Zülal tərkibi yüksək olan dadlı və sağlam 20 qida

Töhfə verənlərProf. Dr. Mustafa ÖzdoğanMüəllif

Yayımlanma tarixi20 iyl 2020

Yenilənib1 noy 2026

26 dəq oxu

Zülal tərkibi yüksək olan dadlı və sağlam 20 qida

Bu məqalədə

Zülal bədənin özünü bərpa etdiyi xammaldır: əzələ, ferment, anticisim, hormon və hüceyrə skeleti bu tikinti vahidlərindən qurulur. Lakin “zülal” sözü son illərdə marketinqin ən çox istifadə etdiyi sözlərdən birinə çevrilib. Bu yazı hansı qidaların həqiqətən yüksək zülallı olduğunu ölçülmüş göstəricilərlə göstərir; nə qədər zülala ehtiyac olduğunu, zülal keyfiyyətinin nə demək olduğunu və — onkologiya saytında ən mühüm hissə kimi — zülal mənbəyi seçiminin xərçəng riski və xərçəng müalicəsi ilə əlaqəsini nəzərdən keçirir.

Zülal tərkibi yüksək qidalar: yumurta, balıq, paxlalılar, süd məhsulları və çərəzlər

Yazının xülasəsi

Gündəlik 0,8 g/kg zülal bir hədəf deyil, aclıq həddidir. Sağlam yetkin üçün 1,0-1,2 g/kg, müntəzəm ağırlıq məşqi edənlər üçün 1,6 g/kg-a qədər, 65 yaşdan yuxarı üçün 1,0-1,2 g/kg daha real rəqəmlərdir.
Türkiyədə ümumi əhalidə zülal çatışmazlığı geniş yayılmış problem deyil; lakin yaşlılarda vəziyyət əksinədir: Türkiyə geriatriya nümunəsində iştirakçıların %67,9-u 1,0 g/kg-dan az zülal qəbul edirdi.
Zülalın miqdarı qədər mənbəyi də vacibdir. Emal edilmiş ət IARC tərəfindən Qrup 1 (insanda xərçəng yaradan) kimi təsnif edilib; qırmızı ət isə Qrup 2A-dır.
Xərçəng xəstəsinin zülal ehtiyacı artır, azalmır: ESPEN təlimatı gündə 1 g/kg-dan çox, mümkünsə 1,5 g/kg-a qədər tövsiyə edir.
“Zülal xərçəngi qidalandırır” iddiasının klinik əsası yoxdur; əksinə əzələ itkisi kimyaterapiya toksikliyini təxminən ikiqat artırır.

Əslində nə qədər zülal lazımdır?

Qida etiketləri və təlimatlardakı 0,8 g/kg/gün rəqəmi ən çox yanlış başa düşülən göstəricidir. Bu, “ideal” deyil; azot balansı tədqiqatlarından əldə edilmiş, sağlam yetkinlərin %97,5-ində çatışmazlıq yaranmasının qarşısını alan minimum miqdardır. Yəni 0,8 g/kg hədəflənməli səviyyə deyil, aşağı düşülməməli alt həddir.

RDA nədir, nə deyil? RDA (Tövsiyə olunan gündəlik qəbul) qida maddəsinin çatışmazlığının qarşısını alan miqdarıdır — ən yaxşı nəticə verən miqdar deyil. 70 kg yetkin üçün 0,8 g/kg gündə 56 g zülala bərabərdir. Bu rəqəm əzələ kütləsini qorumaq, yaşla bağlı itkini ləngitmək və ya xəstəlik dövrünü keçirmək üçün hazırlanmayıb.

