Niyə ağızda metal dadı hiss edirik? Səbəbləri və müalicəsi
Bu məqalədə
Ağızda metal dadı: əvvəlcə düzgün sualı vermək
Ağzında daim metal pul, pas və ya qan dadı olan insana verilə biləcək ən yanlış cavab uzun bir “mümkün səbəblər” siyahısıdır. Çünki bu şikayətin arxasındakı səbəblər qısadır, sıralana bilir və böyük ölçüdə bəllidir — siyahının başında isə əksər yazıların sona qoyduğu şey dayanır: istifadə olunan dərmanlar. Bu yazı dad pozğunluqlarının əslində nə olduğunu, metal dadının digər dad şikayətlərindən niyə fərqləndiyini və xərçəng müalicəsi alanlarda nəyin faydalı olub-olmadığını mənbəyini gizlətmədən izah edir.
- “Dad hissim itdi” deyən insanların çoxunun problemi dadda deyil, qoxudadır. Yalnız dad şikayəti olanlarda dad testi %25,4 nisbətində pozulmuş çıxarkən, qoxu testi %44,4 nisbətində pozulmuş çıxır.
- Dad pozğunluğu düşünüldüyündən çox daha geniş yayılıb və əsasən səssizdir. ABŞ-da 40 yaşdan yuxarı yetkinlərdə ölçmə ilə aşkarlanan dad pozğunluğu %17,3 olduğu halda, eyni insanların özlərinin bildirdiyi nisbət %5,3-dür.
- Metal dadı “dad itkisi”ndən fərqli bir şeydir. Adətən ağızda heç nə olmadığı halda hiss edilən xəyali daddır və səbəblərinin siyahısı daha qısadır: dərmanlar, ağız quruluğu, ağızdaxili xəstəliklər və xərçəng müalicəsi.
- Dərmanlar açıq fərqlə birinci yerdədir. Bir milli dərman məlumat bazasındakı 1.645 dərman qeydinin %17-sində dad pozğunluğu əlavə təsir kimi göstərilib.
- Xərçəng müalicəsində dad dəyişikliyi istisna deyil, qaydadır — kimyaterapiyada təxminən %70, baş-boyun radioterapiyasında xəstənin öz bildirişi ilə ~%79. Bununla belə, sübut edilmiş müalicəsi yoxdur; sink və qlutamin tədqiqatları bu qrupda mənfi nəticələnib.
- Türkiyədən ən diqqətçəkən məlumat: kimyaterapiya alan ağciyər xərçəngi xəstələrinin %68,6-sı bu əlavə təsir barədə heç məlumatlandırılmamışdı.
Əvvəlcə terminlər: hansı pozğunluqdan danışırıq?
Dad şikayətləri tək bir şey deyil və hansından söhbət getdiyini bilmədən nə səbəb axtarmaq, nə də müalicədən danışmaq olar. Aşağıdakı fərqlər bu yazının qalan hissəsini anlaşılan edir.
| Termin | Nə deməkdir? | Gündəlik dildə |
|---|---|---|
| Agevziya | Dad hissinin tamamilə itməsi | “Heç bir dad hiss etmirəm.” Həqiqi agevziya çox nadirdir — bunu deyən insanlarda demək olar heç rast gəlinmir. |
| Hipogevziya | Dad hissinin azalması | “Dadlar zəif gəlir, duzu artırıram.” Həqiqi dad pozğunluqlarının ən çox rast gəlinən forması budur. |
| Disgevziya | Dadın pozulması, təhrif olunması | Ümumi başlıqdır; qəhvənin metal kimi gəlməsi də, ağızda səbəbsiz acı dad olması da bu çərçivəyə daxildir. |
| Fantogevziya (xəyali dad) | Ağızda heç nə olmadığı halda hiss edilən dad | Bu yazının əsas mövzusu. “Heç nə yeməsəm də ağzımda metal pul dadı var” cümləsi məhz budur. |
| Paragevziya | Həqiqi bir qidanın dadının başqa cür qavranılması | “Ət sabun kimi gəlir.” Mənbələr bu termini qeyri-ardıcıl istifadə edir; disgevziya ilə iç-içə keçir. |
| Kakogevziya | Daimi iyrənc, pis bir dad | Şam fıstığı sindromunda təsvir edilən mənzərə budur (aşağıda). |
| Aliagevziya | Əvvəllər xoşa gələn qidaların artıq ikrah doğurması halı | Kimyaterapiya xəstələrinin ən çox danışdığı təcrübədir; “ət yeyə bilmirəm” cümləsinin arxasında adətən bu dayanır. |
Ağız quruluğu (kserostomiya) ilə tüpürcək azlığı (hiposalivasiya) eyni şey deyil. Kserostomiya ağzın quru hiss edilməsidir — ölçmə normal ola bilər. Hiposalivasiya isə ölçülmüş azalmadır: stimullaşdırılmış tüpürcək axını dəqiqədə 0,5-0,7 mL-dən, stimullaşdırılmamış axın 0,1 mL-dən aşağıdırsa müəyyən edilir (normal göstəricilər: stimullaşdırılmış 1,5-2,0 mL/dk, stimullaşdırılmamış 0,3-0,4 mL/dk). Bu fərq dad üçün həlledicidir, çünki dad maddələri reseptora çata bilmək üçün tüpürcəkdə həll olmalıdır.
“Ağzımda pis dad var” ilə “dad sistemim pozulub” da eyni şey deyil. Reflüksdə mədədən ağıza gələn turşu həqiqətən turş-acı dad yaradır — amma bu, dad sisteminin pozulduğu demək deyil. Birincidə ağızda maddə var; ikincidə qavrayış pozulub. Səbəb araşdırması bunlarda fərqli aparılır.
Ən mühüm yanlış anlama: “dad” dediyimizin çoxu əslində qoxudur
Dad hissi beş xüsusiyyətdən ibarətdir: şirin, turş, duzlu, acı və umami (ət suyu, pendir, pomidor kimi qidalardakı doyurucu ləzzət). Dil bundan başqa heç nə etmir.
Bunun əksinə, ləzzət (flavor) daha genişdir: dad + retronazal qoxu (çeynəyərkən və udarkən ağızdan udlaq vasitəsilə yuxarı qalxan qoxu molekulları) + kimyəvi hiss (bibərin yandırması, nanənin sərinlətməsi, qazlı içkinin qıcıqlandırması) + tekstura və temperatur. Çiyələk, qəhvə, quzu əti — bunların heç biri “dad” deyil; ləzzətdir və böyük hissəsi qoxudur.
Bir mənbə bunu daha kəskin ifadə edir: dad pozğunluqlarının təxminən %95-i əslində qoxu pozğunluğundan qaynaqlanır. Bu nisbətin əsaslandığı ilkin tədqiqatı təsdiqləyə bilmədiyimiz üçün burada yalnız nəql edirik; yuxarıdakı %25,4 / %44,4 rəqəmləri daha etibarlıdır.
Nə qədər yayılıb? Ölçülənlə hiss edilən arasındakı uçurum
Dad pozğunluğunun tezliyi hansı sualı verdiyinizdən asılı olaraq üç dəfəyədək dəyişir. ABŞ-da eyni milli sağlamlıq müayinəsi həm test edərək, həm soruşaraq baxdıqda bu nəticə alınıb:
“ABŞ-da ildə 200 mindən çox insan dad və qoxu problemi üçün həkimə müraciət edir” cümləsi həqiqətən ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutlarına bağlı NIDCD-nin ifadəsidir — ancaq mənbəsizdir və izi 2009-cu il məlumat qeydinə qədər gedir; hansı məlumatlara əsaslandığı göstərilməyib. Buna görə bu yazıda onu başlıq rəqəmi kimi istifadə etmədik. Yuxarıdakı müayinə məlumatları həm daha yenidir, həm daha çox məlumat verir.
Metal dadı niyə ayrıca mövzudur?
Ümumi “dad itkisi” ilə metal dadı fərqli problemlərdir. Dad itkisi əsasən qoxudan qaynaqlanır və gizli irəliləyir. Metal dadı isə tipik olaraq xəyali daddır: insan heç nə yeməyəndə belə ağzında metal pul, pas, qan və ya “batareya ucu” dadı olur. Bu fərq faydalıdır, çünki metal dadının səbəbləri daha qısa və daha yaxşı sənədləşdirilmiş siyahıdır.
- Dərmanlar — açıq fərqlə ən çox rast gəlinən və ən yaxşı sənədləşdirilmiş səbəb
- Xərçəng müalicəsi — kimyaterapiya, baş-boyun radioterapiyası, bəzi ağıllı dərmanlar
- Ağız quruluğu — özü də çox vaxt dərmanlarla əlaqəlidir
- Ağızdaxili xəstəliklər — diş əti xəstəliyi, ağız göbələyi (kandidoz), pis ağız baxımı
- Sink çatışmazlığı — və dolayı yolla buna səbəb olan qaraciyər və böyrək xəstəlikləri
- İnfeksiyadan sonra — COVID-19 və digər yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları
- Hamiləlik
- Sinir sistemi səbəbləri — insult, baş travması, qulaq/badamcıq əməliyyatları, epilepsiya
- Səbəbi tapılmayanlar — hətta ixtisaslaşmış mərkəzlərdə təxminən üçdə bir
1. Dərmanlar: siyahının mübahisəsiz birincisi
Niderlandın milli dərman məlumat bazasındakı 1.645 dərman qeydi araşdırılıb və 282-sində (%17) disgevziya, 61-ində (%3,7) hipogevziya əlavə təsir kimi göstərilib.
