İnsan Aclığa və Susuzluğa Nə Qədər Dözə Bilər?

Bu məqalədə
"İnsan aclığa və susuzluğa nə qədər dözür?" sualının dolaşan cavabı sadədir: susuz üç gün, ac bir-iki ay. Gerçəklik daha dəyişkəndir — bu yazının əsas mövzusu isə rekordlar deyil. Onkoloji xəstədə iştahanın itməsi, çəkinin əriməsi və həyatın son günlərində su içməyin dayanması sağqalma hədləri ilə deyil, tamamilə başqa fiziologiya ilə izah olunur. Bunları qarışdırmaq xəstə yaxınlarının yaşadığı ən ağır yanlış anlaşılmalardan birinə səbəb olur.
Yazının ilk yarısı fiziologiyanı və sənədləşdirilmiş halları düzəldilmiş rəqəmlərlə izah edir. İkinci yarısı isə birbaşa onkologiyaya aiddir: xərçəng kaxeksiyası niyə sadə aclıqdan fərqlidir, yenidən qidalanma sindromu nədir və həyatın son günlərində damardan maye verməyin xəstəyə nə etdiyi — və etmədiyi — barədə sübutlar nə deyir.
Əvvəldən xəbərdarlıq. Bu yazıdakı müddətlər sağqalma hədlərini təsvir edir; hədəf deyil. Tibbi nəzarətsiz uzunmüddətli ac qalmaq ciddi, bəzən geri dönməz zədə riski daşıyır. Yemək davranışınızla bağlı çətinlik çəkirsinizsə və ya çəkiniz sizi narahat edirsə, bu yazıdakı rəqəmləri meyar saymayın; həkimə və ya etibar etdiyiniz birinə müraciət edin — bu mövzuda dəstək almaq mümkündür və təsirlidir.
Əvvəlcə beş düzəliş
| Dolaşan ifadə | Düzgün məlumat |
|---|---|
| "Aclıq tətilləri adətən 45–61 gündən sonra ölümlə nəticələndi" | Aralıq dardır. 1981-ci il Maze Həbsxanası aclıq tətilində ölən on insanın müddətləri 46 ilə 73 gün arasındadır. Ən qısa Martin Hurson (46 gün), ən uzun Kieran Doherty (73 gün). Tətilçilər su və duz qəbul edirdilər. Ədəbiyyatda 28, 36, 38 və 40 gün kimi daha qısa müddətlər də bildirilmişdir. |
| "Andreas Mihavecz 18 gün qidasız və susuz qaldı" | Müddət və il doğrudur (1–19 aprel 1979, Avstriyanın Bregenz şəhərində saxlama kamerasında unuduldu), lakin tamamilə susuz deyildi: kamera divarlarında yoğuşan suyu yalayaraq sağ qaldı. 24 kilo itirdi. Yəni bu, "susuz" deyil, "minimum su ilə" olan haldır. |
| "Angus Barbieri 1965-ci ildə 382 gün ac qaldı" | Müddət doğrudur, lakin tarix natamamdır: oruc 14 iyun 1965 – 30 iyun 1966 arasındadır. Həmçinin yalnız su içmədi — çay, qəhvə, mineral su, vitaminlər, kalium və natrium əlavələri və maya ekstraktı qəbul etdi. Çəkisi 207 kg-dan 82 kg-a düşdü. Dundee-də tibbi nəzarətdə idi; Postgraduate Medical Journal, 1973-cü ildə yayımlandı. |
| "Susuzluğun əlamətləri arasında qızdırma və beyin ödemi var" | Yanlışdır — və mühüm yanlışlıqdır. Beyin ödemi susuzluğun əlaməti deyil, hipernatremik dehidratasiyanın həddindən artıq sürətlə düzəldilməsinin ağırlaşmasıdır. Susuzluqda beyin hüceyrələri büzüşür, şişmir. Buna görə ağır hallarda serum osmolyallığı saatda 0,5 mOsm/L-dən sürətli azaldılmır. |
| "Elektrolit pozuntuları (məsələn, tiamin/K⁺)" | Tiamin elektrolit deyil, vitamindir (B1). Bununla belə, aclıq və yenidən qidalanma mənzərəsinin həqiqi hissəsidir — lakin elektrolit dəyişikliklərinin yanında, daxilində deyil. Çatışmazlığı Wernicke-Korsakoff sindromuna səbəb olur. |
"Üç gün" qaydası haradan gəlir?
Susuz üç gün, qidasız üç həftə, sığınacaqsız üç saat, havasız üç dəqiqə — sağqalma ədəbiyyatında buna "üçlər qaydası" deyilir. Yadda qalandır, lakin mənbəyi elmi tədqiqat deyil; xatırlatma qaydasıdır və elmi baxımdan dəqiq deyil.
Susuz qalma müddətini müəyyən edən əsas dəyişən temperaturdur. Temperatur artdıqca su itkisi artır, müddət qısalır; həddindən artıq istidə ölüm günlərlə deyil, istilik vurması ilə saatlar içində gələ bilər. Sərin şəraitdə isə müddət xeyli uzanır. Buna görə tək rəqəm vermək əvəzinə belə demək düzgündür: susuz qalma müddəti həddindən artıq istidə bir gündən az ola, qorunan və sərin şəraitdə iki həftəni aşa bilər. Müəyyənedicilər mühitin temperaturu, rütubət, fiziki fəaliyyət, insanın başlanğıc hidratasiyası və bədən ölçüsüdür.
Yatağa bağlı, hərəkətsiz insanlarda — yəni həyatın son dövründəki xəstələrdə — həm qida, həm su qəbulu kəsildikdə ölümün adətən 10–14 gün içində, təxminən bir-üç həftə aralığında baş verdiyi bildirilmişdir. Bu rəqəm istidə yeriyən insanın vəziyyətindən tam fərqli halı təsvir edir və bunlar bir-birinin yerinə istifadə edilə bilməz.
Bədənin nə qədəri sudur? Hansı faiz nəyi ölçür?
"Bədənin %60-ı sudur" cümləsi orta yetkin kişi üçün doğrudur, lakin universal deyil.
| Qrup | Nisbət |
|---|---|
| Yenidoğulmuş | %70–78 |
| Bir yaşlı körpə | ~%65 |
| Yetkin kişi | ~%60 |
| Yetkin qadın | ~%55 |
| Piylənməsi olan yetkin | %40 və aşağı |
Fərq yağ toxumasının əzələ toxumasından xeyli az su ehtiva etməsindən qaynaqlanır. Buna görə eyni maye itkisi fərqli insanlarda müxtəlif ağırlıqda vəziyyət yaradır.
Burada tez-tez edilən səhv var: "%3 itki" ilə "%10 itki" ifadələri fərqli məxrəclərdən istifadə edir. Ümumi bədən suyunun faizi kimi baxdıqda: %3–4 azalmaya çox insan çətinliksiz dözür; %5–8 yorğunluq və başgicəllənmə yaradır; %10-dan yuxarı fiziki və zehni pozulma, güclü susuzluqla gedir; %15–25 ölümcüldür. Klinikada istifadə edilən pediatrik təsnifat isə bədən çəkisinin faizinə baxır və tam fərqli hədlər verir. Faiz oxuyarkən "nəyin faizi?" soruşmaq lazımdır.
| Ağırlıq | Körpələr | Böyük uşaqlar və yeniyetmələr |
|---|---|---|
| Yüngül | %5 | %3 |
| Orta | %10 | %5–6 |
| Ağır | %15 | %7–9 |
Qan dövranı pozuntusu əlamətli ağır dehidratasiya təcili venadaxili maye əvəzlənməsi tələb edir.