Daha yeni üsul olan indikator amin turşusu oksidləşməsi (IAAO) texnikası ilə aparılan tədqiqatlar həqiqi ehtiyacın RDA-dan əhəmiyyətli yüksək olduğunu göstərir: gənc yetkinlərdə təxminən 1,0-1,2 g/kg, yaşlı yetkinlərdə 1,2-1,4 g/kg. Müqavimət məşqi edənlərdə isə Morton və həmkarlarının 49 tədqiqatı və 1.863 iştirakçını əhatə edən British Journal of Sports Medicine 2018 meta-analizində əzələ kütləsi artımının təxminən 1,6 g/kg/günsəviyyəsində platoya çatdığı müəyyən edilib; bunun üzərinə çıxmağın əlavə qazanc verdiyinə sübut zəifdir.

Gündəlik zülal hədəfi: kimə nə qədər?

Bədən çəkisinin hər kiloqramına qram zülal

RDA (çatışmazlığın qarşısını alan alt hədd)

0,8

Sağlam yetkin (IAAO əsaslı)

1,0-1,2

65 yaşdan yuxarı (PROT-AGE / ESPEN)

1,0-1,2

Yaşlı + kəskin/xroniki xəstəlik

1,2-1,5

Xərçəng xəstəsi (ESPEN 2021)

>1,0-1,5

Müntəzəm müqavimət məşqi

~1,6

Ağır xəstəlik / əzələ itkisi

2,0-a qədər

Yeganə istisna: dializə girməyən, eGFR <30 mL/dk olan irəliləmiş böyrək çatışmazlığı. Bu qrupda zülal miqdarı həkim və dietoloq tərəfindən ayrıca müəyyən edilir. Enerjinin faizi kimi qəbul edilən interval (AMDR) ümumi enerjinin %10-35-idir.

Türkiyədə vəziyyət necədir?

Türkiyə Qidalanma Bələdçisi (TÜBER 2022) zülal qəbulunun ümumi enerjinin %10-20-i səviyyəsində və “əsasən bitki mənşəli” olmasını tövsiyə edir. Türkiyə Qidalanma və Sağlamlıq Araşdırmasının (TBSA 2017-2019) məlumatlarında əhalinin təxminən %86-sı tövsiyə olunan intervaldadır. Yəni ölkə üzrə zülal yetərsizliyi geniş yayılmış ictimai sağlamlıq problemi deyil.

Əsas problemli qrup yaşlılardır. 65 və daha yuxarı yaşlı 112 nəfərlə aparılmış və 2025-ci ildə BMC Geriatricsjurnalında dərc edilmiş Türkiyə nümunəsində orta zülal qəbulu 0,81 g/kg/gün olub; iştirakçıların %67,9-u 1,0 g/kg-dan aşağı idi. Diqqətçəkən məqam budur: qidalanma skrininqində (MNA-SF) normal çıxan yaşlıların belə %69,1-i yetərsiz zülal qəbul edirdi. Yəni standart skrininq testinin “problem yoxdur” deməsi zülal qəbulunun yetərli olduğu demək deyil.

Bu, xərçəng xəstələri üçün birbaşa vacibdir. Türkiyədə xərçəng diaqnozlarının böyük hissəsi 60 yaşdan sonra qoyulur və müalicəyə başlayarkən onsuz da sərhəddə zülal qəbul edən bədənə kimyaterapiyanın əlavə edilməsi əzələ itkisinin ən sürətli inkişaf etdiyi ssenaridir.

Zülal keyfiyyəti: bütün qramlar bərabər deyil

Etiketdəki “20 g zülal” onun nə qədərinin həqiqətən istifadə edilə bildiyini demir. İki ayrı amil həlledicidir: amin turşusu profili (bədənin özünün istehsal edə bilmədiyi doqquz əvəzolunmaz amin turşusunun yetərli nisbətdə olub-olmaması) və həzmolunma qabiliyyəti.

PDCAAS və DIAAS. Uzun illər istifadə edilən PDCAAS balı 1,0-da kəsilir — yəni mükəmməldən yuxarını ölçə bilmir, nəcisdən hesablandığı üçün yoğun bağırsaq bakteriyalarının təsirini zülalın hesabına yazır. FAO-nun 2013-cü il tarixli 92 nömrəli hesabatında tövsiyə etdiyi DIAAS (Həzm olunan əvəzolunmaz amin turşusu balı) isə nazik bağırsağın sonundan ölçür və 1,0-dan yuxarı çıxa bilər. DIAAS ≥1,00 “mükəmməl”, 0,75-0,99 isə “yaxşı” keyfiyyət sayılır.

