.

EMA-ის უარის მიზეზი ზუსტად ზემოთ მოყვანილი მეგესტროლის კრიტიკაა. წამალი უცხიმო მასას ცოტათი ზრდის, თუმცა ხელის მოჭერის ძალა — ანუ ის, რაც პაციენტს მართლაც გამოადგებოდა — არ იცვლება. ერთსა და იმავე მონაცემებზე ორი ორგანოს საპირისპირო გადაწყვეტილება აჩვენებს, რომ კახექსიაში „წარმატების“ განსაზღვრაზე კონსენსუსი არ არის. ქვეყნებს შორის დამტკიცების განსხვავებების შესახებ ჩვენს სტატიაში განხილული სურათისთვის ეს მესამე მაგალითია.

პონსეგრომაბი — ყველაზე იმედისმომცემი ახალი მონაცემები ამ სფეროში

პონსეგრომაბი, GDF-15 სახელწოდების ცილის სამიზნე მონოკლონური ანტისხეულია. GDF-15 სიმსივნის მიერ გამოყოფილი მოლეკულაა, რომელიც ტვინის მადის ცენტრებს „ჭამა შეწყვიტე“ სიგნალს უგზავნის; მისი ბლოკირება კახექსიის მექანიზმში უშუალო ჩარევაა.

პონსეგრომაბის მე-2 ფაზის კვლევა (NCT05546476) — მე-12 კვირაზე წონის მატება პლაცებოსთან შედარებით
დოზა (ყოველ 4 კვირაში, კანქვეშ) წონის მატება პლაცებოსთან შედარებით %95 სანდოობის ინტერვალი მნიშვნელოვანია?
100 mg %2,02 −0,97 – 5,01 არა (ინტერვალი ნულს მოიცავს)
200 mg %3,48 0,54 – 6,42 დიახ
400 mg %5,61 2,56 – 8,67 დიახ

187 პაციენტი ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი, პანკრეასის ან კოლორექტალური კიბოთი და მაღალი GDF-15-ით. შედეგები 14 სექტემბერს, 2024 წელს გამოცხადდა და ერთდროულად New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნდა. მკურნალობასთან დაკავშირებული არასასურველი მოვლენები პონსეგრომაბის ჯგუფში %7,7, პლაცებოში %8,9 იყო.

პონსეგრომაბი მეგესტროლისგან იმით განსხვავდება, რომ მხოლოდ წონას არ უყურებდა. 400 mg ჯგუფში მადისა და კახექსიის სიმპტომების საზომებიც, ციფრულად გაზომილი ფიზიკური აქტივობაც და წელის ჩონჩხის კუნთის ინდექსიც გაუმჯობესდა. ანუ სასწორი, კუნთი და ფუნქცია ერთ მიმართულებას მიჰყვა — კახექსიაში ეს ჩვეულებრივი შედეგი არ არის.

თუმცა შეზღუდვებიც ნათელია: ეს მე-2 ფაზის კვლევაა, ხანგრძლივობა 12 კვირაა, პირველადი საბოლოო წერტილი კვლავ წონაა, გადარჩენის მონაცემები კი არ არის. პაციენტები მაღალი GDF-15 დონის მიხედვით შეირჩა, ამიტომ შედეგს ამ მარკერის არმომატებულ პაციენტებზე ვერ განვაზოგადებთ. ყველაზე დაბალი დოზის სანდოობის ინტერვალი ნულს მოიცავს. რეგისტრაციაზე ორიენტირებული კვლევების დაწყება 2025 წელს იგეგმებოდა. ამჟამად პონსეგრომაბი არცერთ ქვეყანაში არ არის დამტკიცებული და პაციენტებისთვის თქმა, რომ „კახექსიის ახალი წამალი გამოვიდა“, შეცდომაში შემყვანია.

ხელახალი კვების (refeeding) სინდრომი: შიმშილის ყველაზე საშიში მომენტი მის შემდეგაა

ხანგრძლივად მოშიმშილე ადამიანისთვის საკვების მიცემა, ინტუიციის საპირისპიროდ, საშიში შეიძლება იყოს. ამას ხელახალი კვების სინდრომი ეწოდება და ასე განისაზღვრება: არასაკმარისად ნაკვები პაციენტის აგრესიული ხელახალი კვებით გამოწვეული სითხისა და ელექტროლიტების გადანაცვლების სამედიცინო გართულებები.

მექანიზმი: ნახშირწყლების მიცემისას სისხლის შაქარი იმატებს, რაც ინსულინის ტალღას იწვევს. ინსულინი ფოსფორს, კალიუმსა და მაგნიუმს უჯრედში გადააქვს — ნაწილობრივ გლუკოზის ფოსფორილაციით, ნაწილობრივ ნატრიუმ-კალიუმის ტუმბოს სტიმულირებით. სისხლში სამივე სწრაფად მცირდება. ამავდროულად სითხის შეკავება იწყება. შიმშილისას უკვე დაცლილი თიამინის (B1 ვიტამინის) მარაგი გლუკოზის დაჩქარებული მეტაბოლიზმით სწრაფად იხარჯება; მისი დეფიციტი Wernicke-Korsakoff-ის სინდრომს იწვევს.

მდგომარეობის დამახასიათებელი ნიშანია ჰიპოფოსფატემია. ჰიპოკალიემია და ჰიპომაგნიემიაც გვხვდება, თუმცა დაბალი ფოსფატი ხელახალი კვების სინდრომის ნიშანს წარმოადგენს. რატომ არის ფოსფატი ასეთი მნიშვნელოვანი და რას იწვევს მისი ნაკლებობა — კუნთის სისუსტიდან არითმიამდე, ოსტეომალაციიდან მოტეხილობამდე — ინტრავენური რკინისა და ჰიპოფოსფატემიის სტატიაში დეტალურად განვიხილეთ. ერთი და იგივე ელექტროლიტი ორ სრულიად განსხვავებულ კლინიკურ სიტუაციაში ერთი მიზეზით ხდება საშიში: იმიტომ, რომ არავინ ამოწმებს მას.