Aclıqda bədən nə edir? Yanacaq dəyişmə sırası
Qida qəbulu kəsildikdə bədən təsadüfi davranmır; müəyyən ardıcıllıqla yanacaq dəyişir və bu sıra hansı toxumanın nə vaxt sərf ediləcəyini müəyyənləşdirir.
| Dövr | Əsas yanacaq | Nə baş verir? |
|---|---|---|
| 0–24 saat | Qlikogen | Qaraciyər və əzələdəki qlikogen ehtiyatları qlükozaya çevrilərək qan şəkəri qorunur. Halsızlıq, əsəbilik, güclü aclıq hissi. |
| 2-ci gündən etibarən | Yağ | Yağların səfərbərliyi sürətlənir, keton cisimləri artır — ketoz. Beyin getdikcə keton istifadəsinə keçir. Aclıq hissi paradoksal olaraq azala bilər; metabolizm yavaşlayır. |
| İlk günlər | — | Sürətli çəki itkisi görünür, lakin bunun böyük hissəsi sudur; qlikogenin hər qramı yanında bir neçə qram su saxlayır. |
| Həftələr | Yağ + zülal | Yağ ehtiyatları azaldıqca əzələ zülalları parçalanıb enerjiyə çevrilir. Əzələ əriməsi, immunitetin zəifləməsi, infeksiya riski. |
| İrəliləmiş mərhələ | Zülal | Elektrolit pozuntuları, ürək ritm pozuntuları, çoxorqan çatışmazlığı riski. Ölüm adətən ürək əzələsi itkisi və ritm pozuntusuna bağlıdır, birbaşa "enerjinin bitməsinə" deyil. |
Bu ardıcıllıq aclığa niyə susuzluqdan daha uzun dözüldüyünü izah edir. Yağ toxuması sıx enerji ehtiyatıdır və bədən bu ehtiyatdan istifadə edərkən əzələni mümkün qədər qorumağa çalışır — metabolizmi yavaşladır, ketonlara keçir, zülal parçalanmasını basdırır. Suyun isə ehtiyat anbarı yoxdur. Su itkisi birbaşa qan həcmini azaldır və dövranı pozur; aralıq həll yoxdur. Bədən enerjini borc ala bilər, həcmi yox.
Sənədləşdirilmiş hallar: rəqəmlərlə
| Hal | Müddət | Şərait | Qeyd |
|---|---|---|---|
| Angus Barbieri 1965–66, Şotlandiya |
382 gün | Bərk qida yoxdur; çay, qəhvə, mineral su, vitaminlər, kalium və natrium əlavələri. Tibbi nəzarət altında. | 207 kg → 82 kg. Postgraduate Medical Journal, 1973. Klinik nəzarətdən kənarda qətiyyən tətbiq edilməməlidir. |
| Poon Lim 1942–43, Atlantik |
133 gün | SS Benlomond torpedolandı (23 noyabr 1942); 5 aprel 1943-cü ildə Braziliya sahillərində xilas edildi. | Saldakı 45 litr su və ərzaq təxminən ~70-ci gündə bitdi. Sonra yağış suyu topladı, balıq və dəniz quşu ovladı. |
| Maze Həbsxanasında aclıq tətili 1981, Şimali İrlandiya |
46–73 gün | Su və duz qəbulu davam edir, bərk qida yoxdur. | On nəfər öldü. Ən qısa 46 gün, ən uzun 73 gün. Bu aralıq "ac qalmanın yuxarı həddi" üçün əlimizdəki ən yaxşı insan məlumatıdır. |
| Andreas Mihavecz 1979, Avstriya |
18 gün | Saxlama kamerasında unuduldu; qida yoxdur, su əvəzinə divardakı yoğuşma. | 24 kilo itirdi. Çox vaxt "susuz sağqalma rekordu" kimi xatırlanır — Guinness qeydi bu yazı üçün təsdiqlənmədi. |
| Minnesota Aclıq Təcrübəsi 1944–45, ABŞ |
24 həftə | 36 könüllü; 12 həftə ~3.200 kcal nəzarət, 24 həftə ~1.560 kcal yarımaclıq, sonra ikimərhələli reabilitasiya. | Hədəf başlanğıc çəkisinin ~%25-ini itirmək idi. Nəticələr sonrakı bölmədədir. |
Minnesota təcrübəsinin ən qalıcı nəticəsi fizioloji deyil, psixolojidir. Yarımaclıq dövründə iştirakçılarda depressiya, isteriya və hipoxondriya ölçmələrində nəzərəçarpan artım, qida ilə obsesiv məşğulluq, cinsi marağın böyük ölçüdə itməsi və sosial uzaqlaşma yarandı. Reabilitasiya dövrü də psixoloji baxımdan çətin idi. Ancel Keys və komandasının 1950-ci ildə yayımladığı ikicildlik The Biology of Human Starvationbu gün yemək pozuntularının anlaşılmasında hələ də əsas mənbədir. Bunun onkologiyadakı qarşılığı budur: kifayət qədər yeyə bilməmək yalnız qidalanma problemi deyil, həm də əhval problemidir — və xəstənin "yemək istəməməsi" bəzən bu dövrənin bir hissəsidir. Xərçəngdə yorğunluq və ruh düşkünlüyünün iç-içə keçməsini halsızlıq və yorğunluq yazımızda nəzərdən keçirmişdik.
Dağıntı altında: Türkiyə üçün birbaşa mənası olan məlumatlar
Zəlzələdə dağıntı altında qalan insan nə qədər dözə bilər? Bu sual üçün əlimizdəki ən möhkəm mənbə 1985–2004 arasında 34 zəlzələni araşdıran və 48 tibbi nəşrdən xilas edilmə müddətlərini toplayan təhlildir (Prehospital and Disaster Medicine, 2006).
| Ən uzun etibarlı bildiriş | 14 gün; ona ən yaxın hal 13 gün |
|---|---|
| Tibbi ədəbiyyatda ikinci ən uzun yaxşı sənədləşdirilmiş hal | 8,7 gün (209 saat) |
| 48 saatdan sonra xilasetmə bildirən məqalələrin sayı | 25 |
| İkinci gündən sonra xilasetmə olan 18 zəlzələdə orta maksimum müddət | 6,8 gün (median 5,75 gün) |
| 1999 Marmara zəlzələsi | 43 nəfərdə sənədləşdirilmiş xilas edilmə müddətləri 0,5 – 6,2 gün |
"Qızıl 72 saat" planlaşdırma qaydasıdır, bioloji hədd deyil. Xilasetmələrin çoxu ilk 24 saatda baş verir — lakin yuxarıdakı məlumatlar 48 saatdan sonra da çoxlu canlı xilasetmə olduğunu və bəzi hallarda 13–14 günə çatıldığını göstərir. Axtarış-xilasetmə işlərinin üçüncü günün sonunda azaldılmasının tibbi əsası yoxdur.
Əzilmə (crush) sindromu: dağıntının səssiz təhlükəsi
Dağıntıda əsas təhlükə çox vaxt susuzluq deyil. Uzun müddət təzyiq altında qalan əzələ toxuması parçalanır (rabdomioliz) və hüceyrə tərkibi qan dövranına qarışır. Amerika Təcili Yardım Həkimləri Kollecinin tərifinə görə əzilmə sindromu "sistemik əlamətləri olan yerli əzilmə zədəsidir".
| Komponent | Nə baş verir? |
|---|---|
| Maye sekvestrasiyası | 48 saatda əzilmiş nahiyəyə 12 litrdən çox maye sızır → hipovolemiya və şok |
| Hiperkalemiya | İşemik əzələdən kalium dövrana keçir → ürək ritm pozuntusu |
| Hipokalsemiya | Kalsium zədələnmiş əzələ hüceyrələrinə sızır |
| Metabolik asidoz | Süd turşusunun toplanması |
| Mioqlobinuriya → böyrək çatışmazlığı | Əzilmə sindromlu xəstələrin təxminən %50-sində kəskin böyrək çatışmazlığı yaranır |
| Kompartment sindromu | Əzələ şişməsi təzyiqi artırır; fassiotomiya lazım ola bilər |
Zəlzələlərdə bina çökməsinə bağlı əzilmə zədələri yaralıların %3–20-sində görülür və %74-ündə ayaqları təsirləndirir.