Bəzi zülal mənbələrinin DIAAS göstəriciləri

FAO əsaslı dərc edilmiş göstəricilər; 1,00 və yuxarı “mükəmməl keyfiyyət”

Tam yağlı süd

1,43

Zərdab izolyatı (whey)

1,09

Tofu

0,97

Soya zülalı izolyatı

0,90

Noxud (bişmiş)

0,82

Düyü

0,59

Yulaf

0,44

Buğda

0,39

Göstəricilər hazırlanma üsuluna (istilik emalı, cücərtmə, unun üyüdülmə dərəcəsi) görə dəyişə bilər; ona görə fərqli nəşrlərdə yaxın, lakin eyni olmayan rəqəmlər görünür. Cədvəli “heyvani yaxşı, bitki pis” kimi oxumaq yanlışdır: düzgün nəticə tək bir bitki mənbəyinə söykənməyin riskli olmasıdır.

“Zülalları eyni yeməkdə birləşdirmək” qaydası keçərli deyil

1971-ci ildə Frances Moore Lappé-nin Diet for a Small Planet kitabı ilə yayılan “bitki zülallarını hər yeməkdə uyğunlaşdırmaq lazımdır” qaydası — düyü ilə lobya, çörəklə humus — bu gün keçərli deyil. Lappé özü bu fikri 1981-ci il nəşrində geri götürüb; Amerika Dietetika Assosiasiyası 1988-ci ildə rəsmi mövqeyini dəyişib və müasir vegetarian qidalanma mövqe sənədlərində açıq belə deyilir: “Bir-birini tamamlayan zülalların eyni yeməkdə istehlakı lazım deyil.”

Qaraciyər sərbəst amin turşusu hovuzu saxlayır və gün ərzində qəbul edilən müxtəlif mənbələri birləşdirir. Praktikada mənalı qayda budur: gün ərzində müxtəliflik. Paxlalı + taxıl, çərəz + süd məhsulu kimi kombinasiyalar eyni boşqabda olmalı deyil.

Leysin həddi və “30 qram tavanı” müzakirəsi

Əzələ zülalı sintezini stimullaşdıran amin turşusu leysindir. PROT-AGE işçi qrupunun tövsiyəsi xüsusilə yaşlı yetkinlərdə hər əsas yeməkdə 25-30 g keyfiyyətli zülal (təxminən 2,5-2,8 g leysinə uyğun gəlir) olmasıdır. Məntiq zülalı axşam yeməyinə yığmaq əvəzinə üç yeməyə bölməkdir — Türkiyədə geniş yayılan “səhər zeytun-çörək, axşam bir kilo ət” modeli məhz buna görə səmərəsizdir.

Yeni məlumat: “bir yeməkdə 30 qramdan artığı boşa gedir” iddiası təkzib edildi. Trommelen və van Loon komandasının Cell Reports Medicine jurnalında 2023-cü ildə dərc edilmiş tədqiqatında 25 g və 100 g zülal müqayisə edildi; 100 g-lıq yeməkdə əzələ zülalı sintezinin həm həcmi, həm də müddəti daha çox idi və müəlliflər “aydın yuxarı hədd müəyyən edilmədi” nəticəsinə gəldilər. Yəni yemək başına 30 g tavan deyil, praktik aşağı hədəf kimi başa düşülməlidir. Bu, gündə iki dəfə yeyə bilən və ya iştahı pozulmuş xəstələr üçün mühüm çeviklikdir.

Zülal tərkibi yüksək 20 qida

Aşağıdakı cədvəl Türkiyə mətbəxində həqiqətən istifadə olunan qidalara əsaslanır. Ən çox edilən səhv çiy və bişmiş göstəricilərin qarışdırılmasıdır: 100 g çiy toyuq bişəndə təxminən 70 g-a enir və zülal sıxlığı artır. Cədvəldə hansı halın ölçüldüyü ayrıca göstərilib.