ASPEN-ის დიაგნოსტიკური კრიტერიუმებით გართულებები კალორიების ხელახალი მიწოდებიდან პირველ ხუთ დღეში ჩნდება. რისკჯგუფებია კვებითი დარღვევები, ქრონიკული ალკოჰოლი, თირკმლის უკმარისობა, მალაბსორბცია, გადატანილი ბარიატრიული ოპერაცია, დეპრესია და ყველა, ვისაც ხანგრძლივი შიმშილი ჰქონდა.

NICE-ის კრიტერიუმებით ხელახალი კვების მაღალი რისკის პაციენტი
ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან ერთი ან მეტი ან ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან ორი ან მეტი
სმი 16 kg/m²-ზე ნაკლები სმი 18,5 kg/m²-ზე ნაკლები
ბოლო 3–6 თვეში უნებლიე კლება %15-ზე მეტი ბოლო 3–6 თვეში უნებლიე კლება %10-ზე მეტი
10 დღეზე მეტხანს ძალიან მცირე ან არანაირი საკვების მიღება 5 დღეზე მეტხანს ძალიან მცირე ან არანაირი საკვების მიღება
კვებამდე დაბალი კალიუმი, ფოსფატი ან მაგნიუმი ალკოჰოლის ბოროტად გამოყენების ისტორია; ან ინსულინის, ქიმიოთერაპიის, ანტაციდებისა თუ შარდმდენების გამოყენება

ყურადღება: მარჯვენა სვეტის ბოლო ხაზში ქიმიოთერაპია პირდაპირაა ჩამოთვლილი. ანუ ონკოლოგიური პაციენტი ხელახალი კვების რისკით განსაზღვრულ ჯგუფს ეკუთვნის.

NICE-ის მართვის რეკომენდაცია ინტუიციის სრული საპირისპიროა: დაიწყეთ ნელა. კვებითი მხარდაჭერა მაქსიმუმ 10 kcal/kg/დღე დოზით იწყება და 4–7 დღეში თანდათან სრულ მოთხოვნილებამდე იზრდება; უკიდურეს შემთხვევებში (სმი 14 kg/m²-ზე ნაკლები ან თითქმის არაფრის მიღება 15 დღეზე მეტხანს) 5 kcal/kg/დღე. კვებამდე უშუალოდ და პირველი 10 დღის განმავლობაში პერორალურად დღეში 200–300 mg თიამინი და B ვიტამინების კომპლექსი მიეცემა. კალიუმი, ფოსფატი და მაგნიუმი ერთდროულად ივსება. მოშიმშილე პაციენტისთვის „ცოტა ჭამოს და გაძლიერდეს“ თქმა კეთილგანზრახული, მაგრამ საშიში რჩევაა — ხელახალი კვება სამედიცინო მეთვალყურეობით დასაგეგმი პროცესია.

კვება და სითხე სიცოცხლის ბოლო დღეებში

ეს სტატიის ყველაზე რთული და ყველაზე საჭირო ნაწილია. რა უნდა ვქნათ, როცა სიცოცხლის ბოლო დღეებში მყოფი პაციენტი ჭამასა და სმას წყვეტს? კარგია ინტრავენური სითხე?

საუკეთესო არსებული მტკიცებულება: რანდომიზებული კვლევა

პარენტერალური ჰიდრატაცია შორსწასული კიბოს დროს — მრავალცენტრიანი, ორმაგად ბრმა, პლაცებო-კონტროლირებული რანდომიზებული კვლევა (Bruera და სხვ.)
პაციენტების რაოდენობა 129 (მიზანი 150 იყო; დაფინანსების გამო ნაადრევად შეწყდა), 6 ჰოსპისის ცენტრი
ჩარევის ჯგუფი დღეში 1 ლიტრი ფიზიოლოგიური ხსნარი, კანქვეშ, 4 საათში
საკონტროლო ჯგუფი დღეში 100 mL ფიზიოლოგიური ხსნარი იმავე დროში
პირველადი საბოლოო წერტილი მე-4 დღეს დეჰიდრატაციასთან დაკავშირებული ოთხი სიმპტომის (დაღლილობა, მიოკლონუსი, სედაცია, ჰალუცინაცია) ერთობლივი ქულის ცვლილება
შედეგი −3,3 შედარებით −2,8-თან; p = 0,77. მე-4 და მე-7 დღეს განსხვავება არ არის.
მეორეული საბოლოო წერტილები ცალკეულ სიმპტომებში, დელირიუმში, ცხოვრების ხარისხსა და გადარჩენის მედიანაში განსხვავება არ არის

ღამის დელირიუმში ჰიდრატაციის სასარგებლო განსხვავება აღინიშნა; თუმცა 47 მეორეული საბოლოო წერტილის ტესტირების გამო დიდი ალბათობით ეს შემთხვევითი იყო. გამოცემის წელი წყაროებში 2012 და 2013-ად განსხვავდება; ამ სტატიაში წელი არ მითითებულა.

ერთ წინადადებად: დღეში ერთი ლიტრი სითხე პაციენტის სიმპტომებს არ აუმჯობესებდა და სიცოცხლეს არ ახანგრძლივებდა. ეს არ ნიშნავს „სითხე არ მისცეთ“ — კვლევა 1 ლიტრსა და 100 mL-ს ადარებდა და არა საერთოდ უსითხობას. თუმცა ერთი რამ ნათელია: სიცოცხლის ბოლო დღეებში ინტრავენური სითხით შვების მოტანის ვარაუდი დამტკიცებული არ არის.