Bu klinik tədqiqat deyil, dərman içlik vərəqələrinin araşdırılmasıdır. Düzgün cümlə budur: “Araşdırılan dərman qeydlərinin %17-sinin içlik vərəqəsində dad pozğunluğu mümkün əlavə təsir kimi yazılıb.” Bu, “dərmanların %17-si dad pozğunluğu yaradır” və ya “xəstələrin %17-sində görülür” demək deyil. İçlik vərəqəsində qeyd olunması tezlik və ya səbəb əlaqəsi demək deyil.
Eyni tədqiqatda dad pozğunluğunu ən çox sadalayan dərman sinifləri bunlardır:
Adı çəkilməli dərmanlar
| Dərman | Sübut səviyyəsi və tezlik | Bilinməli olan |
|---|---|---|
| Metformin (şəkərli diabet) |
~%3 — ABŞ dərman qurumunun təsdiqli içlik vərəqəsində yazılıb: “Metformin istifadə edən hər 100 nəfərin təxminən 3-ündə dərmana başlayanda xoşagəlməz metal dadı olur.” | Adətən başlanğıcda olur və keçicidir. Türkiyədə çox geniş istifadə olunduğu üçün metal dadı şikayətində ilk soruşulmalı dərmandır. |
| Terbinafin (dırnaq/dəri göbələyi) |
%2,8 (plaseboda %0,7) — təsdiqli içlik vərəqəsinin xüsusi xəbərdarlıq bölməsində | Bu yazıdakı ən mühüm dərman xəbərdarlığı. İçlik vərəqəsi sözbəsöz bunu deyir: dad pozğunluğu “şiddətli, uzunmüddətli və ya daimi ola bilər” — bir ildən uzun çəkə və daimi ola biləcəyi açıq yazılıb. Həmçinin “qida qəbulunun azalmasına, arıqlamaya, narahatlığa və depressiv əlamətlərə səbəb olacaq qədər şiddətli ola bilər.” Terbinafinə başladıqdan sonra dad hissiniz dəyişərsə, gözləmədən həkiminizə deyin. |
| Metronidazol / tinidazol (bəzi bakteriya və parazit infeksiyaları) |
Bir meta-analizdə metronidazolda %15,5, tinidazolda %20,6 — ancaq nəşrin çıxdığı jurnalın redaksiya standartı mübahisəlidir; rəqəmləri göstərici hesab edin | Metal dadı bu dərmanların klassik və yaxşı bilinən xüsusiyyətidir; müalicə bitdikdə keçir. |
| Tirozin kinaz inhibitorları (kabozantinib, sunitinib, pazopanib, nintedanib) |
ABŞ əlavə təsir bildiriş bazasının analizində güclü siqnal; ən yüksək siqnal kabozantinibdədir. Bu qrupda bildirilən bütün dad-qoxu hadisələrinin %90-dan çoxu dad pozğunluğudur. | Bu, tezlik nisbəti deyil, bildiriş siqnalıdır — “neçə xəstədə olur” sualına cavab vermir. 2026-da təsvir edilən mexanizm maraqlıdır: bu dərmanlar KIT yolunu basqılayaraq dad tumurcuğu hüceyrələrinin yenilənməsini pozur. |
| Kaptopril, penisilamin (təzyiq; revmatoloji xəstəliklər) |
Bütün klassik siyahılarda var; etibarlı tezlik rəqəmi tapılmadı | Kükürdlü (sulfhidril) quruluşlarına görə sinki bağladıqları düşünülür — bu mexanizm dərslik səviyyəsindədir, sübut edilməyib. |
| Klaritromisin, litium, disulfiram, qızıl duzları, asetazolamid, zopiklon, levodopa, dəmir əlavələri | Standart siyahılarda var; heç biri üçün təsdiqlənmiş tezlik rəqəmi yoxdur | Bu yazıda bilərəkdən faiz verilmədi. Kiçik bir ironiya: sink çatışmazlığı dad itkisi yaratdığı halda, sink əlavələrinin özü də bəzən dad pozğunluğu səbəbi kimi sadalanır. |
Yeni başlayan metal dadında ilk görüləcək iş, son üç ayda başlanmış bütün dərmanları bir kağıza yazmaq və bunu həkimə aparmaqdır. Dərmanlar həm ən çox rast gəlinən səbəbdir, həm də müalicəsi ən asan olanıdır: səbəbkar dərman tapılanda həll çox vaxt pulsuz və sürətli olur. Dərmanınızı özbaşına dayandırmayın — xüsusilə antibiotik, təzyiq və şəkər dərmanlarını.
2. Ağız quruluğu və ağızdaxili səbəblər
Dad maddələri reseptorlara çatmaq üçün tüpürcəkdə həll olmalıdır. Buna görə ağız quruluğu dad pozğunluğunun həm səbəbi, həm də gücləndiricisidir: kimyaterapiya xəstələrində ağız quruluğu dad dəyişikliyi riskini iki dəfədən çox artırır (OR 2,04).
Diş əti xəstəliyi isə az bilinən, amma düzəldilə bilən səbəbdir. 183 nəfərlik tədqiqatda periodontit xəstələrinin özlərinin bildirdiyi dad qavrayışı sağlam qrupdan aydın aşağı idi; qeyri-cərrahi diş əti müalicəsindən dörd həftə sonra bütün qruplarda dad qavrayışı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdı (p<0,05). Tədqiqat subyektiv ölçmə ilə aparıldığı üçün bu, qəti sübut sayılmasa da, “əvvəlcə diş həkiminə get” tövsiyəsinin arxasındakı ən konkret məlumatdır.
Ağız göbələyi (oral kandidoz) də tanınmış səbəbdir və müalicəsi son dərəcə asandır — xüsusilə protez istifadə edənlərdə, kortizonlu astma spreyi istifadə edənlərdə və xərçəng müalicəsi alanlarda araşdırılmalıdır. Bu barədə yeni nəşrlər var, ancaq rəqəmsal məlumatlarına çata bilmədik; buna görə faiz vermirik.
Müxtəlif metallardan hazırlanmış plomb, örtük və ya implantlar arasında ölçülə bilən kiçik elektrik cərəyanları yarana bilər — bu fizika doğrudur. Yeni plombdan dərhal sonra bir neçə gün davam edən metal və ya “elektriklənmə” hissi də həqiqi və adətən öz-özünə keçən vəziyyətdir.
Ancaq “ağız qalvanizmi”nin xroniki sistemik xəstəliklərə səbəb olduğu iddiası sübuta əsaslanan diaqnoz deyil. İsveçdə bu mövzu illərlə ictimai müzakirə olunub; aparılmış klinik qiymətləndirmələrdən biri nəticəni başlığında belə ümumiləşdirib: toksik civə təsirinə dair sübut yoxdur, ancaq narahatlıq pozğunluğu mühüm arxa plan amilidir. Bu gün internetdə bu mövzunu axtaranda qarşılaşdıqlarınızın demək olar hamısı klinik ədəbiyyat deyil, “metalsız stomatologiya” reklamlarıdır. Metal dadını əsas gətirərək ağzınızdakı bütün metal işləri topluca dəyişməyi təklif edən yanaşmalara ehtiyatla yanaşın.
3. İnfeksiyadan sonra: COVID-19 və digərləri
COVID-19 dad pozğunluqlarını yenidən tibbin gündəminə gətirdi. 138.015 xəstəni əhatə edən 235 tədqiqatın meta-analizində kəskin COVID-19 zamanı dad itkisinin tezliyi %36,62 (%95 GA 33,02-40,39) tapılıb. Burada diqqətçəkən məqam budur: birbaşa test edən tədqiqatlarda nisbət %45, insanın öz bildirişinə əsaslanan tədqiqatlarda %36,11 idi və fərq əhəmiyyətli deyildi — yəni obyektiv ölçmə xəstələrin dediklərini təkzib etmədi, təsdiqlədi.
Bu meta-analizin 2022-ci il ilk versiyası barədə narahatlıq bildirişi dərc olunub və versiya geri çəkilərək 2023-də yenidən nəşr edilib. Yuxarıdakı rəqəmlər 2023 versiyasındandır. COVID və dad itkisi barədə mənbə oxuyarkən hansı versiyaya istinad edildiyinə baxmaq faydalıdır.
Sağalma xəbəri yaxşıdır. 3.699 xəstəni əhatə edən meta-analizdə dad hissi 30 gündə %78,8, 60 gündə %87,7, 90 gündə %90,3 nisbətində normala qayıdıb; daimi dad pozğunluğu təxmini %4,4dir (%95 GA 1,2-14,6). Dad üçün median sağalma müddəti 12,4 gündür. Qadın cinsi daha yavaş sağalma ilə əlaqəli idi.
Dadının pozulduğunu bildirən 28 uzun COVID xəstəsində aparılmış tədqiqat dil biopsiyalarında dad tumurcuqlarının struktur baxımından sağlam qaldığını, bunun əksinə dad siqnalını ötürən molekulların (xüsusilə PLCβ2 yolundakı şirin, umami və acı qavrayışının) ifadəsinin azaldığını göstərib. İtki turş dadda ən az nəzərə çarpırdı.