Qida	Ölçü	Zülal	Enerji	Qeyd
Balqabaq tumu (qabıqsız)	100 g	~30 g	~560 kcal	Qram başına ən sıx bitki mənbələrindən; lakin kalorisi də yüksəkdir. Bir ovuc (28 g) ≈ 8 g zülal.
Toyuq döş əti (dərisiz, bişmiş)	100 g	~31 g	~165 kcal	Kalori başına zülal nisbətində zirvədə olan qida.
Hinduşka döş əti (bişmiş)	100 g	~29 g	~150 kcal	Toyuğa çox yaxın; hisə verilmiş hinduşka emal edilmiş ət sayılır.
Dana/quzu əti (yağsız, bişmiş)	100 g	~26-27 g	~200 kcal	Dəmir və B12 baxımından dəyərli, lakin həftəlik miqdar həddi var — aşağıdakı onkologiya bölməsinə baxın.
Qızılbalıq (bişmiş)	100 g	~25 g	~206 kcal	Omeqa-3 ilə zəngindir.
Kaşar pendiri	100 g	~25 g	~350-400 kcal	Zülalı, həm də yağı və duzu çoxdur; 30 g-lıq dilimlər kimi düşünmək lazımdır.
Tuna balığı (suda, süzülmüş)	100 g	~24-26 g	~110-130 kcal	Civə səbəbindən növü və tezliyi vacibdir (aşağıya baxın).
Krevet (bişmiş)	100 g	~24 g	~99 kcal	Çox aşağı kalorili zülal mənbəyi.
Badam	100 g	~21 g	~579 kcal	Bir ovuc (28 g) ≈ 6 g zülal / 164 kcal. Porsiyaya nəzarət vacibdir.
Xamsi / sardina	100 g	~20 g	~130-210 kcal	Civəsi az, omeqa-3-ü yüksəkdir; ən üstün balıqlardan.
Ağ pendir (tam yağlı)	100 g	~17-18 g	~260-290 kcal	Türk səhər yeməyinin ən praktik zülal mənbəyi.
Tofu (bərk)	100 g	~12-17 g	~145 kcal	DIAAS 0,97 — bitki mənbələri arasında keyfiyyətcə ən yuxarıda.
Yumurta	1 ədəd (~50 g)	~6,3 g	~78 kcal	Amin turşusu profili istinad sayılır. 100 g ≈ 12,6 g zülal.
Yulaf lopası (quru)	100 g	~13 g	~380 kcal	Bişmiş 1 stəkan yalnız ~6 g verir; DIAAS 0,44 ilə keyfiyyəti aşağıdır.
Lor / süzmə pendir	100 g	~11-12 g	~100 kcal	Kalori-zülal balansı çox yaxşıdır.
Edamame (bişmiş)	100 g	~11 g	~120 kcal	Lif və zülal birlikdə.
Süzmə qatıq (yunan tipli)	100 g	~8-10 g	~60-100 kcal	Adi qatıqdan təxminən iki-üç dəfə çox zülal ehtiva edir.
Mərcimək (bişmiş)	100 g	~9 g	~116 kcal	Bir kasa mərcimək şorbası zülal hədəfinin əhəmiyyətli hissəsini qarşılayır.
Noxud / quru lobya (bişmiş)	100 g	~8,7-8,9 g	~130-165 kcal	Lif, kalium və folat da verir.
Süd (inək)	100 mL	~3,2-3,4 g	34 kcal (yağsız) – 61 kcal (tam yağlı)	DIAAS 1,43 ilə ölçülmüş ən yüksək keyfiyyətli zülallardan biridir.

Köhnə mətnlərdə tez-tez rast gəlinən üç rəqəm səhvi.