რას ამბობს სახელმძღვანელოები?

NICE-ის სახელმძღვანელო სიცოცხლის ბოლო დღეებში ზრდასრულთა მოვლისთვის ორ რეკომენდაციას მკაფიოდ წერს:

  • „დაეხმარეთ მომაკვდავ ადამიანს დალევაში, თუ სურს და შეუძლია. შეამოწმეთ, ხომ არ აქვს ყლაპვის სირთულე ან ასპირაციის რისკი.“
  • „მომაკვდავს ხშირად შესთავაზეთ პირისა და ტუჩების მოვლა და საჭიროებისას პირის სიმშრალის მართვა მოვლის გეგმაში ჩართეთ.“

ხარისხის სტანდარტი კი მოითხოვს: „სიცოცხლის ბოლო დღეებში ზრდასრულთა ჰიდრატაცია ყოველდღე ფასდება და ჰიდრატაციის ვარიანტების სარგებელი და რისკები განიხილება.“ მიზეზი ორმხრივია: „არასაკმარისი ჰიდრატაცია წყურვილისა და დელირიუმის მსგავს შემაწუხებელ ნიშნებს შეიძლება იწვევდეს“; საპირისპიროდ, ჭარბი ხელოვნური ჰიდრატაცია ასპირაციისა და სუნთქვის გაძნელების რისკს შეიცავს.

აქ გულწრფელობა საჭიროა: საკითხში სიცხადე არ არის. ერთი მხრივ, რანდომიზებული კვლევა აჩვენებს, რომ სითხე სიმპტომებს არ აუმჯობესებს; მეორე მხრივ, სახელმძღვანელოები აღიარებს, რომ მისი ნაკლებობა წყურვილსა და დელირიუმს შეიძლება იწვევდეს. პალიატიური მოვლის დაწესებულებების თქმით, სიცოცხლის ბოლოს კანქვეშა სითხეებს „სიცოცხლის გახანგრძლივების ან ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესების მკაფიო მტკიცებულება არ აქვს“ და ხელოვნური კვება-ჰიდრატაციის „ბოლო რამდენიმე დღეში დაწყება იშვიათადაა მიზანშეწონილი“. სწორი მიდგომა წესი კი არა, ყოველდღიურად გადაფასებული და ოჯახთან განხილული ინდივიდუალური გადაწყვეტილებაა. ამ სტატიაში ცალმხრივი რეკომენდაცია არ გაიცემა.

„შიმშილით კვდება?“ — ოჯახების ყველაზე ხშირი კითხვა

გავრცელებული შეხედულების საპირისპიროდ პასუხი ნათელია: ჭამის შეწყვეტა სიკვდილის მიზეზი კი არა, შედეგია. პაციენტი უჭმელობის გამო კი არ კვდება, არამედ კვდომის გამო არ ჭამს.

პალიატიური მოვლის წყაროები ამბობენ: „როცა ადამიანი კვდება, მიღებული საკვებისა და სითხის რაოდენობა მისი დარჩენილი სიცოცხლის ხანგრძლივობას არ ცვლის.“ ბოლო დღეებში უმადო პაციენტების შესახებ: „შიმშილს არ გრძნობენ და საკვებმა ან სასმელმა შეიძლება შეაწუხოს.“ კიბოს ეროვნული ინსტიტუტი იმავეს ასე წერს: „სიცოცხლის ბოლოს ადამიანები ხშირად დიდ შიმშილს არ გრძნობენ და შეიძლება ძალიან ცოტა საკვები სურდეთ. წყლის ყლუპები, ყინულის ნატეხები და პირის მოვლა წყურვილის განცდას შეიძლება დაეხმაროს.“

და უმნიშვნელოვანესი წინადადება: „სიცოცხლის ბოლოს მყოფ ადამიანს საკვები და სითხე ძალით არ უნდა მიეცეს. ამან დისკომფორტი ან დახრჩობა შეიძლება გამოიწვიოს.“

რა შეიძლება გაკეთდეს პირის სიმშრალისთვის
მეთოდი შენიშვნა
პირისა და ტუჩების ხშირი მოვლა სახელმძღვანელოს მკაფიო რჩევაა; გეგმაში უნდა ჩაიწეროს
ნერწყვის შემცვლელი სპრეი და გელი ექიმთან ან ფარმაცევტთან კონსულტაციით
ტუჩების დატენიანება ვაზელინი ან წყალზე დაფუძნებული გელი
ყინულის პატარა ნატეხები ან გაყინული ხილის წვენი შეიძლება პირი გააგრილოს
მცირე სითხე უნემსო შპრიცით ან საწვეთურით მხოლოდ თუ ადამიანს ყლაპვა შეუძლია
ღრუბლისთავიანი პირის ჩხირები ყურადღება: აღწერილია უსაფრთხოების შეშფოთება ღრუბლის თავის მოცილებისა და დახრჩობის შესაძლო გამოწვევის გამო

გაუწყლოება აქტიური მკურნალობის დროს

არსებობს სიცოცხლის დასასრულზე გაცილებით უფრო ხშირი და უფრო ადვილად მოსაგვარებელი პრობლემა: სითხის დაკარგვა ქიმიოთერაპიისას. კიბოს ეროვნული ინსტიტუტის თქმით, „ღებინებისას შეიძლება გაუწყლოვდეთ და დიდი რაოდენობით ელექტროლიტი დაკარგოთ.“

ღებინება

სითხისა და ელექტროლიტების დაკარგვა. თუ გულისრევა ვერ კონტროლდება, გუნდს უნდა ეცნობოს — ეს არ არის გვერდითი ეფექტი, რომელიც უნდა აიტანოთ.

დიარეა

ზოგ მკურნალობაში სითხის დაკარგვის ყველაზე სწრაფი გზაა. დიარეის მართვა ლოპერამიდის სტატიაში განვიხილეთ.