Bunun oxucu üçün mənası vacibdir: dad tumurcuqları məhv olmayıb, siqnal ötürülməsi pozulub. Struktur olaraq məhv olmuş toxumanın geri qayıtması gözlənilmir; siqnal pozğunluğu isə düzələ bilən problemdir. Bu, uzun COVID-də dad şikayəti davam edən insanlar üçün həqiqi ümid səbəbidir.
COVID-dən başqa yuxarı tənəffüs yolu infeksiyalarında isə vəziyyət fərqlidir: klassik olaraq bu infeksiyalar qoxu itkisi yaradır; dada xas sübut zəifdir və bu yazıda tezlik rəqəmi vermirik.
4. Sink çatışmazlığı: ən çox nəzərdən qaçan səbəb
Sink tüpürcəkdə olan karbon anhidraz VI (qustin) adlı fermentin tərkib hissəsidir; bu fermentin dad tumurcuqlarının saxlanmasında rol oynadığı düşünülür. Bu mexanizm sahənin aparıcı hipotezidir, qəti həqiqət deyil — klassik mənbələri olsa da, tam mətnlərinə çata bilmədik.
Sink əlavəsinin faydalı olub-olmadığı sualının cavabı ikiyə ayrılır və bu fərq xəstəni məlumatlandırma mətnlərində demək olar heç qoyulmur:
| Hansı vəziyyətdə? | Sübut | Nəticə |
|---|---|---|
| Sink çatışmazlığı, səbəbi tapılmayan (idiopatik) dad pozğunluğu, xroniki böyrək çatışmazlığına bağlı dad pozğunluğu | 12 randomizə edilmiş tədqiqat, 938 iştirakçı (2023 meta-analizi) | Faydalıdır. Effektiv dozalar gündə 17-86,7 mg elementar sink, 3-6 ay; fayda dozanın yuxarı həddində (68-86,7 mg/gün) cəmlənir. |
| Xərçəng müalicəsinə bağlı dad dəyişikliyi | Faza III, ikiqat kor, plasebo nəzarətli tədqiqat (qiymətləndirilə bilən 169 xəstə) | Faydalı deyil. İlk 2 ayda dad pozğunluğu sink qolunda %73, plaseboda %84 (p=0,16). Tədqiqatın öz nəticəsi: “Bu tədqiqatda verildiyi şəkildə sink sulfat ağız-udlaq nahiyəsinə radioterapiya alan xəstələrdə dad dəyişikliklərinin qarşısını almadı.” |
Dad pozğunluğunda effektiv tapılan dozalar (gündə 68-86,7 mg elementar sink) gündəlik ehtiyacdan çox yüksəkdir. Uzun müddətli yüksək dozalı sink mis çatışmazlığına səbəb olur; nəticəsi qanazlığı və nevroloji zədədir. Buna görə sink qandakı səviyyə yoxlanıldıqdan sonra həkim nəzarətində sınaqdan keçirilən müalicə olmalıdır, market rəfindən alınan həll deyil.
Türkiyəyə xas bir təfərrüat: TİTCK-nın 20.12.2019 tarixli məktubuna görə bərk formada 25 mg və daha çox elementar sink olan məhsullar reseptli dərman sayılır (yetkinlərdə 35 mg/gün və daha çox üçün də eyni vəziyyət keçərlidir). Yəni dad pozğunluğu üçün effektiv tapılan dozalar Türkiyədə onsuz da həkim qərarından asılıdır. Eyni qaydada təsdiqli göstərişlər sink çatışmazlığı, Wilson xəstəliyi, akrodermatitis enteropatika və 6 aydan böyük uşaqlarda ishaldır — dad pozğunluğu bu siyahıda yoxdur. Bu sənəd 2019 tarixlidir; cari vəziyyəti TİTCK-dan təsdiqləyin.
5. Sistemik xəstəliklər: nəyin doğru, nəyin yanlış olması
| Vəziyyət | Əslində nə bilirik? |
|---|---|
| Qaraciyər xəstəlikləri | Geniş yayılmış inancın düzəldilməli olduğu yer buradır. Qaraciyər xəstəliyi dad hissini həqiqətən pozur: fibrozu olmayanlarda %5 olduğu halda irəliləmiş mərhələlərdə %33-ə, dekompensasiya olunmuş xroniki qaraciyər xəstəliyində %59-a çatır. Ancaq bu pozğunluq metal dadı deyil, dad həssaslığının azalmasıdır və əsas səbəbi sink çatışmazlığıdır. Qaraciyər xəstələrində görülən metal dadı isə ədəbiyyatda əsasən istifadə etdikləri dərmanlarla əlaqələndirilir. Qısası, “ağızda pas dadı varsa qaraciyəri yoxlayın” cümləsi olduğu kimi doğru deyil. |
| Böyrək çatışmazlığı / dializ | Dad pozğunluğu bilinən problemdir; ən güclü dolayı sübut bu qrupda sink əlavəsinin faydalı olmasıdır. Mexanizm kimi tüpürcəkdə toplanan uremik maddələr və sink çatışmazlığı irəli sürülür. Dializ xəstələrində tezlik rəqəmi təsdiqlənə bilmədi — bu yazıda faiz vermirik. |
| Hamiləlik | Uzununa tədqiqatda hamilələrin %26-sı dad həssaslığında dəyişiklik bildirib; təsvir edilən mənzərə acı qavrayışında artım, duz qavrayışında azalmadır. Metal dadına xas ayrıca nisbət və trimestr üzrə paylanma bu tədqiqatdan əldə olunmadı. Estrogen və hCG ilə əlaqələndirildiyi geniş deyilsə də, bu mexanizm üçün ilkin sübut tapılmadı; hamiləlikdə kimyəvi hisslər ədəbiyyatı əsasən qoxu haqqındadır. |
| Şəkərli diabet | Dad qavrayışında dəyişiklik bildirən həqiqi ədəbiyyat var, ancaq təsdiqlənmiş tezlik rəqəmi yoxdur. Həmçinin mühüm qarışdırıcı amil var: bu xəstələrin böyük hissəsi metformin istifadə edir. |
| Reflüks | Mədədən ağıza gələn möhtəviyyat birbaşa turş-acı dad yaradır — bu həqiqətdir. Ancaq reflüksün dad sistemini pozduğuna dair möhkəm sübut yoxdur. Bu, yazının əvvəlindəki “ağızda pis dad” ilə “dad sistemi pozulub” fərqinin tam nümunəsidir. |
| Sinusit / xroniki rinosinusit | Sistematik icmal bu xəstələrdə dad şikayətlərinin tarixən qoxu itkisi ilə əlaqələndirildiyini, ancaq qoxudan asılı olmayan həqiqi dad pozğunluğuna dair sübut olduğunu bildirir. Birləşdirilmiş tezlik rəqəmlərinə çata bilmədik. |
| Allergik rinit (saman zökəmi) | Dada xas sübut tapılmadı. Təsiri varsa, böyük ehtimalla qoxu üzərindən olur. Köhnə mətnlərdə saman zökəminin metal dadı səbəbi sayılması bu fərqin qoyulmamasından qaynaqlanır. |
| Ketogen pəhriz / ketoz | “Asetona bağlı metal dadı” iddiası internetdə çox yayılıb, ancaq çata bildiyimiz ədəbiyyatda qarşılığı yoxdur. Təsdiqlənməmiş xalq inancı kimi qeyd edirik. |
| Ağır metal zəhərlənməsi | ⚠ Gözlənilənin əksinə, qurğuşun və civə zəhərlənməsinin klinik mənzərələrində metal dadı standart əlamət kimi yer almır. “Metal dadı = ağır metal zəhərlənməsi” fikri populyar sağlamlıq yazılarının yaratdığı təəssüratdan çox daha zəif əsaslıdır. Bunu metal dadını marketinq vasitəsi kimi istifadə edən “ağır metal detoksu” xidmətlərinə qarşı xəbərdarlıq kimi oxuyun. Təsdiqlənmiş yeganə istisna aşağıdakı metal tüstüsü qızdırmasıdır. |
İki yaxşı nümunə: şam fıstığı sindromu və metal tüstüsü qızdırması
Altı sağlam könüllüyə şübhəli partiyadan 6-8 şam fıstığı yedizdirilən nəzarətli sınaqda altısında da dad pozğunluğu yaranıb; dördü “klassik acı və metal dadını” yedikdən 1-2 gün sonra təsvir edib. Ən çox təsirlənənlərdə əlamətlər 2-5 gün davam edib, bir illik izləmədə təkrarlanmayıb. Səbəbkar növ yağ turşusu analizi ilə Pinus armandii kimi müəyyənləşdirilib.
Niyə vacibdir: gec başlayan, öz-özünə keçən, tam zərərsiz və yaxşı sənədləşdirilmiş metal dadı səbəbi. Narahat oxucu üçün yaxşı xatırlatmadır.
Sinklənmiş poladın qaynaq edilməsi zamanı yaranan sink oksid tüstüsünün tənəffüsü ilə yaranır. Mənzərə: “şirintəhər metal dadı” ilə birlikdə qızdırma, titrəmə, ürəkbulanma, əzələ-oynaq ağrısı, halsızlıq və quru öskürək. Təsirdən 2-10 saat sonra başlayır, 24-48 saata keçir. Klassik “bazar ertəsi səhəri” mənzərəsi var: həftə içində tolerantlıq yaranır, həftəsonu itir.
Türkiyə üçün xüsusilə keçərlidir: qaynaqçılıq, metal işləri və gəmiqayırmada işçi qüvvəsinin böyüklüyünü nəzərə aldıqda, peşəsi soruşulmadan nəzərdən qaça biləcək diaqnozdur.