Süd “42-65 kcal/100 g” deyil. Yağsız süddə 100 mL təxminən 34 kcal, tam yağlı süddə isə 60-61 kcal-dır. Aşağı hədd əksər mənbələrdə olduğundan yüksək yazılır.
Brokoli “1 stəkan bişmiş = 5-6 g zülal” deyil. Həqiqi göstərici təxminən 4 g-dır (100 g bişmiş brokolidə ~2,4 g). Brokoli dəyərli tərəvəzdir, lakin zülal mənbəyi kimi təqdim edilməsi yanlışdır.
Kinoanın “tam zülal” adlandırılması natamam izah edilir. Kinoa doqquz əvəzolunmaz amin turşusunun hamısını ehtiva edir, bu doğrudur; lakin bişmiş kinoada yalnız 100 g başına ~4,4 g zülal var. 25 g zülal üçün təxminən 570 g bişmiş kinoa (≈680 kcal) yemək lazımdır. Kinoa yaxşı taxıl alternatividir, zülal mənbəyi deyil.

Bunun əksinə “süzmə qatıq 100 g-da 8-10 g zülal ehtiva edir” ifadəsi doğrudur və düzəldilməsinə ehtiyac yoxdur.

Etiket oxumağın praktik qaydası

Göstəricinin 100 g üçün, yoxsa porsiya başına verildiyinə baxın; “porsiya” tərifi istehsalçıya görə dəyişir.
Çərəzlərdə və toxumlarda zülal yüksəkdir, lakin kalori də yüksəkdir; “ovuc” ölçüsü ilə düşünün.
Qidanın “zülal mənbəyi” sayılması üçün təxmini hədd: 100 kcal başına ən azı 10 g zülal. Toyuq döş əti, krevet, lor və süzmə qatıq bu həddi keçir; kinoa, yulaf və brokoli keçmir.
“Yüksək zülallı” etiketli emal edilmiş baton və qəlyanaltıların əksəriyyəti eyni zülalı yarı qiymətə verən qatıq-yumurta cütlüyünü əvəz etmir.

Zülal və xərçəng: mənbənin miqdardan daha vacib olduğu yer

Onkologiya saytında zülal yazısının ən vacib bölməsi budur. Çünki “gündə 100 g zülal qəbul edin” tövsiyəsi onun sucuq-salam-bastırmadan, yoxsa balıq-paxlalı-qatıqdan gəldiyinə baxmadıqda sübuta yetmiş xərçəng risk amilini səssizcə tövsiyə edir.

Emal edilmiş ət Qrup 1, qırmızı ət Qrup 2A

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) 2015-ci ildə Monoqrafiya 114 çərçivəsində 10 ölkədən 22 mütəxəssisin 800-dən çox tədqiqatı qiymətləndirdiyi işini dərc etdi. Nəticə iki başlıqda xülasə olunur:

IARC 2015 təsnifatı

Emal edilmiş ət — Qrup 1: “İnsanda xərçəng yaradan” kateqoriyası. IARC-ın ifadəsi ilə: “Emal edilmiş ət yemək kolorektal xərçəngə səbəb olur.” Gündə istehlak edilən hər 50 qramlıq emal edilmiş ət porsiyası kolorektal xərçəng riskini təxminən %18 artırır.
Qırmızı ət — Qrup 2A: “İnsanda ehtimalən xərçəng yaradan”. Gündə hər 100 qram qırmızı ət kolorektal xərçəng riskində %17-lik artımla əlaqələndirilib.

Türkiyə praktikasında emal edilmiş ət kateqoriyasına daxil olanlar: sucuq, salam, sosis, bastırma, vetçina, hisə verilmiş ət, qovurma tipli konservlər və duzlanmış/kürlənmiş ətlər.