Təcili idarənin bir cümləlik qaydası: "Əzilmiş ətraf azad edilməzdən əvvəl venadaxili maye verin." Xüsusilə əzilmə dörd saatdan uzun çəkibsə, bu, mühümdür; çünki təzyiq aradan qalxan kimi kalium və mioqlobin dövrana boşalır. Xəstəxanada maye müalicəsi saatda 1,5 litrədək davam etdirilir. Erkən və intensiv maye müalicəsi ideal olaraq dağıntıdan çıxarmadan əvvəl başlamalıdır. Yəni dağıntıdakı insana "su verin" demək kifayət deyil; venadaxili yol açmaq lazımdır.
Xərçəng xəstəsində aclıq başqadır: kaxeksiya
İndiyədək izah edilən hər şey sadə aclığı təsvir edir: qida yoxdur, bədən ehtiyatlarından istifadə edir, qida veriləndə bərpa olunur. Xərçəng xəstəsindəki ərimə isə bu məntiqə uyğun deyil — bu, yazının ən mühüm cümləsidir.
Beynəlxalq konsensus tərifinə görə xərçəng kaxeksiyası "skelet əzələ kütləsinin davamlı itkisi ilə müəyyən edilən (yağ itkisi olub-olmamasından asılı olmayaraq), ənənəvi qidalanma dəstəyi ilə tam geri döndərilə bilməyən və proqressiv funksiya itkisinə səbəb olan çoxamilli sindromdur."
Milli Xərçəng İnstitutu bunu daha açıq yazır: "kalori qəbulunun artırılması, istər ağızdan, istər tam parenteral qidalanma ilə olsun, ərimə prosesini dayandırmaqda uğursuz olmuşdur" və "enerji çatışmazlığı təkbaşına kaxeksiyanın patogenezini izah etmir." Xəstə məlumatlandırma səhifəsindəki ifadə isə ən aydındır: "Yaxşı qidalanarkən belə yarana bilər."
| Qeyri-iradi çəki itkisi 6 ayda %5-dən çox |
| VKİ 20 kg/m²-dən aşağı və çəki itkisi %2-dən çox |
| Sarkopeniya və çəki itkisi %2-dən çox |
| Mərhələ | Tərif | Müdaxilə şansı |
|---|---|---|
| Prekaxeksiya | Aşkar çəki itkisindən əvvəlki erkən metabolik əlamətlər; yüngül çəki itkisi və iştaha problemləri | Bu mərhələdə erkən müalicə irəliləməni yavaşlada bilər |
| Kaxeksiya | Yuxarıdakı meyarlara uyğun, geri döndərilməsi çətin, gündəlik funksiyaya təsir edən əzələ itkisi | Məhdud |
| Refrakter kaxeksiya | Ağır çəki və əzələ itkisi, müalicəyə cavabsız; irəliləmiş mərhələli xəstəlik, gözlənilən ömür üç aydan qısa | Hədəf artıq çəki deyil, rahatlıqdır |
Ən yüksək göstəricilər yuxarı həzm sistemi, kolorektal və ağciyər xərçənglərində görülür. Şiş növünə görə ətraflı faizlər bu yazı üçün təsdiqlənməmişdir. Pankreas xərçəngi, mədə xərçəngi və qida borusu xərçəngi kimi şişlərdə həmçinin mexaniki problem da əlavə olunur: xəstə yeyə bilmir, çünki yol tıxalıdır. Bu iki vəziyyəti ayırmaq lazımdır — biri qidalanma dəstəyi ilə düzəlir, digəri düzəlmir.
| Sadə aclıq | Xərçəng kaxeksiyası | |
|---|---|---|
| İtirilən toxuma | İlk növbədə yağ; bədən əzələni qorumağa çalışır | İlk növbədə skelet əzələsi; yağ itkisi ola da bilər, olmaya da |
| Metabolizm | Yavaşlayır — qənaət rejiminə keçir | Yavaşlamır; iltihab və metabolik pozulma davam edir |
| Qida veriləndə | Geri dönür | Tam geri dönmür |
| Xəstə yaxşı yeyərkən | Ərimə olmur | Ərimə davam edə bilər |
| Əsas problem | Enerji çatışmazlığı | Enerji çatışmazlığı deyil — yaxud yalnız o deyil |
Bu mənzərənin praktik qarşılığı xəstə yaxınlarının ən çox yaşadığı ziddiyyətdir. Ailə çəki itkisini yetərsiz qidalanma ilə əlaqələndirib xəstəni yeməyə məcbur edir. Xəstə yeyə bilmir, yeyəndə də çəki almır. Ailə günahkarlıq hiss edir, xəstə özünü təzyiq altında hiss edir və süfrə hər gün yenidən mübarizə meydanına çevrilir. Halbuki problem nə ailənin laqeydliyi, nə də xəstənin inadıdır — problem şişin yaratdığı metabolik vəziyyətdir. Bunu açıq izah etmək çox vaxt verilə biləcək ən yaxşı dəstəkləyici müalicədir. Dad dəyişiklikləri kimi əlavə amillər də iştahasızlığı dərinləşdirir və bəziləri həqiqətən düzəldilə bilər.
Kaxeksiya müalicə edilə bilirmi?
Qısa cavab: tam deyil, lakin sahə hərəkətlidir. Üç dərmana baxmaq kifayətdir.
Megestrol asetat — köhnə və yanıltıcı
| İştaha artımı | Təxminən dörd xəstədən birində |
|---|---|
| Çəki artımı | Təxminən on iki xəstədən birində |
| Alınan çəkinin xüsusiyyəti | "Əsasən yağ toxuması, əzələ deyil" |
| Sağqalım | Heç bir tədqiqat sağqalım üstünlüyü göstərməmişdir |
| Həyat keyfiyyəti | Aydın fayda göstərilməmişdir |
| Mühüm risklər | Tromboembolik hadisələr; hipotalamus-hipofiz-adrenal oxun basdırılması ilə adrenal çatışmazlıq |
| Doza | 160–800 mg/gün ağızdan; 800 mg-dan yuxarı əlavə fayda yoxdur |
Megestrol onkologiyada "düzgün sonlanma nöqtəsini seçmək" mövzusunun dərslik nümunəsidir. Dərman çəkini artırır — lakin artan çəki yağdır. Kaxeksiyanın tərifi isə əzələ itkisidir. Yəni dərman xəstəliyin ölçüsünü deyil, ölçülməsi asan əvəzedici göstəricini yaxşılaşdırır. Tərəzidə rəqəm yüksəlir, xəstənin pilləkən çıxması dəyişmir. Çəki kaxeksiyada yanlış sonlanma nöqtəsidir — bu tənqid aşağıdakı yeni dərmanlar üçün də yadda saxlanmalıdır.