Görünən səbəb olmadan gündə 2 saatdan çox, 3 aydan uzun davam edən ağızdaxili yanma hissi. Cəmiyyətdə tezliyi %0,1-3,7; qadınlarda kişilərdən təxminən 7 dəfə çoxdur; 60 yaşdan sonra zirvəyə çatır. Xəstələrin təxminən %70-ində dad dəyişikliyi var və bu çox vaxt “metal və acı” kimi təsvir edilir. %46-67-si ağız quruluğu təsvir edir — əksəriyyətində tüpürcək axını ölçməsi normal olsa belə.
Niyə vacibdir: davamlı metal dadının ən çox nəzərdən qaçan səbəblərindən biridir.
Sinir sistemi səbəbləri
Dad məlumatı dilin ön üçdə iki hissəsindən chorda tympani adlı nazik sinirlə daşınır və bu sinir orta qulaqdan keçir. Bu anatomiya qulaq əməliyyatları, badamcıq əməliyyatları və bəzi diş prosedurlarından sonra dad pozğunluğu görülməsinin səbəbidir. Bu barədə geniş ədəbiyyat olsa da, tezlik rəqəmlərini təsdiqləyə bilmədik; buna görə anatomiyanı izah edir, faiz vermirik.
Digər nevroloji səbəblər arasında insult (102 xəstəli prospektiv tədqiqatla sənədləşdirilib, ancaq tezlik rəqəminə çatmaq mümkün olmadı), baş travması (ixtisaslaşmış mərkəz seriyasında dad pozğunluqlarının %24-ü), dağınıq skleroz (73 xəstə və 73 uyğunlaşdırılmış nəzarətdə duz qavrayışı %31,5, şirin %24,7, turş %21,9, acı %15,1 nisbətində beşinci persentildən aşağı) və epilepsiya (dad aurası) sayılır.
Səbəbi tapılmayanların sayı da azımsanmayacaq qədər çoxdur. Dad-qoxu üzrə ixtisaslaşmış mərkəzdə 491 dad pozğunluğu xəstəsinin araşdırıldığı seriyada paylanma belə idi: idiopatik (səbəbi bilinməyən) %34, travmadan sonra %24, əməliyyatdan sonra %15. Yəni hətta ixtisaslaşmış mərkəzlərdə təxminən hər üç xəstədən birində səbəb tapılmır. Bu, gözləntiləri düzgün müəyyən etmək üçün bilinməli həqiqətdir.
Metal dadı təkbaşına demək olar heç vaxt təcili vəziyyət deyil. Təcililiyi müəyyən edən dadın özü deyil, onu müşayiət edənlər və yaranma vaxtıdır.
- Dəqiqələr ərzində başlayıbsa — dərman, iynə, infuziya, arı sancması və ya qidadan sonra; xüsusilə qaşınma, qızartı, övrə, dodaq-dil şişməsi, xırıltı, boğazda sıxılma, başgicəllənmə və ya “pis bir şey olacaq” hissi müşayiət edirsə: allergik reaksiya ola bilər, təcili yardıma gedin. Metal dadı Dünya Allergiya Təşkilatının dərəcələndirməsində yüngül sistemik allergiya əlamətləri arasındadır; yəni vacib olan dadın özü deyil, nə vaxt və nə ilə birlikdə yaranmasıdır.
- Yeni nevroloji əlamət müşayiət edirsə — üzün əyilməsi, qolda gücsüzlük, nitq pozğunluğu, birtərəfli keyimə, görmə itkisi, şiddətli tarazlıq pozğunluğu: təcili. Bunun əksinə, təkbaşına yeni metal dadı, demək olar, heç vaxt insult deyil.
- Saniyələr sürən, hər dəfə tam eyni, təkrarlanan metal/pis dad — xüsusilə mədədən yuxarı qalxan hiss, “bunu əvvəl yaşamışam” duyğusu, dalğınlıq və ya dodaq marçıldatmaq kimi avtomatik hərəkətlərlə birlikdədirsə: bu, fokal tutma ola bilər, nevroloji qiymətləndirmə lazımdır. Fərqləndirici xüsusiyyət müddətdir: dərman və müalicəyə bağlı metal dadı saatlarla-həftələrlə davam edir; dad aurası saniyələr sürür və həmişə eynidir.
- Ağızda üç həftədir sağalmayan yara, ağ və ya qırmızı ləkə, yaxud kütlə varsa: bu əlamət dad şikayətindən asılı olmayaraq təcili qiymətləndirmə tələb edir. Qeyd: dad dəyişikliyi ağız xərçənginin tanınmış başlanğıc əlaməti deyil — təhlükə əlaməti daddakı dəyişiklik yox, sağalmayan zədələnmədir.
- İzah olunmayan arıqlama varsa: özlüyündə mühüm xəbərdarlıq əlamətidir və gecikmədən qiymətləndirilməlidir. “Metal dadı + arıqlama” kombinasiyasının xərçəngə xas əlamət olduğuna dair sübut yoxdur — ancaq arıqlamanın özü hər halda araşdırılmalıdır.
- Terbinafinə (göbələk dərmanı) başladıqdan sonra dadınız dəyişibsə: gözləməyin, dərhal həkiminizə deyin. İçlik vərəqəsi bu əlavə təsirin uzana və ya daimi ola biləcəyini açıq bildirir; erkən fərq edilməsi dərmanın erkən dayandırılması deməkdir.
- Qaynaqçı və ya metal işçisisinizsə və işdən 2-10 saat sonra metal/şirintəhər dadla birlikdə qızdırma, titrəmə və öskürək olursa: metal tüstüsü qızdırması düşünülməli, iş yeri həkiminə müraciət edilməlidir.
Xərçəng müalicəsi və dad dəyişikliyi
Xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə dad dəyişikliyi istisna deyil, qaydadır. Buna baxmayaraq xəstələrə ən az izah edilən əlavə təsirlərdən biridir və — bu bölmənin ən dürüst hissəsi — sübut edilmiş müalicəsi yoxdur.
Türkcə və ingiliscə mənbələrdə geniş yayılan “kimyaterapiya və/və ya radioterapiya alan xəstələrin %86-sında dad dəyişikliyi görülür” ifadəsinin mənbəyini təsdiqləyə bilmədik. İzini izləyə bildiyimiz ən yaxın mənbə irəliləmiş mərhələ xərçəng xəstələrində dad və ya qoxu anormallığı bildirir — yəni həm xəstə qrupu, həm də ölçülən şey fərqlidir. Buna görə bu yazıda istifadə olunmadı; yerinə yuxarıdakı təsdiqlənmiş rəqəmlər qoyuldu.
Hansı dərman nə qədər?
Yüz xəstəli tədqiqatda taksan qrupu dərmanlar ayrı-ayrı araşdırıldıqda mənzərə belə idi:
| Dərman | Dad dəyişikliyi | Şiddət | Kurslar arasında nə qədər davam edir? |
|---|---|---|---|
| Dosetaksel | %95 (18/19) | ~%70-i orta-şiddətli | ~%50-sində 8 gündən uzun |
| Nab-paklitaksel | %52 (11/21) | ~%90-ı yüngül-orta | ~%40-ında 1-3 gün |
| Paklitaksel | %50 (30/60) | ~%90-ı yüngül-orta | ~%40-ında 1-3 gün |
| Bütün qrup | %59 (59/100) |
Xəstə sayları kiçikdir (dosetaksel qolunda yalnız 19 nəfər); buna görə %95 sabit qəbul olunmuş dosetaksel nisbəti deyil, tək bir tədqiqatın tapıntısıdır. Yenə də klinik baxımdan əhəmiyyətli fərq var: dosetakseldə dad dəyişikliyi həm daha şiddətli olur, həm də kurslar arasında daha uzun davam edir. Platin törəmələri, siklofosfamid, metotreksat və 5-FU üçün dərmana xas təsdiqlənmiş tezlik rəqəmi tapılmadığından bu yazıda verilməyib.
Ağıllı dərmanlar (tirozin kinaz inhibitorları) üçün güclü bildiriş siqnalı var (ən yüksək kabozantinib, ardınca sunitinib və pazopanib); 2026-da təsvir edilən mexanizm bu dərmanların dad tumurcuğu hüceyrələrinin yenilənməsini KIT yolu vasitəsilə pozmasıdır.
2026-da dərc olunan və dizaynı xüsusilə güclü olan tədqiqatda, immun nəzarət nöqtəsi inhibitoru müalicəsini bitirmiş 49 xəstə (son kursdan median 3,7 il keçmiş) 49 xəstə yaxını ilə müqayisə edilib. Obyektiv testdə hipogevziya xəstələrin %31-ində, xəstə yaxınlarının %29-unda aşkarlanıb — əhəmiyyətli fərq yoxdur. Nə qoxuda, nə də tüpürcək axınında fərq vardı.
Bu tədqiqatın ikinci tapıntısı ən az birincisi qədər öyrədicidir: sağlam xəstə yaxınlarının da təxminən %30-unda ölçülə bilən dad pozğunluğu vardı. Yazının əvvəlindəki “ölçülən pozğunluq geniş yayılıb və səssizdir” mövzusunun ən aydın sübutu budur — müqayisə qrupu olmadan aparılmış tədqiqatların niyə yanıltıcı ola biləcəyini göstərir.