“Qrup 1” nə deməkdir, nə deyil. IARC qrupları sübutun gücünü göstərir, riskin böyüklüyünü deyil. Siqaret də Qrup 1-dir, emal edilmiş ət də. Bu, sucuqla siqaretin eyni risk daşıması deyil: sübut keyfiyyəti hər ikisində yüksək, lakin təsir ölçüsü siqaretdə dəfələrlə böyükdür. Təsnifat həmçinin yalnız kolorektal xərçəngə əsaslanır; mədə xərçəngi ilə əlaqə müşahidə edilib, lakin sübut yetərli sayılmayıb. IARC təhlükəsiz hədd miqdarı müəyyən edə bilmədiyini də açıq bildirib.

Bəs həftədə nə qədər?

Dünya Xərçəng Araşdırmaları Fondu (WCRF) və Amerika Xərçəng Araşdırmaları İnstitutu (AICR) miqdarı konkretləşdirir:

Qırmızı ət: həftədə üç porsiyadan çox olmasın — bu, bişmiş çəkidə təxminən 350-500 qramedir.
Emal edilmiş ət: “çox az yeyin, mümkünsə heç yeməyin.”

Praktik izah: həftədə iki-üç dəfə ovuc içi boyda (~120-150 g bişmiş) qırmızı ət; sucuq-salam-sosis gündəlik yox, istisna olsun.

Bişirmə üsulu: manqal, kabab və kömürlə təmas

Yüksək temperaturda, xüsusilə birbaşa alovda bişirilən ətlərdə heterosiklik aminlər (HCA) və polisiklik aromatik karbohidrogenlər (PAH) yaranır. Bunlar laboratoriya heyvanlarında kanserogendir; lakin ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun ifadəsi ilə insanlarda qəti səbəb-nəticə əlaqəsi hələ göstərilməyib — çünki insanlarda məruzqalmanı ölçmək çox çətindir. Yenə də riski azaltmağın xərci aşağı olduğundan bunlar tövsiyə edilir:

Əti manqala qoymazdan əvvəl mikrodalğalı sobada qısa ilkin bişirmə edin və çıxan suyu tökün; yaranan HCA miqdarı xeyli azalır.
Əti birbaşa alovla və qızğın kömürlə təmas etdirməyin; qril torunu oddan yüksəldin.
Tez-tez çevirin — səth temperaturunun həddən artıq yüksəlməsinin qarşısını alır.
Yanmış, kömürləşmiş hissələri kəsib atın.
Marinad (limon, sirkə, ədviyyat) səthdə HCA yaranmasını azaldır.

Balıq: əks istiqamətli sübut

EPIC tədqiqatının 476.160 iştirakçılı təhlilində həftədə üç porsiyadan çox balıq yeyənlərdə bağırsaq xərçəngi riski çox az balıq yeyənlərdən təxminən %12 aşağı olub. Balıq qırmızı və emal edilmiş əti əvəz edə biləcək ən məntiqli zülal mənbəyidir.

Civə məsələsi. Konserv light tuna balığı (kiçik növlərdən hazırlanır) az civəli “ən yaxşı seçimlər” siyahısındadır; albakor/ağ tuna isə yalnız “yaxşı seçim” kateqoriyasındadır və həftəlik tezliyi məhdudlaşdırılır. Türkiyə Qida Kodeksinin Çirkləndiricilər Qaydası ümumi balıq üçün 0,50 mg/kg olan civə həddini tuna üçün 1,0 mg/kg müəyyən edib — yəni tunada qanuni hədd ikiqat yüksəkdir. Hamilələr və uşaqlarda böyük yırtıcı balıqlar (qılıncbalıq, köpəkbalığı, kral skumbriyası) əvəzinə xamsi, sardina, palamut kimi kiçik balıqlar seçilməlidir.