Anamorelin — Yaponiyada təsdiqlənmiş, Avropada rədd edilmiş
Anamorelin ağızdan qəbul edilən seçici qrelin reseptoru agonistidir; yəni aclıq hormonunun reseptorunu stimullaşdıraraq iştahanı artırmağı hədəfləyir. İki böyük bazarda iki zidd qərar verildi.
| Qurum | Qərar | Təfərrüat |
|---|---|---|
| Yaponiya | Təsdiqləndi | 22 yanvar 2021 təsdiq, 21 aprel 2021 bazara təqdimat. Ticarət adı Adlumiz. Göstəriş: kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər, mədə, pankreas və kolorektal xərçəngdə kaxeksiya. Doza: acqarına gündə bir dəfə 100 mg. |
| Avropa (EMA) | Rədd edildi | 18 may 2017-də rədd tövsiyəsi; 14 sentyabr 2017-də yenidən qiymətləndirmədən sonra rədd təsdiqləndi. Səbəb: "yağsız bədən kütləsinə cüzi təsir, əl sıxma gücünə və ya həyat keyfiyyətinə sübut edilmiş təsir yoxdur" və təhlükəsizlik məlumatlarının yetərincə qeydə alınmaması. |
ABŞ-dakı tənzimləyici vəziyyəti və ROMANA 1–2 tədqiqatlarının rəqəmsal nəticələri bu yazı üçün təsdiqlənməmişdir.
EMA-nın rədd səbəbi məhz yuxarıdakı megestrol tənqididir. Dərman yağsız bədən kütləsini bir qədər artırır, lakin əl sıxma gücü — yəni xəstəyə həqiqətən faydalı olan şey — dəyişmir. Eyni məlumata baxan iki qurumun zidd qərarı kaxeksiyada "uğur"un tərifi barədə konsensus olmadığını göstərir. Ölkələr arasındakı təsdiq fərqlərini nəzərdən keçirdiyimiz yazıdakı cədvələ bu, üçüncü nümunədir.
Ponsegromab — sahədə ən ümidverici yeni məlumat
Ponsegromab GDF-15 adlı zülalı hədəfləyən monoklonal anticisimdir. GDF-15 şişlərin ifraz etdiyi və beyindəki iştaha mərkəzlərinə "yeməyi dayandır" siqnalı göndərən molekuldur; onu bloklamaq kaxeksiya mexanizminə birbaşa müdaxilə deməkdir.
| Doza (hər 4 həftədən bir, dərialtı) | Plaseboya görə çəki artımı | %95 etibar intervalı | Əhəmiyyətlidirmi? |
|---|---|---|---|
| 100 mg | %2,02 | −0,97 – 5,01 | Xeyr (interval sıfırı ehtiva edir) |
| 200 mg | %3,48 | 0,54 – 6,42 | Bəli |
| 400 mg | %5,61 | 2,56 – 8,67 | Bəli |
187 xəstə; kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər, pankreas və ya kolorektal xərçəng və yüksək GDF-15 səviyyəsi. Nəticələr 14 sentyabr 2024-cü ildə açıqlandı və eyni vaxtda New England Journal of Medicinejurnalında yayımlandı. Müalicə ilə əlaqəli arzuolunmaz hadisələr ponsegromab qrupunda %7,7, plasebo qrupunda %8,9.
Ponsegromabın megestroldan fərqi yalnız çəkiyə baxmamasıdır. 400 mg qrupunda iştaha və kaxeksiya əlaməti göstəriciləri, rəqəmsal ölçülən fiziki fəaliyyət və bel skelet əzələ indeksi də yaxşılaşdı. Yəni həm tərəzi, həm əzələ, həm funksiya eyni istiqamətdə dəyişdi — kaxeksiya sahəsində bu, adi nəticə deyil.
Lakin məhdudiyyətləri də aydındır: bu, faza 2 tədqiqatıdır, müddəti 12 həftədir, əsas sonlanma nöqtəsi hələ də çəkidirvə sağqalım məlumatı yoxdur. Xəstələr yüksək GDF-15 səviyyəsinə görə seçilmişdir — nəticə bu markeri yüksək olmayan xəstələrə ümumiləşdirilə bilməz. Ən aşağı dozanın etibar intervalı sıfırı ehtiva edir. Lisenziyalaşdırma tədqiqatlarının 2025-ci ildə başlanması planlaşdırılmışdı. Bu gün etibarilə ponsegromab heç bir ölkədə təsdiqlənməmişdir və xəstələrə "yeni kaxeksiya dərmanı çıxdı" deyilməsi yanıltıcı olar.
Yenidən qidalanma (refeeding) sindromu: aclığın ən təhlükəli anı sonrasıdır
Uzun müddət ac qalmış insana qida vermək, intuisiyaya zidd olaraq, təhlükəli ola bilər. Buna yenidən qidalanma sindromu deyilir və tərifi belədir: pis qidalanmış xəstənin intensiv yenidən qidalandırılması nəticəsində maye və elektrolit dəyişikliklərinə bağlı yaranan tibbi ağırlaşmalar.
Mexanizm: Karbohidrat veriləndə qan şəkəri yüksəlir və bu, insulin dalğası yaradır. İnsulin fosfor, kalium və maqneziumu hüceyrəyə yönəldir — qismən qlükozanın fosforilləşməsi, qismən natrium-kalium nasosunun stimullaşdırılması ilə. Qanda bu üç elementin səviyyəsi sürətlə azalır. Eyni vaxtda maye tutulması başlayır. Aclıq dövründə artıq tükənmiş tiamin (B1 vitamini) ehtiyatları qlükoza metabolizminin sürətlənməsi ilə sürətlə sərf edilir; çatışmazlığı Wernicke-Korsakoff sindromuna səbəb olur.
Vəziyyətin səciyyəvi əlaməti hipofosfatemiyadır. Hipokalemiya və hipomaqnezemiya da görünür, lakin aşağı fosfat yenidən qidalanma sindromunun imzasıdır. Fosfatın niyə bu qədər mühüm olduğunu və azalmasının nələrə gətirdiyini — əzələ zəifliyindən ritm pozuntusuna, osteomalasiyadan sınığa qədər — venadaxili dəmir və hipofosfatemiya yazımızda ətraflı nəzərdən keçirdik. Eyni elektrolit iki tam fərqli klinik ssenaridə eyni səbəbdən təhlükəli olur: heç kim ona baxmadığı üçün.
ASPEN diaqnostik meyarlarına görə ağırlaşmalar kalorinin yenidən verilməsindən sonrakı ilk beş gün ərzində meydana çıxır. Risk altında olanlar: yemək pozuntuları, xroniki alkoqol istifadəsi, böyrək çatışmazlığı, sorulma pozuntuları, keçirilmiş bariatrik əməliyyat, depressiya — və uzunmüddətli aclıq yaşamış hər kəs.
| Aşağıdakılardan biri və ya daha çoxu | YAXUD aşağıdakılardan ikisi və ya daha çoxu |
|---|---|
| VKİ 16 kg/m²-dən aşağı | VKİ 18,5 kg/m²-dən aşağı |
| Son 3–6 ayda qeyri-iradi çəki itkisi %15-dən çox | Son 3–6 ayda qeyri-iradi çəki itkisi %10-dan çox |
| 10 gündən uzun çox az və ya heç qida qəbulu olmaması | 5 gündən uzun çox az və ya heç qida qəbulu olmaması |
| Qidalanmadan əvvəl aşağı kalium, fosfat və ya maqnezium | Alkoqoldan sui-istifadə tarixçəsi; yaxud insulin, kimyaterapiya, antasid və ya diuretik istifadəsi |
Diqqət: sağ sütunun son sətrində kimyaterapiya açıq göstərilir. Yəni onkoloji xəstə yenidən qidalanma riski baxımından müəyyən edilmiş risk qrupudur.
NICE-ın idarə tövsiyəsi intuisiyanın tam əksidir: yavaş başla. Qidalanma dəstəyi ən çox 10 kcal/kg/gün ilə başlanır və 4–7 gün ərzində tədricən tam ehtiyaca çatdırılır; ifrat hallarda (VKİ 14 kg/m²-dən aşağı və ya 15 gündən uzun demək olar heç qəbul yoxdursa) 5 kcal/kg/gün. Qidalanmadan dərhal əvvəl və ilk 10 gün boyunca ağızdan gündə 200–300 mg tiamin və B vitamini kompleksi verilir. Kalium, fosfat və maqnezium əlavəsi eyni vaxtda aparılır. Ac qalmış xəstəyə "bir az yesin, güclənsin" demək xoşniyyətli, lakin təhlükəli tövsiyədir — yenidən qidalanma tibbi nəzarətlə planlaşdırılmalı prosedurdur.