პირის ღრუს წყლულები

მუკოზიტი ტკივილით ჭამასა და სმას ერთდროულად აფერხებს და მანკიერ წრეს ქმნის.

გემოს ცვლილება

წყლის გემოს შეცვლაც კი სითხის მიღებას ამცირებს. მეტალის გემო ამის ყველაზე ცნობილი ფორმაა.

ცხელება

ზრდის სითხის მოთხოვნას. ნეიტროპენიულ პაციენტში ცხელება ასევე გადაუდებელი მდგომარეობაა.

არასაკმარისი მიღება

უმადობისა და დაღლილობის გამო სმის დავიწყება მოსალოდნელზე გაცილებით ხშირია.

შემდეგ სიტუაციებში სამკურნალო გუნდს უნდა დაუკავშირდეთ: სითხის პირში ვერ შეკავება, შარდის მნიშვნელოვანი შემცირება ან გამუქება, ადგომისას თავბრუსხვევა, აჩქარებული გულისცემა, უჩვეულო ძილიანობა ან დაბნეულობა, ცხელება. ეს ჩამონათვალი ზოგად კლინიკურ პრაქტიკას ეფუძნება; სტატიისთვის ერთი ავტორიტეტული სახელმძღვანელოდან გადამოწმებული „გამაფრთხილებელი ნიშნების“ სიის მოპოვება ვერ მოხერხდა. თქვენი მკურნალობის ცენტრის საკონტაქტო ინსტრუქციები პრიორიტეტულია.

DROZDOGAN აკადემიის კომენტარი

სტატიის სათაური ცნობისმოყვარე კითხვაა, შინაარსი კი კლინიკური პრობლემა. ერთ ტექსტში მათი გაერთიანების მიზეზია: პაციენტთა ახლობლები ამ ორ კითხვას ერთმანეთში ურევენ — და შემდეგ მავნე დასკვნამდე მიდიან, მაგალითად საყვარელი ადამიანის ჭამის იძულებამდე.

⚡ რატომ არის მნიშვნელოვანი

იმიტომ, რომ ინტუიცია „თუ არ ჭამს, მოკვდება“ ძლიერია და შორსწასული კიბოს დროს მცდარია. საერთაშორისო კონსენსუსის მიხედვით კახექსია ტრადიციული კვებითი მხარდაჭერით სრულად შეუქცევადი სინდრომია; NCI-ის თქმით, „კარგი კვების დროსაც შეიძლება განვითარდეს“. ოჯახისთვის ამის ნათლად ახსნა ხშირად ყველაზე ეფექტიანი დამხმარე მკურნალობაა: პაციენტს სუფრასთან ზეწოლისგან, ოჯახს კი დანაშაულის განცდისგან ათავისუფლებს.

✅ ძლიერი მხარე

ამ სფეროში მოსალოდნელზე უკეთესი მტკიცებულება გვაქვს. ბოლო დღეებში პარენტერალური ჰიდრატაციის გავლენა ორმაგად ბრმა, პლაცებო-კონტროლირებული რანდომიზებული კვლევით შეფასდა — პალიატიურ მოვლაში ეს დიზაინი იშვიათია და ეთიკურად რთული. ხელახალი კვების სინდრომისთვის მკაფიო ზღვრებით განსაზღვრული რისკის კრიტერიუმები და დოზის ზღვრები არსებობს. კახექსიის განსაზღვრება და სტადირება საერთაშორისო კონსენსუსს ეფუძნება. ანუ გაურკვევლობა მონაცემების ნაკლებობიდან კი არა, თავად პრობლემის სირთულიდან მოდის.

⚠️ სუსტი მხარე

კახექსიის მკურნალობაში ორმოცი წელია ერთსა და იმავე შეცდომას ვუშვებთ: არასწორ საბოლოო წერტილს ვზომავთ. მეგესტროლი წონას ზრდის, მაგრამ ეს ცხიმია; ანამორელინი უცხიმო მასას ზრდის, თუმცა მოჭერის ძალას არ ცვლის — EMA-მ ზუსტად ამიტომ თქვა უარი. პონსეგრომაბის მე-2 ფაზის მონაცემები თითქოს ამ მოდელს არღვევს, რადგან კუნთის ინდექსი და აქტივობაც გაუმჯობესდა, თუმცა პირველადი წერტილი კვლავ წონაა, დრო 12 კვირა, გადარჩენის მონაცემი არ არის და არცერთ ქვეყანაში არ არის დამტკიცებული. სიცოცხლის ბოლოს ჰიდრატაციაში რანდომიზებული მტკიცებულება და სახელმძღვანელოს ფრაზები სრულად არ ემთხვევა; დაძაბულობა გულწრფელად უნდა გადმოიცეს და ცალმხრივ რჩევად არ იქცეს.

🩺 პრაქტიკული მნიშვნელობა

(1) წონის კლების შეფასებისას „რამდენთან“ ერთად უნდა ვიკითხოთ „რომელი ქსოვილიდან“; კუნთისა და ცხიმის დაკარგვა ერთი არ არის. (2) კახექსიის დიაგნოზი ადრეულად უნდა დაისვას — პრეკახექსიის ეტაპზე ჩარევის ეფექტიანობის შანსი ყველაზე დიდია. (3) ხანგრძლივად მცირედ ნაკვებ პაციენტში კვების აღდგენა 10 kcal/kg/დღე დოზით იწყება, კონტროლდება ფოსფატი-კალიუმი-მაგნიუმი და მიეცემა თიამინი. (4) მექანიკური ბარიერი — დახშობა, მუკოზიტი, ყლაპვის გაძნელება — მეტაბოლური კახექსიისგან უნდა განვასხვაოთ; პირველი მოგვარებადია. (5) ბოლო დღეებში ჰიდრატაციის გადაწყვეტილება ყოველდღე უნდა გადაფასდეს და ოჯახთან განიხილებოდეს; პირის მოვლა კი ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა ჩატარდეს. (6) ოჯახისთვის „ძალით ნუ აჭმევთ“ თქმა საკმარისი არ არის; რატომ არ უნდა აიძულონ — ეს უნდა ავუხსნათ.