Radioterapiyada doza əlaqəsi: dərsliklərin dediyindən daha mürəkkəb
Baş-boyun radioterapiyasında dad müalicənin ikinci həftəsindən etibarən pozulmağa başlayır və kumulyativ doza ilə pisləşir. Prospektiv tədqiqatda dad həddi 14-18. həftələrdə düzəlməyə başlayıb və təxminən 4,5 ayda müalicədən əvvəlki səviyyəyə qayıdıb.
Ancaq hansı strukturun dozasının həlledici olduğu həqiqətən mübahisəlidir və bu mübahisə xəstəyə verilən izaha birbaşa təsir edir. Orofarinks xərçəngi olan xəstələrdə aparılmış prospektiv tədqiqatda:
- Dad tumurcuqları daşıyan dil selikli qişasının aldığı orta doza (47,4 Gy) ilə dad pozğunluğu arasında əlaqə tapılmayıb (OR 1,003; p=0,90).
- Bunun əksinə kimyaterapiya almayan alt qrupda tüpürcək vəzinin dozası həlledici idi: eyni tərəfdəki qulaqaltı vəzinin orta dozasında hər 1 Gy artım riski artırırdı (OR 1,071; p=0,036); dad pozğunluğu olanlarda 41,3 Gy, olmayanlarda 35,9 Gy.
- Uzun müddətdə 38 xəstədə (%33) radioterapiyadan median 58 ay sonra hələ orta-şiddətli dad pozğunluğu vardı.
Yəni xəstələrə deyilən iki fərqli izah — “dad tumurcuqlarınız zədələnib” və “ağız quruluğunuza görədir” — əslində rəqabət aparan iki hipotezdir və dürüst cavab “yəqin ki, hər ikisi və hansının daha üstün olduğunu hələ anlamağa çalışırıq”dır. Dad tumurcuqları daşıyan dil selikli qişasını ayrıca “qorunmalı orqan” kimi müəyyənləşdirmək və ona doza həddi qoymaq üzrə tədqiqatlar davam edir.
“Dad bu qədər Gy-dən yuxarı pozulur” şəklində yayılan hədd göstəriciləri üçün çata bildiyimiz mənbə öz daxilində ziddiyyətli nəticələr verirdi. Buna görə bu yazıda rəqəmsal Gy həddi bilərəkdən yazılmayıb.
Nə vaxt düzəlir?
| Kimyaterapiya | Baş-boyun radioterapiyası | |
|---|---|---|
| Başlanğıc | Adətən ilk kurslarda; iki və daha çox kurs almış olmaq riski təxminən 4 dəfə artırır (OR 3,95) | Müalicənin 2. həftəsindən etibarən ölçülə bilir |
| Gediş | Kurslar davam etdikcə artır; kurslararası müddət dərmana görə dəyişir (paklitaksel 1-3 gün, dosetaksel 8 gündən uzun) | Kumulyativ doza ilə pisləşir |
| Sağalma | Əksər xəstələrdə müalicə bitdikdən bir neçə ay sonra normala qayıdır | Hədlər 14-18. həftələrdə düzəlir; bir tədqiqatda ~4,5 ayda müalicədən əvvəlki səviyyə |
| Daimi qalan | Təsdiqlənmiş uzunmüddətli nisbət tapılmadı | ~%25 uzunmüddətli pozğunluq; bir kohortda %33-ündə median 58 ayda hələ orta-şiddətli |
Burada görünən bir ziddiyyət var: bəzi mənbələr radioterapiyadan sonra dad dəyişikliyinin “çox xəstədə daimi” olduğunu deyərkən, prospektiv tədqiqat 4,5 ayda yaxşılaşma tapıb. Hər ikisi doğrudur və belə birləşdirilir: əksər xəstələr aylar ərzində böyük ölçüdə yaxşılaşır; dörddə bir ilə üçdə bir arasındakı azlıq yaxşılaşmır.
Nəticələri: niyə əhəmiyyət verilməlidir?
- Həyat keyfiyyəti. 330 xəstəli Türkiyə tədqiqatında dad dəyişikliyi ilə həyat keyfiyyəti arasındakı əlaqə əhəmiyyətli idi (r=−0,329; p<0,001), dispersiyanın %10,5hissəsini izah edirdi.
- Qidalanma riski — ancaq diqqətlə oxunmalıdır. Eyni tədqiqatda xəstələrin %21,8-i orta dərəcəli malnutrisiya riski daşıyırdı; dad dəyişikliyi ilə əlaqə statistik əhəmiyyətli idi, ancaq dispersiyanın yalnız %1,4-ünü izah edirdi. Yəni dad dəyişikliyi təkbaşına qidalanma pozğunluğunun əsas hərəkətvericisi deyil.
- Hər tədqiqat arıqlama tapmır. Süd vəzi xərçəngi kimyaterapiyası kohortunda bütün dad xüsusiyyətlərində aydın pozulma və testdə %32,9 ölçülə bilən pozğunluq aşkarlanmasına baxmayaraq, bədən çəkisi və enerji qəbulu dəyişməmişdi; xəstələr şəkər və alkoqolu azaldıb protein və lifi artıraraq uyğunlaşmışdılar.
- Əlamətlər qruplaşır. Kimyaterapiyada ağız quruluğu riski iki dəfə (OR 2,04), ağızdaxili yara (mukozit) riski təxminən dörd dəfə (OR 3,72) artırır. Bu, mukozit müalicəsinin eyni zamanda dad üçün də müdaxilə olması deməkdir.
- Qidalanmadan başqa da əhəmiyyəti var. Yeni icmal dad və qoxu itkisinin koqnitiv geriləmə və daha pis müalicə proqnozu ilə əlaqələndirildiyini bildirir.
Tapa bilmədiyimiz məlumat: dad dəyişikliyinə görə xərçəng müalicəsinin kəsilməsini rəqəmləşdirən tədqiqat yoxdur. Bu iddia tez-tez irəli sürülür; sübutu yoxdur.
Nə faydalıdır? Dürüst cavab: çox az şey
| Müdaxilə | Sübut | Nəticə |
|---|---|---|
| Sink | Faza III, ikiqat kor, plasebo nəzarətli, 169 xəstə | Mənfi (%73 vs %84; p=0,16). Radioterapiyaya xas meta-analiz “qarşısını almaqda effektiv, davam edən pozğunluqda təsiri az” deyir; dadın bərpası üçün nəticə əhəmiyyətsizdir. |
| Ağızdan qlutamin | Randomizə edilmiş, ikiqat kor, plasebo nəzarətli (taksan müalicəsində gündə 30 g) | Mənfi. Tədqiqatın öz cümləsi: “verilən dozada ağızdan qlutamin taksan kimyaterapiyasına bağlı subyektiv dad pozğunluqlarının və ya dad qavrayışındakı dəyişikliyin tezliyini plaseboya nisbətən azaltmadı.” ⚠ 2025 tarixli icmalın bu tədqiqatı müsbət kimi təqdim etməsi ikincili mənbələrin niyə yoxlanılmalı olduğunun yaxşı nümunəsidir. |
| Qidalanma məsləhəti + dad/qoxu təlimi | Tək mərkəzli faza II pilot, randomizə edilməyib (25 xəstəyə müdaxilə tətbiq edilib) | Müdaxilə qrupunun %92-sində dad testində ≥2 bal yaxşılaşma (p≤0,001). Ancaq xəstələr aşağı bal aldıqları üçün müdaxilə qrupuna daxil edildiyindən bu nəticə “ortaya qayıdış” təsirinə tam açıqdır. Ümidvericidir, amma nəzarətsizdir. |
| Möcüzə meyvə (mirakulin) | Pilot randomizə edilmiş, üçqat kor, plasebo nəzarətli; 31 randomizə edilmiş, 21 tamamlayan | Standart dozada elektrik dad həddində yaxşılaşma və duzlu dad qavrayışında plasebodan üstünlük (p<0,05), yağsız bədən kütləsində fərq (p=0,007). Ancaq heç bir xəstə normal həddə çatmadı və tamamlayanların sayı üç qola bölünəndə çox azdır. Baş-boyun radioterapiyasında bir faza 3 tədqiqat qeydiyyatdadır — izləməyə dəyər. |
| Laktoferrin | Pilot, nəzarət qrupu yoxdur, 26 xəstə | 60. gündə dad balında əhəmiyyətli yaxşılaşma (p=0,001) — ancaq nəzarət qolu olmadığı üçün təbii sağalmadan fərqləndirilə bilməz. 30. gündə dad üçün nəticə onsuz da əhəmiyyətsiz idi. |
| Plastik çəngəl-qaşıq, limonlu konfet, qarqara | Heç bir randomizə edilmiş tədqiqat yoxdur | Böyük xərçəng mərkəzlərinin xəstə təlim materiallarında tövsiyə edilir. Zərərsiz, ucuz, sınamağa dəyər — ancaq heç test edilməyib. |
| Ağızdaxili soyutma (buz parçası) | 2025-də dərc olunmuş randomizə edilmiş tədqiqat var | ⚠ Nəticələrinə çata bilmədik. Bu üsul klassik olaraq mukozit üçün istifadə edilir; mukozit dad dəyişikliyinin təsdiqlənmiş risk amili olduğundan (OR 3,72) dolayı fayda məntiqli görünür. |
| Fotobiomodulyasiya (aşağı dozalı lazer) | Mukozit üçün qəbul olunub; dad üçün deyil | MASCC/ISOO-nun 2025 icmalı ağız quruluğunun qarşısının alınmasında yetərli sübut olmadığını bildirir. Dad üçün iddialar təsdiqlənə bilmədi. |
MASCC/ISOO-nun (Beynəlxalq Dəstəkləyici Müalicə və Ağız Onkologiyası cəmiyyətləri) ağız quruluğu, immunoterapiyanın ağız fəsadları, ağıllı dərmanların ağız fəsadları üçün ayrı təlimatları var — amma dad dəyişikliyi üçün yoxdur.