Həyatın son günlərində qidalanma və maye
Bu, yazının ən çətin və ən çox ehtiyac duyulan bölməsidir. Sual budur: həyatının son günlərində xəstə yeməyi və içməyi dayandıranda nə etməli? Damardan maye vermək yaxşı təsir edirmi?
Əlimizdəki ən yaxşı sübut: randomizə tədqiqat
| Xəstə sayı | 129 (hədəf 150 idi; maliyyə səbəbindən erkən bitirildi), 6 hospis mərkəzi |
|---|---|
| Müdaxilə qrupu | Gündə 1 litr fizioloji məhlul, dərialtı, 4 saatda |
| Nəzarət qrupu | Gündə 100 mL fizioloji məhlul, eyni müddətdə |
| Əsas sonlanma | 4-cü gündə dehidratasiya ilə əlaqəli dörd əlamətin (yorğunluq, mioklonus, sedasiya, hallüsinasiya) birləşdirilmiş balındakı dəyişiklik |
| Nəticə | −3,3-ə qarşı −2,8; p = 0,77. 4-cü və 7-ci gündə fərq yoxdur. |
| İkincili sonlanmalar | Ayrı-ayrı əlamətlərdə, deliriumda, həyat keyfiyyətində və median sağqalımda fərq yoxdur |
Gecə deliriumunda hidratasiya lehinə fərq bildirildi; lakin 47 ikincili sonlanma nöqtəsi yoxlandığı üçün bunun təsadüfi olma ehtimalı yüksəkdir. Nəşr ili mənbələrdə 2012 və 2013 kimi fərqli verilir; bu yazıda il göstərilməmişdir.
Tədqiqatın nəticəsi bir cümlə ilə budur: gündə bir litr maye xəstənin əlamətlərini yaxşılaşdırmadı və ömrünü uzatmadı. Bu, "maye verməyin" demək deyil — tədqiqatın müqayisə etdiyi 1 litr ilə 100 mL-dir, heç maye verməmək deyil. Lakin bunu dəqiqləşdirir: damardan maye verməyin son günlərindəki xəstəyə rahatlıq gətirəcəyi fərziyyəsi sübut edilməmişdir.
Təlimatlar nə deyir?
NICE-ın həyatın son günlərindəki yetkinlərə qayğı təlimatı iki tövsiyəni açıq yazır:
- "Ölməkdə olan insan istəyirsə və bacarırsa, içməsinə dəstək olun. Udma çətinliyi və ya aspirasiya riski kimi maneələrin olub-olmadığını yoxlayın."
- "Ölməkdə olan insana tez-tez ağız və dodaq baxımı təklif edin və lazım gəlsə ağız quruluğunun idarəsini qayğı planına daxil edin."
Keyfiyyət standartı isə bunu tələb edir: "Həyatının son günlərindəki yetkinlərin hidratasiya vəziyyəti hər gün qiymətləndirilir və seçimlərin fayda və riskləri müzakirə olunur." Əsaslandırma ikitərəflidir: "yetərsiz hidratasiya susuzluq və delirium kimi sıxıntılı əlamətlərə səbəb ola bilər"; əksinə, həddindən artıq süni hidratasiya aspirasiya və tənəffüs çətinliyi riski daşıyır.
Burada dürüst olmaq lazımdır: bu mövzuda qəti əminlik yoxdur. Bir tərəfdə randomizə tədqiqat maye verməyin əlamətləri yaxşılaşdırmadığını göstərir; digər tərəfdə təlimatlar yetərsiz hidratasiyanın susuzluq və delirium yarada biləcəyini qəbul edir. Palliativ qayğı qurumlarının ifadəsi ilə, həyatın sonunda dərialtı mayelərin "daha uzun yaşatdığını və ya həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırdığını göstərən aydın sübut yoxdur" və süni qidalanma-hidratasiyaya "son bir neçə gündə başlamaq nadirən uyğundur". Düzgün yanaşma qayda deyil, hər gün yenidən qiymətləndirilən və ailə ilə danışılan fərdi qərardır. Bu yazıda birtərəfli tövsiyə verilmir.
"Aclıqdan ölür?" — ailələrin ən çox soruşduğu sual
Çox vaxt düşünüldüyünün əksinə, bu sualın cavabı aydındır: yeməyi dayandırmaq ölümün səbəbi deyil, nəticəsidir. Xəstə yemədiyi üçün ölmür; öldüyü üçün yemir.
Palliativ qayğı mənbələrinin ifadələri belədir: "İnsan ölməkdə olduqda nə qədər yeyib-içməsi nə qədər yaşayacağını dəyişmir." Son günlərdə yemək istəməyən xəstələr üçün: "aclıq hiss etmirlər və qida ilə içki onları narahat edə bilər." Milli Xərçəng İnstitutu eyni şeyi belə yazır: "Həyatının sonundakı insanlar çox vaxt az aclıq hiss edir və çox az qida istəyə bilərlər. Su qurtumları, buz parçaları və ağız baxımı susuzluq hissinə kömək edə bilər."
Və ən mühüm cümlə: "Həyatının sonundakı insana qida və maye zorla verilməməlidir. Bu, narahatlığa və ya boğulmaya səbəb ola bilər."
| Üsul | Qeyd |
|---|---|
| Tez-tez ağız və dodaq baxımı | Təlimatın açıq tövsiyəsi; qayğı planına yazılmalıdır |
| Tüpürcəyi əvəz edən sprey və gellər | Həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşərək |
| Dodaqların nəmləndirilməsi | Vazelin və ya su əsaslı gel |
| Kiçik buz parçaları və ya donmuş meyvə şirəsi | Ağızda təravət verə bilər |
| İynəsiz şpris və ya damcılıqla az miqdarda maye | Yalnız insan uda bilirsə |
| Süngərbaşlı ağız çubuqları | Diqqət: Süngər başlığın ayrılıb boğulmaya səbəb ola biləcəyinə dair təhlükəsizlik narahatlıqları bildirilmişdir |
Aktiv müalicədə susuz qalma
Həyatın sonundan daha tez-tez rast gəlinən və daha asan həll olunan problem var: kimyaterapiya prosesində maye itkisi. Milli Xərçəng İnstitutunun ifadəsi ilə, "qusduqda dehidratasiya ola və çoxlu elektrolit itirə bilərsiniz."
Həm maye, həm elektrolit itkisi. Ürəkbulanma nəzarətə alınmırsa, müalicə komandasına bildirilməlidir — bu, dözülməli yan təsir deyil.
Bəzi müalicələrdə ən sürətli maye itkisi yolu. İshalın idarəsini loperamid yazımızda nəzərdən keçirdik.
Mukozit ağrı səbəbindən həm yeməyə, həm içməyə mane olur; qapalı dövrə yaradır.
Hətta suyun dadının pozulması maye qəbulunu azaldır. Metallik dad bunun ən tanınmış formasıdır.
Maye ehtiyacını artırır. Neytropenik xəstədə qızdırma həm də təcili vəziyyətdir.
İştahasızlıq və yorğunluq səbəbindən içməyi unutmaq düşünüldüyündən çox yayılmışdır.