❓ ღია კითხვები

GDF-15-ის ბლოკირება წონასა და კუნთის მასას აუმჯობესებს, მაგრამ გადარჩენასა და პაციენტის ყოველდღიურ ფუნქციას ცვლის? მე-3 ფაზის მონაცემების გარეშე პასუხი არ არის. მეორე: თუ კახექსია ადრე გამოვლინდა და ვარჯიში, კვება და წამალი ერთად გამოიყენება, შეიცვლება შედეგი თუ პრობლემა თავად სიმსივნეა? მესამე და კლინიკურად ყველაზე სადავო: შეგვიძლია წინასწარ განვასხვაოთ, ვინ მიიღებს სითხის სარგებელს სიცოცხლის ბოლო დღეებში? დღეს ამის განმასხვავებელი კრიტერიუმი არ გვაქვს; გადაწყვეტილება თითოეული პაციენტისთვის თავიდან, ხელით მიიღება.

დასკვნა: „რამდენ ხანს უძლებს ადამიანი შიმშილს?“ პასუხი — წყლით კვირები, მის გარეშე დღეები — ონკოლოგიურ პაციენტზე ძალიან ცოტას ამბობს. კიბოში განლევა მარაგების ამოწურვით კი არა, მეტაბოლიზმის გადაწერით ხდება; ამიტომ სავსე თეფში მას ვერ ასწორებს. კლინიკაში ყველაზე სასარგებლო ორი ქმედებაა კახექსიის ადრეული ამოცნობა და ბოლო დღეებში არიძულება. და ალბათ ყველაზე მნიშვნელოვანი: ახლობელს ნათლად, წყაროებითა და გარკვევით უთხრათ „თქვენი საყვარელი ადამიანი შიმშილით არ კვდება“. ეს წინადადება ისეთ ტვირთს ხსნის, რასაც ვერცერთი წამალი ვერ მოხსნის.