Mövzuya dair sistematik icmallarının nəticə cümlələri aydındır: “Mövcud ədəbiyyatdan disgevziyanın qarşısını almağın və ya onu müalicə etməyin proqnozlaşdırıla bilən yolu yoxdur.” Beş il sonrakı başqa icmal: “Bu icmala əsasən, yetkin onkoloji xəstələrdə dad və qoxu dəyişikliklərinin qarşısını almaq və ya onları idarə etmək üçün effektiv yanaşma hələ görünmür.”
Bunun oxucu üçün mənası budur: aşağıdakı tövsiyələr təhlükəsiz və çox vaxt rahatladıcı komfort tədbirləridir; sübut edilmiş müalicələr deyil. Bunu açıq demək mövcud olmayan təsiri vəd etməkdən yaxşıdır. Qeyd: ESMO, ASCO, NCCN və ONS-un dad dəyişikliyinə dair mətnlərinə çata bilmədiyimiz üçün bu qurumlara heç bir fikir aid edilməyib.
Türkiyə: bu yazının mövcudluq səbəbi olan rəqəm
Türkiyədən əldə olunan dad pozğunluğu məlumatlarının hamısı onkologiya sahəsindəndir; ümumi cəmiyyətdə tezliyə dair Türkiyə tədqiqatı tapmadıq. Bunun əksinə onkologiyadakı məlumatlar həm yeni, həm də faydalıdır.
| Tədqiqat | Xəstə | Tapıntı |
|---|---|---|
| Kimyaterapiya xəstələrində dad dəyişikliyi, malnutrisiya və həyat keyfiyyəti (2025) | 330 ambulator kimyaterapiya xəstəsi | Dad dəyişikliyi %67,6 — beynəlxalq birləşdirilmiş təxminlə (%70) demək olar tam üst-üstə düşür. %21,8-i orta dərəcəli malnutrisiya riskindədir. |
| Kimyaterapiya alan ağciyər xərçəngi xəstələrində dad dəyişiklikləri (2022, İstanbul) | Tədris xəstəxanasının kimyaterapiya bölməsi | Dad dəyişikliyi %62,3. Ən çox təsvir edilən dad: metal — %35,8. Və bu: %68,6-sı bu əlavə təsir barədə heç məlumatlandırılmamışdı. |
| Sisplatin müalicəsində dad dəyişikliyinə təsir edən amillər (2025, Ankara) | 98 sisplatin xəstəsi | Model dad dəyişikliyi dispersiyasının %76,4hissəsini izah edir. Ən güclü müəyyənedicilər iştaha itkisi (β=0,651) və həyat keyfiyyətidir (β=−0,464); qusma ilə əsas dadlardakı narahatlıq arasındakı əlaqə çox güclüdür (r=0,850). |
| Kimyaterapiya alan xəstələrdə dad dəyişikliyi (2019) | 112 xəstə | Qadınlarda ballar daha yüksəkdir; ürəkbulanma, qusma, qəbizlik və mukozit olanlarda dad pozğunluğu balları əhəmiyyətli yüksəkdir. Yüngül malnutrisiya %24,6. |
Kimyaterapiya alan türkiyəli ağciyər xərçəngi xəstələrinin %68,6-sı yaşadıqları dad dəyişikliyi barədə onlara heç bir məlumat verilmədiyini deyib. Tezliyi %60-dan yuxarı olan, xəstənin yeməklə əlaqəsini və beləliklə əhvalını birbaşa pozan əlavə təsirin xəstələrin üçdə ikisinə heç izah edilməməsi — bu yazının və onkoloji tibb bacısı təliminin səbəbi məhz budur. Üstəlik, bu, sübut edilmiş müalicə tələb etməyən, yalnız əvvəlcədən bildirilməli olan əlavə təsirdir.
Evdə və müalicə zamanı nə etmək olar?
Aşağıdakı tövsiyələrin heç birinin dad dəyişikliyi üçün randomizə edilmiş tədqiqat sübutu yoxdur. Hamısı böyük xərçəng mərkəzlərinin xəstə təlim materiallarından və klinik razılaşmadan gəlir. Təhlükəsizdir, ucuzdur və bir çox xəstəyə yaxşı təsir edir — amma “sübut edilmiş müalicə” deyil və bunları qarışdırmamaq lazımdır.
- Ağız baxımını gücləndirin. Gündə ən azı iki dəfə yumşaq fırça ilə dişləri və dili fırçalayın (həkiminiz uyğun görərsə). Sübutu ən konkret tövsiyə budur: diş əti müalicəsindən sonra dad qavrayışının yaxşılaşdığı göstərilib.
- Yeməkdən əvvəl və sonra ağzınızı yaxalayın. Yumşaq qarqara resepti: 1 litr ilıq suya 1 çay qaşığı karbonat + 1 çay qaşığı duz.
- Metal çəngəl-qaşıq əvəzinə plastik istifadə etməyi sınayın. Heç test edilməmiş, ancaq zərərsiz, pulsuz və xəstələrin əksəriyyətinin faydalı olduğunu dediyi tövsiyədir. Konserv əvəzinə şüşə, plastik və ya karton qablaşdırmalı qidaları seçmək də eyni məntiqə əsaslanır.
- Şəkərsiz nanəli konfet və ya saqqız sınayın. Şəkərsiz vurğusu vacibdir: ağzı quru olan xərçəng xəstələrində diş çürüməsi riski yüksəkdir.
- Turş və ədviyyəli dadları, marinadı dəyişib sınayın. Ətləri sous və ya sitrusla marinad etmək metal dadını zəiflədə bilər. Mühüm istisna: ağzınızda yara (mukozit) varsa, turş və turşulu qidalardan uzaq durun — yaralı ağzı ağrıdar və mukozit onsuz da dad dəyişikliyinin risk amilidir.
- Maye qəbulunu artırın və yemək boyu kiçik qurtumlar için. Dad maddələri qavranılmaq üçün tüpürcəkdə həll olmalıdır; ağız quruluğu dad dəyişikliyi riskini ikiqat artırır.
- Temperatur və teksturanı dəyişib sınayın. Soyuq və ya otaq temperaturundakı qidalara çox vaxt daha yaxşı dözülür; Türkiyə tədqiqatında xəstələrin %35,8-i öhdəsindən gəlmə üsulu kimi soyuq qida istehlakını seçmişdi.
- Siqaret və alkoqoldan çəkinin.
- Dad pozğunluğunu müalicə komandanıza deyin. Ağız göbələyi, dərmanın əlavə təsiri və ya sink çatışmazlığı kimi düzəldilə bilən səbəblər yalnız soruşulduqda tapılır.
Diaqnoz: hansı həkimə, nə üçün?
Metal dadı şikayəti ilə müraciət edən insanda ardıcıllıq budur:
- Dərman siyahısı. Son üç ayda başlanmış hər dərman, əlavə və bitki mənşəli məhsul. Ən çox rast gəlinən və ən asan həll olunan səbəb budur.
- Ağız müayinəsi. Diş əti xəstəliyi, ağız kandidozu, sağalmayan yara, protez problemləri, ağız quruluğu. Diş həkiminin qiymətləndirməsi çox vaxt atlanan addımdır.
- Qoxunun qiymətləndirilməsi. Yazının əvvəlindəki məlumatı xatırlayın: yalnız dad şikayəti olanlarda belə pozğunluq daha çox qoxudadır. Bu addım atlanarsa, yanlış yerdə axtarılır.
- Qan analizləri. Vəziyyətə görə sink, B12, qanın ümumi analizi, böyrək və qaraciyər funksiyaları, qan şəkəri.
- Lazım olarsa qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə yönləndirmə və seçilmiş hallarda görüntüləmə. Dad testləri (dad zolaqları kimi) ölkəmizdə hər mərkəzdə yoxdur; olduqda subyektiv şikayəti obyektiv ölçməyə çevirir.
Xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə bu ardıcıllığa mukozit və ağız quruluğunun qiymətləndirilməsi ilə qidalanma dəstəyi əlavə edilir. Dad dəyişikliyinin özü üçün sübut edilmiş müalicə olmasa da, onu müşayiət edən və müalicə edilə bilən bu iki problemin idarə edilməsi xəstənin təcrübəsini nəzərəçarpacaq dəyişir.
Tez-tez verilən suallar
- Ağzımda daim metal dadı var, ciddi xəstəlik əlaməti ola bilərmi?
- Təkbaşına metal dadı ciddi xəstəlik üçün zəif işarədir. Ən çox rast gəlinən səbəbi dərmanlardır. Ciddiliyi müəyyən edən dadı müşayiət edənlərdir: dəqiqələr ərzində başlayıb allergik əlamətlərlə birlikdədirsə, yeni nevroloji əlamət varsa, saniyələr sürən təkrarlanan tutmalar şəklindədirsə, ağızda üç həftədir sağalmayan yara varsa və ya izah olunmayan arıqlama müşayiət edirsə, qiymətləndirmə lazımdır.
- Dad hissim itib, qoxum yerindədir — bu mümkündürmü?