Aşağıdakı hallarda müalicə komandası ilə əlaqə saxlanmalıdır: mayeləri ağızda saxlaya bilməmək, sidiyin nəzərəçarpan azalması və ya tündləşməsi, ayağa qalxanda başgicəllənmə, sürətli ürəkdöyünmə, qeyri-adi yuxululuq və ya çaşqınlıq, qızdırma. Bu siyahı ümumi klinik praktikaya əsaslanır; bu yazı üçün vahid nüfuzlu təlimat mənbəsindən təsdiqlənmiş "xəbərdaredici əlamətlər" siyahısı əldə edilməmişdir. Öz müalicə mərkəzinizin verdiyi əlaqə təlimatları prioritetdir.
DROZDOGAN Akademiya Şərhi
Bu yazının başlığı maraq sualı, məzmunu isə klinik problemdir. İkisini eyni mətndə saxlamağın səbəbi budur: xəstə yaxınları bu iki sualı qarışdırırlar — qarışdırdıqda isə sevdiklərini yeməyə məcbur etmək kimi zərərli nəticəyə gəlirlər.
⚡ Niyə mühümdür
Çünki "ac qalsa ölər" intuisiyası güclüdür və irəliləmiş xərçəngdə yanlışdır. Beynəlxalq konsensus tərifinə görə kaxeksiya ənənəvi qidalanma dəstəyi ilə tam geri döndərilə bilməyən sindromdur; NCI-ın ifadəsi ilə "yaxşı qidalanarkən belə yarana bilər". Bu məlumatı ailəyə açıq izah etmək çox vaxt verilə biləcək ən təsirli dəstəkləyici müalicədir — çünki həm xəstəni süfrədəki təzyiqdən, həm ailəni günahkarlıqdan qurtarır.
✅ Güclü tərəf
Bu sahədə əlimizdə düşünüldüyündən yaxşı sübut var. Həyatın son günlərində parenteral hidratasiyanın təsiri ikiqat kor, plasebo nəzarətli randomizə tədqiqatla yoxlanmışdır — palliativ qayğıda bu quruluş nadirdir və etik baxımdan çətindir. Yenidən qidalanma sindromu üçün aydın hədlərlə müəyyən edilmiş risk meyarları və doza hədləri var. Kaxeksiyanın tərifi və mərhələləməsi beynəlxalq konsensusa bağlanmışdır. Yəni qeyri-müəyyənlik məlumat yoxluğundan deyil, problemin özünün mürəkkəbliyindən gəlir.
⚠️ Zəif tərəf
Kaxeksiya müalicəsində qırx ildir eyni səhvi edirik: yanlış sonlanma nöqtəsini ölçürük. Megestrol çəkini artırır, lakin artan çəki yağdır; anamorelin yağsız kütləni artırır, lakin əl sıxma gücünü dəyişmir — EMA lisenziyanı məhz buna görə rədd etdi. Ponsegromabın faza 2 məlumatı bu qəlibi qırır kimi görünür (əzələ indeksi və fiziki fəaliyyət də yaxşılaşdı), lakin əsas sonlanma nöqtəsi hələ çəkidir, müddət 12 həftədir, sağqalım məlumatı yoxdur və heç bir ölkədə təsdiqlənməmişdir. Həyatın sonunda hidratasiya tərəfində isə randomizə sübutla təlimat ifadələri tam üst-üstə düşmür; bu gərginlik dürüst çatdırılmalı, birtərəfli tövsiyəyə çevrilməməlidir.
🩺 Praktik qarşılığı
(1) Çəki itkisi soruşularkən "nə qədər" qədər "hansı toxumadan" da soruşulmalıdır; əzələ itkisi ilə yağ itkisi eyni deyil. (2) Kaxeksiya diaqnozu erkən qoyulmalıdır — prekaxeksiya müdaxilənin işə yarama şansının ən yüksək olduğu mərhələdir. (3) Uzun müddət az qidalanmış xəstədə qidalanmaya qayıdış 10 kcal/kg/gün ilə başlayır, fosfat-kalium-maqnezium izlənir və tiamin verilir. (4) Mexaniki maneə (tıxanma, mukozit, udma çətinliyi) ilə metabolik kaxeksiya ayrılmalıdır; birincisi həll edilə bilər. (5) Həyatın son günlərində hidratasiya qərarı hər gün yenidən qiymətləndirilməli və ailə ilə danışılmalıdır; ağız baxımı isə hər şəraitdə aparılmalıdır. (6) Ailəyə "zorla yedirtməyin" demək kifayət deyil; niyə məcbur etməmək lazım olduğu izah edilməlidir.
❓ Açıq suallar
GDF-15-i bloklamaq çəkini və əzələ kütləsini yaxşılaşdırır — bəs sağqalımı və xəstənin gündəlik funksiyasını dəyişirmi? Faza 3 məlumatı olmadan bu sual cavabsızdır. İkincisi: kaxeksiya erkən tutulub idman, qidalanma və dərman birlikdə tətbiq edilsə, nəticə dəyişərmi — yoxsa problem artıq şişin özüdür? Üçüncüsü və klinik baxımdan ən mübahisəlisi: həyatın son günlərində kimin mayedən faydalanacağını əvvəlcədən ayıra bilərikmi? Bu gün bunu ayıracaq meyarımız yoxdur; qərar hər xəstədə yenidən, fərdi verilir.
Nəticə: "İnsan aclığa nə qədər dözür?" sualının cavabı — su varsa həftələr, yoxdursa günlər — onkoloji xəstə üçün çox az şey deyir. Xərçəngdə ərimə ehtiyatların bitməsi ilə deyil, metabolizmin yenidən yazılması ilə olur; buna görə boşqab dolanda düzəlmir. Klinikada ediləcək ən faydalı iki şey kaxeksiyanı erkən tanımaq və son günlərdə məcbur etməməkdir. Bəlkə ən mühümü: xəstə yaxınına "sevdiyiniz insan aclıqdan ölmür" cümləsini açıq, mənbəli və qəti söyləyə bilməkdir. Bu cümlə heç bir dərmanın götürə bilməyəcəyi yükü götürür.
Tez-tez verilən suallar
- İnsan susuz ən çox nə qədər yaşaya bilər?
- Tək rəqəm vermək düzgün deyil. "Üç gün" yayılmış xatırlatma qaydasıdır, lakin elmi baxımdan dəqiq deyil. Həddindən artıq istidə müddət bir gündən az ola bilər — orada ölüm səbəbi susuzluqdan əvvəl istilik vurmasıdır. Sərin, qorunan və hərəkətsiz şəraitdə iki həftəni aşan sənədləşdirilmiş hallar var (Mihavecz, 18 gün — lakin divardakı yoğuşma suyunu içərək). Müəyyənedicilər temperatur, rütubət, fəaliyyət, başlanğıc hidratasiya və bədən ölçüsüdür.
- Su içərək nə qədər ac qalmaq olar?
- Əlimizdəki ən yaxşı insan məlumatı aclıq tətillərindən gəlir: 1981 Maze Həbsxanası tətilində ölən on insanın müddətləri 46 ilə 73 gün arasında idi (su və duz qəbul edirdilər). Ədəbiyyatda 28–40 gün kimi daha qısa müddətlər də bildirilmişdir. Müddət başlanğıc yağ ehtiyatına, bədən ölçüsünə və yanaşı xəstəliklərə görə xeyli dəyişir.
- Susuzluq niyə aclıqdan daha sürətli öldürür?
- Çünki suyun ehtiyat anbarı yoxdur. Bədən enerjini yağdan borc ala bilər, lakin qan həcmini heç yerdən borc ala bilməz. Su itkisi birbaşa qan dövranını pozur, təzyiqi salır və orqanlara qan getməsinə mane olur. Aclıqda isə metabolizm yavaşlayır, ketonlara keçilir və əzələ mümkün qədər qorunur.
- Xərçəng xəstəsi yaxşı yediyi halda niyə arıqlayır?