ხშირად დასმული კითხვები

მაქსიმუმ რამდენ ხანს იცოცხლებს ადამიანი უწყლოდ?
ერთი რიცხვი სწორი არ არის. „სამი დღე“ გავრცელებული დასამახსოვრებელი წესია და მეცნიერულად ზუსტი არ არის. უკიდურეს სიცხეში დრო შეიძლება ერთ დღეზე ნაკლები იყოს — აქ სიკვდილის მიზეზი უწყლობამდე სითბური დარტყმაა. გრილ, დაცულ და უმოძრაო პირობებში ორ კვირაზე მეტი დოკუმენტირებული შემთხვევებია (Mihavecz, 18 დღე — თუმცა კედლის კონდენსატს სვამდა). განმსაზღვრელია სიცხე, ტენიანობა, აქტივობა, საწყისი ჰიდრატაცია და სხეულის ზომა.
რამდენ ხანს შეიძლება შიმშილი წყლის სმისას?
საუკეთესო ადამიანური მონაცემები შიმშილობებიდან გვაქვს: 1981 წლის Maze-ის ციხეში გარდაცვლილი ათი ადამიანის დრო 46-დან 73 დღემდე იყო — წყალსა და მარილს იღებდნენ. ლიტერატურაში 28–40 დღის მსგავსი უფრო მოკლე პერიოდებიც არის. ხანგრძლივობა ძლიერ იცვლება საწყისი ცხიმის მარაგის, სხეულის ზომისა და თანმხლები დაავადების მიხედვით.
რატომ კლავს უწყლობა შიმშილზე გაცილებით სწრაფად?
რადგან წყალს მარაგი არ აქვს. სხეულს ენერგიის ცხიმიდან სესხება შეუძლია, სისხლის მოცულობის კი ვერსაიდან. წყლის დაკარგვა პირდაპირ მიმოქცევას არღვევს, წნევას ამცირებს და ორგანოთა სისხლმომარაგებას აფერხებს. შიმშილისას კი მეტაბოლიზმი ნელდება, კეტონებზე გადადის და კუნთი შეძლებისდაგვარად ინახება.
რატომ იკლებს კიბოს პაციენტი წონაში კარგი კვების მიუხედავად?
ამას კიბოს კახექსია ეწოდება. საერთაშორისო განსაზღვრებით ეს ტრადიციული კვებითი მხარდაჭერით სრულად შეუქცევადი მრავალფაქტორული სინდრომია ჩონჩხის კუნთის დაკარგვით. NCI-ის თქმით, „კარგი კვების დროსაც შეიძლება განვითარდეს“. ანუ პრობლემა საკვების ნაკლებობა კი არა, სიმსივნის მიერ შექმნილი მეტაბოლური მდგომარეობაა. მაინც აუცილებლად უნდა ვეძებოთ უმადობის გამოსწორებადი მიზეზები: გულისრევა, პირის წყლულები, გემოს ცვლილება, დახშობა და ტკივილი.
არსებობს კახექსიის წამალი?
თურქეთსა და ევროპაში დამტკიცებული, კახექსიისთვის სპეციფიკური წამალი არ არის. მეგესტროლის აცეტატი მადას ყოველ მეოთხე პაციენტში ზრდის, თუმცა მომატებული წონა ძირითადად ცხიმია და გადარჩენის სარგებელი არ გამოვლენილა. ანამორელინი იაპონიაში 2021 წელს დამტკიცდა, მაგრამ ევროპის წამლის სააგენტომ 2017 წელს უარყო. ახალმა ანტისხეულმა პონსეგრომაბმა მე-2 ფაზაში იმედისმომცემი შედეგები აჩვენა, თუმცა ჯერ არცერთ ქვეყანაში არ არის დამტკიცებული.
სწორია ხანგრძლივად მოშიმშილისთვის დაუყოვნებლივ საკვების მიცემა?
არა — ეს შეიძლება საშიში იყოს. ხელახალი კვების სინდრომი, ხელახალი კვებისას ინსულინის ტალღის მიერ ფოსფორის, კალიუმისა და მაგნიუმის უჯრედში გადატანით ჩნდება; დამახასიათებელი ნიშანია ჰიპოფოსფატემია და გართულებები პირველ ხუთ დღეში ჩნდება. NICE რისკიან პაციენტებში კვების მაქსიმუმ 10 kcal/kg/დღე დოზით დაწყებასა და თიამინს ურჩევს. ხელახალი კვება სამედიცინო მეთვალყურეობას მოითხოვს.
უნდა მიეცეს მომაკვდავ პაციენტს ინტრავენური სითხე?
ეს თითოეულ პაციენტში ცალკე გადასაწყვეტია და სტატია ცალმხრივ რჩევას არ იძლევა. რანდომიზებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ დღეში 1 ლიტრი კანქვეშა სითხე სიმპტომებს არ აუმჯობესებდა და გადარჩენას არ ახანგრძლივებდა. სანაცვლოდ, სახელმძღვანელოები ამბობს, რომ ნაკლებმა ჰიდრატაციამ წყურვილი და დელირიუმი შეიძლება გამოიწვიოს, ჭარბმა კი ასპირაციისა და სუნთქვის გაძნელების რისკი შექმნას, ამიტომ ჰიდრატაციის ყოველდღიურ შეფასებას მოითხოვს. გადაწყვეტილება სამკურნალო გუნდთან განიხილეთ.
ჩემი საყვარელი ადამიანი შიმშილით კვდება?
არა. ჭამის შეწყვეტა სიკვდილის მიზეზი კი არა, შედეგია. პალიატიური მოვლის წყაროების თქმით, „როდესაც ადამიანი კვდება, ჭამა-სმის რაოდენობა მისი სიცოცხლის ხანგრძლივობას არ ცვლის“ და ბოლო დღეებში პაციენტები „შიმშილს არ გრძნობენ; საკვებმა და სასმელმა შეიძლება შეაწუხოს“. NCI მკაფიოდ აფრთხილებს: საკვები და სითხე ძალით არ უნდა მიეცეს; ამან დისკომფორტი ან დახრჩობა შეიძლება გამოიწვიოს. საუკეთესოა პირის მოვლა, ყინულის პატარა ნატეხები და იმდენის შეთავაზება, რამდენიც და როდესაც თავად სურს.
რამდენი დღე შეიძლება ნანგრევებში ცხოვრება?
34 მიწისძვრის ანალიზში ყველაზე ხანგრძლივი სანდო შეტყობინება იყო 14 დღე, მასთან უახლოესი — 13 დღე. მეორე დღის შემდეგ გადარჩენის მქონე 18 მიწისძვრაში საშუალო მაქსიმუმი 6,8 დღეა. 1999 წლის მარმარას მიწისძვრაში დოკუმენტირებული დროები 0,5-დან 6,2 დღემდე იყო. „ოქროს 72 საათი“ დაგეგმვის წესია და არა ბიოლოგიური ზღვარი.
რა უნდა გაკეთდეს პირველად ნანგრევებიდან გამოყვანილთან?
ჩაჭყლეტის სინდრომის რისკის გამო, განსაკუთრებით თუ ჩაჭყლეტა ოთხ საათზე მეტხანს გაგრძელდა, კიდურის გათავისუფლებამდე ინტრავენური სითხე უნდა მიეცეს. წნევის მოხსნისას კალიუმი და მიოგლობინი სისხლში გადადის, რაც არითმიასა და თირკმლის უკმარისობას იწვევს. ჩაჭყლეტის სინდრომის პაციენტთა დაახლოებით ნახევარში თირკმლის მწვავე უკმარისობა ვითარდება.

ლექსიკონი

დეჰიდრატაცია
სხეულის სითხის შემცირება იმდენად, რომ ნორმალური ფუნქცია ირღვევა.
ჰიპერნატრიემია
სისხლში ნატრიუმის მომატება; წყლის დანაკარგით გამოწვეულ დეჰიდრატაციაში ხშირია. სწრაფმა კორექციამ ტვინის შეშუპება შეიძლება გამოიწვიოს.
კეტოზი
შიმშილისას ცხიმის დაშლის მატებით კეტონური სხეულების ენერგიის წყაროდ ქცევა.
კახექსია
ჩონჩხის კუნთის დაკარგვით მიმდინარე მრავალფაქტორული სინდრომი, რომელიც ტრადიციული კვებითი მხარდაჭერით სრულად ვერ აღდგება და ფუნქციის პროგრესულ დაკარგვას იწვევს.
სარკოპენია
კუნთის მასისა და ძალის შემცირება.
პრეკახექსია
მნიშვნელოვან წონის კლებამდე ადრეული მეტაბოლური ცვლილებების პერიოდი; ჩარევის საუკეთესო შანსის ეტაპი.
რეფრაქტერული კახექსია
მკურნალობისადმი უპასუხო შორსწასული კახექსია; მოსალოდნელი სიცოცხლე სამ თვეზე ნაკლებია.
ხელახალი კვების სინდრომი
არასაკმარისად ნაკვები პაციენტის სწრაფი ხელახალი კვებით გამოწვეული სითხისა და ელექტროლიტების გადანაცვლება; დამახასიათებელია ჰიპოფოსფატემია.
თიამინი (B1 ვიტამინი)
გლუკოზის მეტაბოლიზმში მონაწილე ვიტამინი. მისი დეფიციტი Wernicke-Korsakoff-ის სინდრომს იწვევს. ელექტროლიტი არ არის.
GDF-15
ზოგი სიმსივნის მიერ გამოყოფილი ცილა, რომელიც ტვინის მადის ცენტრებს თრგუნავს. კახექსიის ახალი სამკურნალო სამიზნე.
გრელინი
კუჭიდან გამოყოფილი მადის გამაძლიერებელი ჰორმონი. ანამორელინი მის რეცეპტორს ასტიმულირებს.
პარენტერალური ჰიდრატაცია
სითხის შეყვანა არა პირით, არამედ ვენაში ან კანქვეშ.
რაბდომიოლიზი
კუნთოვანი ქსოვილის დაშლა და უჯრედის შიგთავსის სისხლში მოხვედრა.
მიოგლობინურია
კუნთის დაშლისას გამოთავისუფლებული მიოგლობინის შარდში გადასვლა; თირკმლის მილაკების დაზიანება შეიძლება გამოიწვიოს.
კომპარტმენტ-სინდრომი
კუნთის განყოფილებაში წნევის ზრდით მიმოქცევის შეფერხება; შეიძლება ფასციოტომია დასჭირდეს.