Zülal mənbəyini dəyişməyin ölçülmüş nəticəsi

Song və həmkarlarının JAMA Internal Medicine 2016-cı ildə dərc edilmiş, iki böyük kohortu birləşdirən təhlilində emal edilmiş qırmızı ətin bitki zülalı ilə əvəz edilməsi ümumi ölümdə HR 0,66 səviyyəsində əlaqə ilə müşayiət olunub. Lakin bu tədqiqatın iki detalı başlıqlarda adətən itir və dürüstlük üçün bildirilməlidir:

Heyvani zülalla ölüm riski arasındakı əlaqə yalnız ən azı bir qeyri-sağlam həyat tərzi amili olanlarda (siqaret, həddindən artıq alkoqol, piylənmə, hərəkətsizlik) aydın idi. Siqaret çəkməyən, normal çəkili, aktiv şəxslərdə əhəmiyyətli əlaqə tapılmadı.
Nə heyvani, nə də bitki zülalı xərçəngə bağlı ölümlə əhəmiyyətli əlaqəli tapılmadı; əlaqə əsasən ürək-damar mənşəli idi.

Yəni mesaj “heyvani zülal zəhərdir” deyil; “zülal mənbəyinizi həyat tərzinizin qalan hissəsindən ayrı düşünməyin”şəklindədir.

Xərçəng xəstəsində zülal: azaltmaq yox, artırmaq

Poliklinikada ən çox rastlaşdığımız yanlış inanc “zülal şişi qidalandırır, kəsmək lazımdır” fikridir. Bunun klinik əsası yoxdur və tətbiq ediləndə zərər verir.

ESPEN-in xərçəng xəstələrində qidalanma təlimatı (Clinical Nutrition, 2021):

Zülal qəbulu gündə 1 g/kg-dan çox olmalı, mümkünsə 1,5 g/kg-a qədər artırılmalıdır (güclü tövsiyə).
Enerji hədəfi 25-30 kcal/kg/gün.
Həm müqavimət, həm aerob məşq tövsiyə edilir — zülal təkbaşına əzələ yaratmır.
Xərçəng xəstələrində enerjini məhdudlaşdıran pəhrizlərə qarşı açıq xəbərdarlıq var.
Təlimatın öz ifadəsi: “Xərçəngi təkrarlana bilən şəkildə sağaltdığı və ya residivin qarşısını aldığı məlum olan hər hansı pəhriz yoxdur.”

Kaxeksiya: niyə bu qədər vacibdir?

Xərçəng kaxeksiyası (Fearon və həmkarları, 2011 beynəlxalq konsensus): “Ənənəvi qidalanma dəstəyi ilə tam geri döndərilə bilməyən, proqressiv funksional pozulmaya gətirən, piy kütləsi itkisi ilə və ya onsuz davamlı skelet əzələsi itkisi ilə xarakterizə olunan çoxamilli sindrom.” Diaqnostik meyarlar: son 6 ayda %5-dən çox çəki itkisi; yaxud BKİ <20 olduqda %2-dən çox itki; yaxud sarkopeniya olduqda %2-dən çox itki.

Kaxeksiya irəli xərçəng xəstələrində %80-ə çatan tezlikdə görülür və xərçəng xəstələrinin ölümlərinin %20-30-na birbaşa səbəb sayılır. Mədəaltı vəzi və mədə xərçəngində tezlik %80-90-a çatır. Kaxeksiyanın mühüm xüsusiyyəti yalnız kalori və zülal verməklə tam geri döndərilə bilməməsidir — buna görə erkən müdaxiləgec xilasetmə cəhdindən çox dəyərlidir.

Əzələ itkisi kimyaterapiya toksikliyini artırır

Bu, zülal məsələsinin mücərrəd qidalanma mövzusu olmaqdan çıxıb birbaşa müalicə qərarlarına toxunduğu nöqtədir. 48 tədqiqatı və 4.803 xəstəni əhatə edən, Clinical Nutrition 2021-ci ildə dərc edilmiş meta-analizdə:

Aşağı əzələ kütləsi və kimyaterapiya toksikliyi

48 tədqiqat, 4.803 xəstə; şans nisbəti (OR), yüksək göstərici daha çox toksiklik deməkdir

Normal əzələ kütləsi (istinad)

OR 1,00

Aşağı əzələ kütləsi — bütün müalicələr

OR 2,19

Aşağı əzələ kütləsi — kinaza inhibitorları

OR 3,08

Xəstələrin %40,9-unda aşağı əzələ kütləsi tapılıb. Ümumi toksiklik üçün %95 etibar intervalı 1,78-2,68-dir. Bu, normal, hətta artıq çəkili görünən xəstələrdə də keçərlidir: sarkopenik piylənmətərəzidə görünməyən əzələ itkisidir.