- Buna xərçəng kaxeksiyası deyilir. Beynəlxalq tərifə görə ənənəvi qidalanma dəstəyi ilə tam geri döndərilə bilməyən, skelet əzələsi itkisi ilə gedən çoxamilli sindromdur. NCI-ın ifadəsi ilə "yaxşı qidalanarkən belə yarana bilər". Yəni problem az yemək deyil, şişin yaratdığı metabolik vəziyyətdir. Yenə də iştahasızlığın düzəldilə bilən səbəbləri (ürəkbulanma, ağız yaraları, dad dəyişikliyi, tıxanma, ağrı) mütləq axtarılmalıdır.
- Kaxeksiya üçün dərman varmı?
- Türkiyə və Avropada təsdiqlənmiş, kaxeksiyaya xüsusi dərman yoxdur. Megestrol asetat xəstələrin dörddə birində iştahanı artırır, lakin alınan çəki əsasən yağdır və sağqalım üstünlüyü göstərilməmişdir. Anamorelin Yaponiyada 2021-ci ildə təsdiqləndi, lakin Avropa Dərman Agentliyi 2017-ci ildə rədd etdi. Ponsegromab adlı yeni anticisim faza 2-də ümidverici nəticələr verdi, lakin hələ heç bir ölkədə təsdiqlənməmişdir.
- Uzun müddət ac qalmış insana dərhal yemək vermək düzgündürmü?
- Xeyr — bu, təhlükəli ola bilər. Yenidən qidalanma sindromuyenidən qidalanma zamanı insulin dalğasının fosfor, kalium və maqneziumu hüceyrəyə yönəltməsi ilə yaranır; səciyyəvi əlaməti hipofosfatemiyadır və ağırlaşmalar ilk beş gündə görünür. NICE riskli xəstələrdə qidalanmaya ən çox 10 kcal/kg/gün ilə başlamağı və tiamin verməyi tövsiyə edir. Yenidən qidalanma tibbi nəzarət tələb edir.
- Ölməkdə olan xəstəmə damardan maye verilməlidirmi?
- Bu, hər xəstədə ayrıca verilməli qərardır və bu yazı birtərəfli tövsiyə vermir. Randomizə tədqiqat gündə 1 litr dərialtı mayenin əlamətləri yaxşılaşdırmadığını və sağqalımı uzatmadığını göstərdi. Əksinə, təlimatlar yetərsiz hidratasiyanın susuzluq və deliriuma, həddindən artıq hidratasiyanın isə aspirasiya və tənəffüs çətinliyi riskinə səbəb ola biləcəyini bildirir və hidratasiya vəziyyətinin hər gün qiymətləndirilməsini istəyir. Qərarı müalicə komandası ilə danışın.
- Sevdiyim insan aclıqdan ölür?
- Xeyr. Yeməyi dayandırmaq ölümün səbəbi deyil, nəticəsidir. Palliativ qayğı mənbələrinin ifadəsi ilə "insan ölməkdə olduqda nə qədər yeyib-içməsi nə qədər yaşayacağını dəyişmir" və son günlərdə xəstələr "aclıq hiss etmirlər; qida və içki onları narahat edə bilər". NCI açıq xəbərdarlıq edir: qida və maye zorla verilməməlidir; bu, narahatlığa və ya boğulmaya səbəb ola bilər. Edilə biləcək ən yaxşı şey ağız baxımı, kiçik buz parçaları və insanın istədiyi qədərini istədiyi vaxt təklif etməkdir.
- Dağıntı altında neçə gün yaşamaq olar?
- 34 zəlzələni araşdıran təhlildə ən uzun etibarlı bildiriş 14 gün, ona ən yaxını 13 gündür. İkinci gündən sonra xilasetmə olan 18 zəlzələdə orta maksimum müddət 6,8 gündür. 1999 Marmara zəlzələsində sənədləşdirilmiş xilas edilmə müddətləri 0,5 ilə 6,2 gün arasındadır. "Qızıl 72 saat" planlaşdırma qaydasıdır, bioloji hədd deyil.
- Dağıntıdan çıxarılan insana əvvəlcə nə edilməlidir?
- Əzilmə sindromu riski səbəbindən, xüsusilə əzilmə dörd saatdan uzun çəkibsə, ətraf azad edilməzdən əvvəl venadaxili maye verilməlidir. Təzyiq qalxan anda kalium və mioqlobin dövrana boşalır; bu, ürək ritm pozuntusuna və böyrək çatışmazlığına gətirə bilər. Əzilmə sindromlu xəstələrin təxminən yarısında kəskin böyrək çatışmazlığı yaranır.
Lüğət
- Dehidratasiya
- Bədən mayesinin normal funksiyanı pozacaq dərəcədə azalması.
- Hipernatremiya
- Qanda natrium səviyyəsinin yüksəlməsi; su itkisinə bağlı dehidratasiyada tez-tez görünür. Sürətli düzəlişi beyin ödemi yarada bilər.
- Ketoz
- Aclıqda yağ parçalanmasının artması ilə keton cisimlərinin enerji mənbəyinə çevrilməsi.
- Kaxeksiya
- Skelet əzələsi itkisi ilə gedən, ənənəvi qidalanma dəstəyi ilə tam geri döndərilə bilməyən, proqressiv funksiya itkisi yaradan çoxamilli sindrom.
- Sarkopeniya
- Əzələ kütləsi və gücünün azalması.
- Prekaxeksiya
- Aşkar çəki itkisindən əvvəlki erkən metabolik dəyişikliklər dövrü; müdaxilə şansının ən yüksək olduğu mərhələ.
- Refrakter kaxeksiya
- Müalicəyə cavabsız irəliləmiş kaxeksiya; gözlənilən ömür üç aydan qısadır.
- Yenidən qidalanma sindromu
- Pis qidalanmış xəstənin sürətli yenidən qidalandırılması ilə yaranan maye və elektrolit dəyişiklikləri; səciyyəvi əlaməti hipofosfatemiyadır.
- Tiamin (B1 vitamini)
- Qlükoza metabolizmində rol alan vitamin. Çatışmazlığı Wernicke-Korsakoff sindromuna gətirir. Elektrolit deyil.
- GDF-15
- Bəzi şişlərin ifraz etdiyi, beyindəki iştaha mərkəzlərini basdıran zülal. Kaxeksiyada yeni dərman hədəfi.
- Qrelin
- Mədədən ifraz edilən və iştahanı artıran hormon. Anamorelin bu hormonun reseptorunu stimullaşdırır.
- Parenteral hidratasiya
- Mayenin ağızdan deyil, venadaxili və ya dərialtı verilməsi.
- Rabdomioliz
- Əzələ toxumasının parçalanıb hüceyrə tərkibinin dövrana qarışması.
- Mioqlobinuriya
- Əzələ parçalanması ilə ayrılan mioqlobinin sidiyə keçməsi; böyrək kanalcıq zədəsi yarada bilər.
- Kompartment sindromu
- Əzələ bölməsində təzyiqin artıb qan dövranına mane olması; fassiotomiya tələb edə bilər.
Şəffaflıq qeydi.