- Adətən əksi doğrudur. Yalnız dad şikayəti olanlarda belə pozulmuş çıxan hiss daha çox qoxudur (%44,4-ə qarşı %25,4). Həmçinin insanların çoxu “qoxu hiss edirəm” deyərkən burunla iyləməyi nəzərdə tutur; halbuki yeməyin ləzzətini verən ağızdan udlağa gedən retronazal qoxudur və bunlar ayrı-ayrılıqda pozula bilər. Buna görə qiymətləndirmədə qoxu testi atlanmamalıdır.
- Kimyaterapiya zamanı dad dəyişikliyi daimi olurmu?
- Əksər hallarda xeyr. Kimyaterapiyaya bağlı dad dəyişikliyi xəstələrin böyük hissəsində müalicə bitdikdən bir neçə ay sonra düzəlir. Baş-boyun radioterapiyasında mənzərə fərqlidir: əksər xəstələr aylar ərzində aydın yaxşılaşır, ancaq təxminən dörddə bir ilə üçdə bir arasındakı azlıqda daimi pozğunluq qalır.
- Sink əlavəsi qəbul etsəm düzələrmi?
- Vəziyyətdən asılıdır — və bu fərq çox vacibdir. Sink çatışmazlığı olanlarda, səbəbi tapılmayan dad pozğunluğunda və böyrək çatışmazlığına bağlı dad pozğunluğunda randomizə edilmiş tədqiqatlarda effektiv tapılıb. Bunun əksinə, xərçəng müalicəsinə bağlı dad dəyişikliyində ən böyük faza III tədqiqat mənfidir. Həmçinin effektiv dozalar gündəlik ehtiyacdan çox yüksəkdir və uzunmüddətli yüksək dozalı sink mis çatışmazlığına səbəb olur. Qandakı səviyyə yoxlanılmadan və həkim nəzarəti olmadan başlanmamalıdır.
- Metal çəngəl-qaşıq əvəzinə plastik istifadə etmək həqiqətən faydalıdırmı?
- Bilmirik — heç test edilməyib. Böyük xərçəng mərkəzlərinin xəstə təlim materiallarında tövsiyə edilir, xəstələrin çoxu faydasını deyir, zərəri və xərci yoxdur. Sınamağa dəyər komfort tədbiridir; sübut edilmiş müalicə deyil. Bu yazının mövqeyi bunları ayırmaqdır.
- Diş plomblarımı dəyişsəm keçərmi?
- Yeni plombdan sonra bir neçə günlük metal hissi həqiqidir və adətən keçicidir. Ancaq xroniki metal dadı üçün ağızdakı bütün metal işlərin topluca dəyişdirilməsini tövsiyə etmək sübuta əsaslanan yanaşma deyil. Bu tövsiyə klinik ədəbiyyatdan çox reklam mətnlərində qarşınıza çıxır. Əvvəlcə dərman siyahınızı, diş əti sağlamlığınızı və ağız quruluğunuzu qiymətləndirin.
Terminlər lüğəti
- Disgevziya
- Dadın pozulması, təhrif olunması. Dad pozğunluqlarının ümumi başlığı kimi də istifadə edilir.
- Fantogevziya
- Ağızda heç nə olmadığı halda hiss edilən dad; “xəyali dad”. Metal dadının tipik forması.
- Hipogevziya / Agevziya
- Müvafiq olaraq dad hissinin azalması və tam itməsi. Həqiqi agevziya çox nadirdir.
- Retronazal qoxu
- Çeynəyərkən və udarkən ağızdan udlaq yolu ilə qoxu hiss etmə. Yeməyin “dadı” dediyimizin böyük hissəsi budur.
- Kserostomiya / hiposalivasiya
- Ağzın quru hiss edilməsi / tüpürcək axınının ölçülmüş azalması. Eyni şey deyil.
- Chorda tympani
- Dilin ön üçdə ikisindən dad məlumatını daşıyan və orta qulaqdan keçən sinir. Qulaq və badamcıq əməliyyatlarından sonrakı dad pozğunluqlarının anatomik izahı.
- Mukozit
- Xərçəng müalicəsinə bağlı ağızdaxili iltihab və yara. Dad dəyişikliyi riskini təxminən dörd dəfə artırır.
- OR (ehtimal nisbəti)
- Bir amilin riski neçə dəfə artırdığını göstərən ölçü. Etibar intervalı 1-i əhatə edirsə, nəticə statistik əhəmiyyətli deyil.
- Faza III tədqiqat
- Müalicənin faydalı olub-olmadığını adətən plasebo ilə müqayisə edərək böyük xəstə sayı ilə sınayan tədqiqat tipi. Sübut dəyəri ən yüksək dizaynlardandır.
DROZDOGAN Akademiya Şərhi
Bu, ilk baxışda kiçik görünən mövzudur. Halbuki həm diaqnostik məntiq baxımından öyrədicidir, həm də onkoloji praktikada ən çox laqeyd qalınan əlavə təsirlərdən birinə toxunur. Yazını hazırlayarkən diqqətimizi ən çox çəkən şey sahədəki populyar məlumatın nə qədərinin mənbəsi yoxlananda dağıldığı idi.
⚡ Bu mövzu niyə vacibdir?
Dad yeməklə və beləliklə gündəlik həyatla əlaqənin mərkəzindədir. Xərçəng müalicəsi alan insanın “heç nəyin dadı yoxdur” deməsi yalnız komfort problemi deyil; iştahaya, qidalanmaya və əhvala eyni vaxtda təsir edən itkidir. Buna baxmayaraq müalicədən əvvəl danışılan əlavə təsir siyahılarında demək olar yoxdur. Türkiyədən gələn %68,6 rəqəmi — xəstələrin üçdə ikisinin bu barədə heç məlumatlandırılmaması — bunun ölçüsüdür.
✅ Güclü tərəflər / yaxşılaşanlar
Sahə son beş ildə həqiqətən irəliləyib. Kimyaterapiyada tezlik artıq birləşdirilmiş təxminlə bilinir. İmmunoterapiyanın daimi dad itkisi yaratmadığı xəstə yaxınlarının nəzarət qrupu kimi istifadə edildiyi zərif tədqiqatla göstərilib. Uzun COVID-də dad tumurcuqlarının sağlam qaldığı, problemin siqnal ötürülməsində olduğu ortaya qoyulub — bu, daimi zədədən qorxan insanlar üçün həqiqi ümiddir. Ağıllı dərmanların dad tumurcuqlarının yenilənməsini necə pozduğu təsvir edilib. Radioterapiyada dad tumurcuqları daşıyan dil selikli qişasını qorunmalı orqan kimi müəyyənləşdirmə tədqiqatları davam edir.
⚠️ Məhdudiyyətlər / şişirdilməməli məqamlar
Bu mövzuda yayılan məlumatların əhəmiyyətli hissəsi mənbəsizdir. “%86 dad dəyişikliyi” rəqəminin izini izləyəndə fərqli xəstə qrupunun fərqli sonlanımına çatdıq. “İçlik vərəqələrinin %17-sində yazılıb” tapıntısı “dərmanların %17-si dad pozğunluğu yaradır” kimi nəql edilir. Metal dadının qaraciyərlə əlaqələndirilməsi qaraciyər xəstələrindəki metal dadının əslində dərmanlara aid edildiyi ədəbiyyatla uyğun gəlmir. “Ağır metal zəhərlənməsi” assosiasiyası gözlədiyimizdən çox zəif əsaslı çıxdı. Müalicə baxımından da mənzərə aydındır: MASCC/ISOO-nun dad üçün ayrıca təlimatı belə yoxdur; sink və qlutaminin xərçəng xəstələrindəki tədqiqatları mənfidir; müsbət görünən tədqiqatlar ya randomizə edilməyib, ya da çox kiçikdir.
🩺 Praktikadakı mövqeyimiz
- Müalicəyə başlamazdan əvvəl deyirik. Dad dəyişikliyinin mümkün olduğunu, keçici olma ehtimalının yüksəkliyini və öhdəsindən gəlmə yollarını əvvəlcədən izah etmək sonradan müalicəyə çalışmaqdan daha effektivdir — çünki əlimizdə effektiv müalicə onsuz da yoxdur.
- Şikayət gələndə əvvəlcə dərman siyahısına baxırıq, xərçəng müalicəsinə yox. Kimyaterapiya alan xəstə eyni zamanda metformin də istifadə edə bilər.
- Ağzın içinə baxırıq. Ağız kandidozu və diş əti xəstəliyi həm tez-tez rast gəlinir, həm asan müalicə edilir; ikisi də soruşulmadan tapılmır.
- Mukoziti və ağız quruluğunu ayrıca müalicə edirik. Dad dəyişikliyinin özü üçün sübut edilmiş müalicə olmasa da, riskini iki ilə dörd dəfə artıran bu iki problemin müalicəsi var.
- Sinki yalnız səviyyəsini yoxladıqdan sonra və həkim qərarı ilə istifadə edirik — xüsusilə xərçəng xəstəsində effektivlik sübutu olmadığını da deyərək.
- Komfort tövsiyələrini “sübut edilmiş müalicə” kimi təqdim etmirik. Plastik çəngəl və limonlu konfet sınana bilər; amma xəstəyə “bu keçirəcək” demək, fayda olmayanda etibarı zədələyir.
- Daimi və birtərəfli olmayan şikayətlərdə qoxunun qiymətləndirilməsini atlamırıq.