გამჭვირვალობის შენიშვნა.

გადამოწმებული საკითხები: 1981 წლის Maze-ის ციხის შიმშილობაში გარდაცვლილი ათი ადამიანის პერიოდები და 46–73 დღის დიაპაზონი; Angus Barbieri-ის შიმშილის თარიღები, დრო, დანამატები, წონის მაჩვენებლები და პუბლიკაცია; Andreas Mihavecz-ის თარიღები, ადგილი, დრო და კედლის კონდენსატის სმა; Poon Lim-ის გემი, ჩაძირვისა და გადარჩენის თარიღები, 133 დღე, ტივის მარაგები და შემდგომი კვება; „სამების წესის“ მეცნიერული არაზუსტობა; საწოლს მიჯაჭვულებში საკვებისა და წყლის შეწყვეტისას ტიპური 10–14 დღე; სხეულის წყლის წილის ცვლა ასაკით, სქესითა და შემადგენლობით; მთლიანი წყლისა და წონის მიხედვით დანაკარგის ზღვრები და პედიატრიული კლასიფიკაცია; ტვინის შეშუპება როგორც სწრაფი კორექციის გართულება და არა დეჰიდრატაციის ნიშანი და საათში 0,5 mOsm/L წესი; მინესოტის ექსპერიმენტის თარიღები, კალორიები, მონაწილეები და ფსიქოლოგიური შედეგები; ნანგრევებში გადარჩენის ანალიზის რიცხვები და მარმარას 1999 მონაცემები; ჩაჭყლეტის კომპონენტები, თირკმლის უკმარისობის %50, %3–20 და %74 მაჩვენებლები და „გათავისუფლებამდე ვენური წვდომა“ წესი; კახექსიის კონსენსუსური განსაზღვრება, დიაგნოსტიკა და სამი ეტაპი; NCI-ის ფრაზები კალორიებით განლევის ვერ შეჩერებაზე; კახექსიის სიხშირე; მეგესტროლის ეფექტები და რისკები; ანამორელინის იაპონური დამტკიცების თარიღები, ჩვენება, დოზა და EMA-ის უარის თარიღები და მიზეზი; პონსეგრომაბის მე-2 ფაზის მონაწილეები, დოზები, შედეგები და სანდოობის ინტერვალები; ხელახალი კვების მექანიზმი, ჰიპოფოსფატემია, ASPEN-ის ხუთდღიანი ფანჯარა და NICE-ის რისკები და დოზები; Bruera-ს რანდომიზებული კვლევის დიზაინი, საბოლოო წერტილები და შედეგები; NICE-ის ორი რეკომენდაცია ბოლო დღეებზე და ხარისხის სტანდარტი; პალიატიური დაწესებულებებისა და NCI-ის საოჯახო ინფორმაცია; ღრუბლისთავიანი ჩხირების უსაფრთხოება.

ვერგადამოწმებული საკითხები: Mihavecz-ის Guinness-ის ოფიციალური ჩანაწერი; 1981 წლის შიმშილობის მონაწილეთა საერთო რაოდენობა; Kevin Lynch-ის დაწყების თარიღი; ნანგრევებში დღეების მიხედვით გადარჩენის პროცენტები; ROMANA 1–2-ის რიცხვითი შედეგები; ანამორელინის აშშ-ის სტატუსი; კახექსიაში კორტიკოსტეროიდების მადაზე გავლენის სიდიდე და დრო, ამიტომ ტექსტში არ არის; ESMO-ის კახექსიის სახელმძღვანელოს რჩევები, გვერდი მიუწვდომელი იყო; სიმსივნის ტიპებით კახექსიის პროცენტები; Bruera-ს ზუსტი პუბლიკაციის წელი; კიბოს პაციენტის დეჰიდრატაციის ერთი ავტორიტეტული წყაროთი გადამოწმებული „გამაფრთხილებელი ნიშნები“; მუკოზიტის, ნაწლავის დახშობისა და ჰიპერკალციემიის დოკუმენტირებულ მიზეზებად ჩამოთვლა; თურქეთში კახექსიის მკურნალობაზე, კვებით მხარდაჭერასა და პალიატიურ მოვლაზე წვდომა და SGK-ის ანაზღაურების მოცვა — ამ საკითხებზე არანაირი მტკიცება არ გაკეთებულა.