Təsdiqlənənlər: 1981 Maze Həbsxanası aclıq tətilində ölən on insanın müddətləri və 46–73 gün aralığı; Angus Barbieri-nin orucunun tarixləri, müddəti, qəbul etdiyi əlavələr, çəki göstəriciləri və nəşr məlumatı; Andreas Mihavecz halının tarixləri, yeri, müddəti və divar yoğuşmasından su alması; Poon Lim-in gəmisi, batma və xilas edilmə tarixləri, 133 gün, saldakı ərzaq miqdarı və sonra necə qidalanması; "üçlər qaydası"nın elmi baxımdan dəqiq olmaması; yatağa bağlı insanlarda həm qida, həm su kəsiləndə tipik 10–14 gün müddətinin bildirilməsi; bədən suyu nisbətlərinin yaş, cins və bədən tərkibinə görə dəyişməsi; ümumi bədən suyu və bədən çəkisinə əsaslanan itki hədləri və pediatrik klinik təsnifat; beyin ödeminin dehidratasiya əlaməti deyil, sürətli düzəliş ağırlaşması olması və saatda 0,5 mOsm/L qaydası; Minnesota Aclıq Təcrübəsinin tarixləri, kalori səviyyələri, iştirakçı sayı və psixoloji nəticələri; dağıntı altında sağqalma təhlilinin rəqəmləri və Marmara 1999 məlumatı; əzilmə sindromunun komponentləri, %50 böyrək çatışmazlığı göstəricisi, %3–20 və %74 nisbətləri və "azad etməzdən əvvəl venadaxili yol" qaydası; xərçəng kaxeksiyasının konsensus tərifi, diaqnostik meyarları və üç mərhələsi; NCI-ın kalori artımının əriməni dayandırmadığına dair ifadələri; kaxeksiya tezlikləri; megestrol asetatın təsir və risk məlumatları; anamorelinin Yaponiya təsdiq tarixləri, göstərişi, dozası və EMA-nın rədd tarixləri ilə səbəbi; ponsegromab faza 2 tədqiqatının xəstə sayı, dozaları, nəticələri və etibar intervalları; yenidən qidalanma sindromunun mexanizmi, hipofosfatemiyanın səciyyəvi əlamət olması, ASPEN-in beşgünlük pəncərəsi və NICE risk meyarları ilə doza hədləri; Bruera randomizə tədqiqatının quruluşu, sonlanma nöqtələri və nəticələri; NICE-ın həyatın son günləri barədə iki tövsiyəsi və keyfiyyət standartı ifadəsi; palliativ qayğı qurumlarının və NCI-ın ailə məlumatlandırma ifadələri; süngər ağız çubuqları barədə təhlükəsizlik narahatlığı.
Təsdiqlənməyənlər: Mihavecz-in Guinness qeydinin rəsmi təsdiqi; 1981 tətilində ümumi iştirakçı sayı; Kevin Lynch-in tətilə başlama tarixi; dağıntıda günlərə görə xilas edilmə faizləri; ROMANA 1–2 tədqiqatlarının rəqəmsal nəticələri; anamorelinin ABŞ tənzimləyici vəziyyəti; kaxeksiyada kortikosteroidlərin iştahaya təsir ölçüsü və müddəti (buna görə mətnə daxil edilməmişdir); ESMO kaxeksiya təlimatının tövsiyələri (səhifəyə giriş mümkün olmadı); şiş növünə görə kaxeksiya faizləri; Bruera tədqiqatının dəqiq nəşr ili; xərçəng xəstəsində dehidratasiya üçün vahid nüfuzlu mənbədən təsdiqlənmiş "xəbərdaredici əlamətlər" siyahısı; mukozit, bağırsaq tıxanması və hiperkalsemiyanın sənədləşdirilmiş dehidratasiya səbəbləri kimi siyahılanması; Türkiyədə kaxeksiya müalicəsi, qidalanma dəstəyi və palliativ qayğı xidmətlərinə çıxış və SGK ödəniş əhatəsi — bu mövzularda heç bir iddia irəli sürülməmişdir.
Tənqidlərin mənbəyi: "Megestrolun yanlış sonlanma nöqtəsini yaxşılaşdırdığı", "ponsegromab məlumatının ümidverici, lakin faza 2, 12 həftəlik və çəki əsaslı olduğu", "qızıl 72 saatın bioloji hədd olmadığı" və "randomizə sübutla təlimat ifadələri arasındakı gərginliyin birtərəfli tövsiyəyə çevrilməməli olduğu" qiymətləndirmələri bu yazıya aiddir. Əksinə, kaxeksiyanın qidalanma ilə geri dönməməsi, EMA-nın rədd səbəbi, Bruera tədqiqatının nəticəsi və NICE meyarları istinad edilən mənbələrin öz ifadələridir.
Maraqlar bəyanatı: Bu yazıda adı çəkilən heç bir dərman və ya istehsalçı şirkətlə əlaqəmiz yoxdur.
Mənbələr
- CAIN Archive, Ulster University. 1981 aclıq tətili xronologiyası. cain.ulster.ac.uk
- Stewart WK, Fleming LW. "382 gün davam edən uğurlu terapevtik orucun xüsusiyyətləri." Postgraduate Medical Journal, Mart 1973.
- Keys A, Brožek J, Henschel A, Mickelsen O, Taylor HL. İnsan Aclığının Biologiyası. University of Minnesota Press, 1950.
- Macintyre AG, Barbera JA, Smith ER. "Zəlzələlərdən sonra çökmüş struktur altında sağqalma: xilasetmə vaxtı təhlili." Prehospital and Disaster Medicine, 2006.
- American College of Emergency Physicians / CDC. "Əzilmə zədəsi və əzilmə sindromu" partlayış zədəsi məlumat vərəqi. acep.org
- Merck Manual Professional. "Hipernatremiya" və "Uşaqlarda dehidratasiya". merckmanuals.com
- U.S. Geological Survey. "Sizdəki su: Su və insan bədəni." usgs.gov
- Fearon K, Strasser F, Anker SD və həmkarları. "Xərçəng kaxeksiyasının tərifi və təsnifatı: beynəlxalq konsensus." Lancet Oncology 2011. (Meyarlar NCI PDQ vasitəsilə ötürülmüşdür; ilkin mətnə giriş mümkün olmamışdır.)
- National Cancer Institute. PDQ "Xərçəngə Qayğıda Qidalanma" — Səhiyyə Mütəxəssisi və Xəstə versiyaları. cancer.gov
- Salacz M. "Xərçəng Anoreksiya-Kaxeksiyası üçün Megestrol Asetat." Palliative Care Network of Wisconsin, Fast Fact #100. mypcnow.org
- Ono Pharmaceutical. Adlumiz (anamorelin hidroxlorid) bazara təqdimat elanı, 21 aprel 2021. ono-pharma.com
- European Medicines Agency. Anamorelin lisenziya müraciətinin rəddi (18 may 2017) və yenidən qiymətləndirmədən sonra təsdiqi (14 sentyabr 2017).
- Pfizer. "Pfizer Ponsegromabın Faza 2 Tədqiqatından Müsbət Məlumat Təqdim Edir." Mətbuat açıqlaması, 14 sentyabr 2024. Eyni vaxtlı nəşr: New England Journal of Medicine, "Xərçəng Kaxeksiyasının Müalicəsi üçün Ponsegromab."
- StatPearls / NCBI Bookshelf. "Yenidən Qidalanma Sindromu." ncbi.nlm.nih.gov
- NICE Clinical Guideline CG32. Yetkinlər üçün qidalanma dəstəyi — yenidən qidalanma risk meyarları və doza tövsiyələri. nice.org.uk
- Bruera E və həmkarları. "İrəliləmiş xərçəngli xəstələrdə parenteral hidratasiya: çoxmərkəzli, ikiqat kor, plasebo nəzarətli randomizə tədqiqat." Journal of Clinical Oncology, DOI 10.1200/JCO.2012.44.6518.
- NICE NG31. "Həyatın son günlərində ölməkdə olan yetkinlərə qayğı." nice.org.uk
- NICE QS144. "Həyatın son günlərində ölməkdə olan yetkinlərə qayğı" — Keyfiyyət ifadəsi 4: Hidratasiya. nice.org.uk
- Marie Curie. "İnsan ölməkdə olarkən yemək və içmək" və "Hidratasiya və qidalanma" (mütəxəssislər üçün). mariecurie.org.uk
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.