❓ Açıq suallar
Radioterapiyada əsas müəyyənedicinin dil selikli qişasının, yoxsa tüpürcək vəzilərinin dozası olduğu həll edilməyib; bu, doza məhdudiyyətinin haraya qoyulacağını birbaşa müəyyən edəcək. Möcüzə meyvə (mirakulin) pilot tədqiqatdan faza 3-ə keçdi — nəticəsi bu sahədə ilk həqiqi müalicə ola da bilər, olmaya da bilər. Ağızdaxili soyutmanın dada təsirini sınayan randomizə edilmiş tədqiqatın nəticələrinə hələ çata bilmədik. Ən əsas sual isə budur: uzun COVID-də dad tumurcuqları sağlam olduğu halda siqnal molekullarının ifadəsi niyə azalır, bu geri qaytarıla bilərmi?
Bu yazı mənbəyi təsdiqlənə bilən rəqəmlərlə məhdudlaşdırılıb. Bilərəkdən kənarda saxlanan və ya düzəldilən məqamlar:
- Düzəldilənlər: “Xərçəng müalicəsi alanların %86-sında dad dəyişikliyi” ifadəsi təsdiqlənmədiyi üçün istifadə olunmadı (izlənə bilən ən yaxın mənbə fərqli xəstə qrupuna və dad və ya qoxu pozğunluğuna aiddir). “1.645 dərmanın %17-si” tapıntısı içlik vərəqələri bazasının araşdırılması olduğu qeyd edilərək düzəldildi. “Ağızda pas dadı qaraciyər problemi ilə əlaqəlidir” ifadəsi qaraciyər xəstəliyinin dad həssaslığını azaltdığı və metal dadının ədəbiyyatda dərmanlara aid edildiyi şəklində düzəldildi. “ABŞ-da ildə 200 min müraciət” rəqəmi mənbəsiz və köhnə institusional təxmin olduğu üçün başlıq məlumatı kimi istifadə olunmadı. Saman zökəmi dad pozğunluğunun təsdiqlənmiş səbəbi kimi təqdim edilmədi.
- Təsdiqlənmədiyi üçün rəqəm verilməyənlər: dərmana xas dad pozğunluğu tezlikləri (kaptopril, klaritromisin, litium, disulfiram, qızıl duzları, dəmir əlavələri və digərləri); platin, siklofosfamid, metotreksat və 5-FU üçün dad dəyişikliyi nisbətləri; dializ xəstələrində tezlik; insult, epilepsiya və chorda tympani zədəsində tezlik; ağız göbələyində tezlik; radioterapiyada Gy həddi (çata bildiyimiz mənbə öz daxilində ziddiyyətli idi); xroniki rinosinusitdə birləşdirilmiş nisbət.
- Məzmununa çatılmayan mənbələr: 2025'te yayımlanan ağız içi soğutma randomize çalışması; kronik böbrek hastalığı ve disgeuzi kapsam derlemesi; çinko meta-analizinin bir güven aralığı (yayınlanan hâliyle nokta tahmini etrafında asimetrik göründüğü için kullanılmadı); ESMO, ASCO, NCCN ve ONS'un tat değişikliğine ilişkin metinleri — bu nedenle bu kuruluşlara hiçbir görüş atfedilmedi.
- Türkiyə: Ümumi cəmiyyətdə dad pozğunluğunun tezliyinə dair Türkiyə tədqiqatı tapılmadı. Sink məhsullarının resept vəziyyəti barədə məlumat 20.12.2019 tarihli qaydaya əsaslanır; 2026-dakı aktuallığı təsdiqlənməyib. SGK ödənişi qaydaları barədə heç bir məlumat verilməyib, çünki cari qanunvericiliyə çata bilmədik — bu barədə məlumat lazımdırsa, cari SUT mətnindən təsdiqlənməlidir.
- Daxili keçidlər (“Əlaqəli mövzular”) təxmini ünvanlardır; dərcdən əvvəl saytdakı həqiqi ünvanlarla əvəz edilməlidir.
Bu yazı məlumatlandırma məqsədlidir; fərdi tibbi tövsiyəni əvəz etmir. Dərmanınızı özbaşına dayandırmayın və ya dəyişdirməyin; əlavəyə başlamazdan əvvəl həkiminizlə məsləhətləşin.
Mənbələr
- Liu G, Zong G, Doty RL, Sun Q. Prevalence and risk factors of taste and smell impairment in a nationwide representative sample of the US population: a cross-sectional study. BMJ Open. 2016;6(11):e013246.
- Rawal S, Hoffman HJ, Bainbridge KE, və həmkarları. Prevalence and Risk Factors of Self-Reported Smell and Taste Alterations: Results from the 2011-2012 NHANES. Chem Senses. 2016;41(1):69-76.
- Claus LE, Leland EM, Tai KY, və həmkarları. Olfactory Loss and Beyond: A Practical Review of Chemosensory Dysfunction. J Am Board Fam Med. 2022;35(2):406-419.
- Rademacher WMH, Aziz Y, Hielema A, və həmkarları. Oral adverse effects of drugs: Taste disorders. Oral Dis. 2020;26(1):213-223.
- Fark T, Hummel C, Hähner A, Nin T, Hummel T. Characteristics of taste disorders. Eur Arch Otorhinolaryngol. 2013;270(6):1855-1860.
- Hannum ME, Koch RJ, Ramirez VA, və həmkarları. Taste loss as a distinct symptom of COVID-19: a systematic review and meta-analysis. Chem Senses. 2023;48:bjad043.
- Tan BKJ, Han R, Zhao JJ, və həmkarları. Prognosis and persistence of smell and taste dysfunction in patients with covid-19: meta-analysis with parametric cure modelling of recovery curves. BMJ. 2022;378:e069503.
- Mozaffar B, Ardavani A, Muzafar H, Idris I. The Effectiveness of Zinc Supplementation in Taste Disorder Treatment: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Nutr Metab. 2023;2023:6711071.
- Halyard MY, Jatoi A, Sloan JA, və həmkarları. Does zinc sulfate prevent therapy-induced taste alterations in head and neck cancer patients? Results of phase III double-blind, placebo-controlled trial. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2007;67(5).
- Zhang B, Zhang N, Zhang Y, və həmkarları. Prevalence and risk factors of chemotherapy-induced taste alterations among cancer patients: A systematic review and meta-analysis. Eur J Oncol Nurs. 2024;74:102735.
- Gunn L, Gilbert J, Nenclares P, və həmkarları. Taste dysfunction following radiotherapy to the head and neck: A systematic review. Radiother Oncol. 2021;157:130-140.
- Stieb S, və həmkarları. The influence of radiation dose on taste impairment in a prospective observational study cohort of oropharyngeal cancer patients. Acta Oncol. 2022;61(2):146-152.
- Kaizu M, Komatsu H, Yamauchi H, və həmkarları. Characteristics of taste alterations in people receiving taxane-based chemotherapy and their association with appetite, weight, and quality of life. Support Care Cancer. 2021;29(9):5103-5114.
- Hovan AJ, Williams PM, Stevenson-Moore P, və həmkarları. A systematic review of dysgeusia induced by cancer therapies. Support Care Cancer. 2010;18(8):1081-1087.
- Thorne T, Olson K, Wismer W. A state-of-the-art review of the management and treatment of taste and smell alterations in adult oncology patients. Support Care Cancer. 2015;23(9):2843-2851.
- Strasser F, və həmkarları. Prevention of docetaxel- or paclitaxel-associated taste alterations in cancer patients with oral glutamine: a randomized, placebo-controlled, double-blind study. Oncologist. 2008;13(3):337-346.
- Pehlivan Köksal Z, Nural N. The effect of taste alteration on malnutrition and quality of life in patients undergoing chemotherapy. Support Care Cancer. 2025;33:431.
- Özkan İ, Eroğlu N. Kimyaterapiya alan ağciyər xərçəngi xəstələrində dad dəyişikliklərinin qiymətləndirilməsi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi (STED). 2022;31(1):33-42.
- Kurt B, Çakmak Öksüzoğlu BÖ. Factors Influencing Chemotherapy-Induced Taste Alterations in Cancer Patients Receiving Cisplatin Treatment: A Path Analysis. Cancer Control. 2025;32:1-9.
- Kędziora-Ciechańska A, Ciechański K, Chałas R. Impaired Gustation in Liver Diseases: A Comprehensive Narrative Literature Review. Acta Stomatol Croat. 2025;59(4):426-439.
- Ballin NZ. A Trial Investigating the Symptoms Related to Pine Nut Syndrome. J Med Toxicol. 2012;8(3):278-280.
- Tan HL, Renton T. Burning mouth syndrome: An update. Br J Pain. 2020.
- Nordin S, Broman DA, Olofsson JK, Wulff M. A Longitudinal Descriptive Study of Self-reported Abnormal Smell and Taste Perception in Pregnant Women. Chem Senses. 2004;29(5):391-402.
- Doty RL, Tourbier IA, Pham DL, və həmkarları. Taste dysfunction in multiple sclerosis. J Neurol. 2016;263(4):677-688.
- T.C. Səhiyyə Nazirliyi, Türkiyə Dərman və Tibbi Cihaz Qurumu. Sink olan məhsullar haqqında. 20.12.2019.
Mənbələr
Oral adverse effects of drugs: Taste disorders.
Oral Diseases, 18 September 2019.
2 .Taste Disorders.
https://www.nidcd.nih.gov/health/taste-disorders#5
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.