კრიტიკის წყარო: შეფასებები, რომ „მეგესტროლი არასწორ საბოლოო წერტილს აუმჯობესებს“, „პონსეგრომაბის მონაცემი იმედისმომცემია, მაგრამ მე-2 ფაზის, 12-კვირიანი და წონაზე დაფუძნებული“, „ოქროს 72 საათი ბიოლოგიური ზღვარი არ არის“ და „რანდომიზებულ მტკიცებულებასა და სახელმძღვანელოს შორის დაძაბულობა ცალმხრივ რჩევად არ უნდა იქცეს“ ამ სტატიას ეკუთვნის. სანაცვლოდ, კახექსიის კვებით შეუქცევადობა, EMA-ის უარის მიზეზი, Bruera-ს კვლევის შედეგი და NICE-ის კრიტერიუმები ციტირებული წყაროების საკუთარი ფრაზებია.

ინტერესთა განცხადება: ამ სტატიაში ნახსენებ არცერთ წამალთან ან მწარმოებელ კომპანიასთან კავშირი არ გვაქვს.

წყაროები

  1. CAIN Archive, Ulster University. 1981 წლის შიმშილობის ქრონოლოგია. cain.ulster.ac.uk
  2. Stewart WK, Fleming LW. "Features of a successful therapeutic fast of 382 days' duration." Postgraduate Medical Journal, მარტი 1973.
  3. Keys A, Brožek J, Henschel A, Mickelsen O, Taylor HL. The Biology of Human Starvation. University of Minnesota Press, 1950.
  4. Macintyre AG, Barbera JA, Smith ER. "Surviving collapsed structure entrapment after earthquakes: a 'time-to-rescue' analysis." Prehospital and Disaster Medicine, 2006.
  5. American College of Emergency Physicians / CDC. "Crush Injury and Crush Syndrome" აფეთქებითი ტრავმის საინფორმაციო ფურცელი. acep.org
  6. Merck Manual Professional. "Hypernatremia" და "Dehydration in Children". merckmanuals.com
  7. U.S. Geological Survey. "Water in You: Water and the Human Body." usgs.gov
  8. Fearon K, Strasser F, Anker SD, და სხვ. "Definition and classification of cancer cachexia: an international consensus." Lancet Oncology 2011. (კრიტერიუმები NCI PDQ-ით არის გადმოცემული; პირველადი ტექსტი მიუწვდომელი იყო.)
  9. National Cancer Institute. PDQ "Nutrition in Cancer Care" — Health Professional და Patient ვერსიები. cancer.gov
  10. Salacz M. "Megestrol Acetate for Cancer Anorexia-Cachexia." Palliative Care Network of Wisconsin, Fast Fact #100. mypcnow.org
  11. Ono Pharmaceutical. Adlumiz-ის (ანამორელინის ჰიდროქლორიდი) ბაზარზე გამოტანის განცხადება, 21 აპრილი 2021. ono-pharma.com
  12. European Medicines Agency. ანამორელინის რეგისტრაციის განაცხადის უარყოფა (18 მაისი 2017) და ხელახალი შეფასების შემდეგ დადასტურება (14 სექტემბერი 2017).
  13. Pfizer. "Pfizer Presents Positive Data from Phase 2 Study of Ponsegromab." პრესრელიზი, 14 სექტემბერი 2024. ერთდროული პუბლიკაცია: New England Journal of Medicine, "Ponsegromab for the Treatment of Cancer Cachexia."
  14. StatPearls / NCBI Bookshelf. "Refeeding Syndrome." ncbi.nlm.nih.gov
  15. NICE Clinical Guideline CG32. Nutrition support for adults — ხელახალი კვების რისკის კრიტერიუმები და დოზის რჩევები. nice.org.uk
  16. Bruera E, და სხვ. "Parenteral hydration in patients with advanced cancer: a multicenter, double-blind, placebo-controlled randomized trial." Journal of Clinical Oncology, DOI 10.1200/JCO.2012.44.6518.
  17. NICE NG31. "Care of dying adults in the last days of life." nice.org.uk
  18. NICE QS144. "Care of dying adults in the last days of life" — ხარისხის განცხადება 4: ჰიდრატაცია. nice.org.uk
  19. Marie Curie. "Eating and drinking when someone is dying" და "Hydration and nutrition" (პროფესიონალებისთვის). mariecurie.org.uk

ვიზიტის მოთხოვნა

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

ერთად განვიხილოთ ეს სტატია

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

Drozdogan-ის ასისტენტი

რამდენ ხანს შეუძლია ადამიანს შიმშილისა და წყურვილის ატანა?

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

საუბრისა და კონფიდენციალურობის შესახებ ინფორმაცია

ამ საუბარში პასუხობს Drozdogan-ის ასისტენტი. საიტის უფლებამოსილმა ადმინისტრატორებმა შესაძლოა იგი ხარისხის შესამოწმებლად განიხილონ. არ გააზიაროთ პირადი ინფორმაცია.

პასუხები მზადდება OpenAI-ის ინფრასტრუქტურით. კითხვებსა და პასუხებს ამუშავებს ეს სერვისი; საუბრის ჩანაწერები ინახება ჩვენს საიტზე. არ გააზიაროთ საიდენტიფიკაციო, საკონტაქტო ან პირადი ჯანმრთელობის ინფორმაცია.

0 / 1000

მხოლოდ საინფორმაციოდ; არ იძლევა პირად დიაგნოზს ან მკურნალობის რჩევას.

დაკავშირებული სტატიები

გაეცანით სხვა სტატიებს ამ თემაზე.

იყავით ინფორმირებული

მიიღეთ ახალი სტატიები და სამეცნიერო სიახლეები ელფოსტით.

Google Analytics საჯარო გვერდებზე ამ ფანჯრისგან დამოუკიდებლად მუშაობს და შეიძლება ანალიტიკური ქუქიები გამოიყენოს. აქ გაკეთებული არჩევანი მხოლოდ გარე სერვისებს მართავს.