Kimyaterapiya dozaları adətən bədən səthinə görə hesablanır; halbuki dərmanların paylandığı əsas toxuma yağsız bədən kütləsidir. Əzələsi az xəstə kağız üzərində standart doza alarkən əslində nisbi yüksək dozaya məruz qalır. Praktik nəticə doza azaldılması, müalicə gecikməsi və tamamlanmayan protokollardır.

“Zülal şişi qidalandırır” iddiası

Hüceyrə kulturasında və bəzi heyvan modellərində metionin kimi tək amin turşusunun məhdudlaşdırılmasının şiş böyüməsini ləngitdiyi göstərilib. Lakin bunu insanlarda müalicə kimi istifadəni dəstəkləyən klinik məlumat yoxdur; sahənin öz nəşrlərində ifadə “hələ hazır deyil” şəklindədir. Əksinə, zülal məhdudiyyətinin əzələ itkisini sürətləndirdiyi, onun da toksiklik və xəstəxanaya yatışı artırdığı sübut olunub. Tərəzinin iki gözü eyni çəkidə deyil.

Soya və döş xərçəngi: artıq bağlanmış müzakirə

Klinik əhəmiyyətli məlumat. Shu və həmkarlarının JAMA 2009-cu ildə dərc etdiyi Şanxay Döş Xərçəngi Sağqalım Tədqiqatında soya qidalarını ən çox yeyən döş xərçəngi xəstələrində ümumi ölüm HR 0,71, residiv isə HR 0,68 olub. Təsir hormon reseptoru statusundan asılı deyildi və tamoksifen istifadəçilərində mənfi qarşılıqlı təsir tapılmadı. AICR-ın cari mövqeyi gündə 1-2 porsiya bütöv soya qidasının(tofu, edamame, soya südü) təhlükəsiz olmasıdır. Bunun əksinə konsentrat izoflavon əlavələri eyni kateqoriyada deyil və tövsiyə edilmir — fərq qida ilə həb arasındakı fərqdir.

Zülal tozları: nə alırsınız?

Zülal tozu dərman deyil; yalnız konsentrat qida komponentidir. Yeməklə zülal hədəfinə çatan şəxsdə lazım deyil. İştahasızlıq, ağız yarası, udma çətinliyi və ya erkən doyma olan xərçəng xəstəsində isə praktik həll ola bilər — lakin iki xəbərdarlıqla:

Ağır metal tərkibi. Clean Label Project-in 2025-ci il hesabatında araşdırılan zülal tozu məhsullarının %47-si müəyyən həddi keçib; bitki əsaslılarda zərdabla müqayisədə təxminən 3 dəfə çox qurğuşun, 5 dəfə çox kadmium, şokolad ətirlilərdə vanillə müqayisədə 4 dəfə çox qurğuşun və 110 dəfə çox kadmium tapılıb. Bu, qeyri-hökumət təşkilatının hesabatıdır, Kaliforniyanın çox sərt Prop 65 hədlərindən istifadə edir; rəyli nəşr deyil. Yenə də müntəzəm və uzunmüddətli istifadədə məhsul seçiminin əhəmiyyətsiz olmadığını göstərir.
Türkiyədə əlavələr dərman deyil. Qida əlavələri TİTCK-nın deyil, Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyininsəlahiyyətindədir (2013/49 saylı Təlimat) və etiketlərində məcburi “Dərman deyil” ifadəsi var. Nazirliyin 5 oktyabr 2022 xəbərdarlığında 12.773 yoxlama nəticəsində 308 inzibati pul cəriməsi və 35 məhkəmə tədbiri bildirilib; ən riskli qrup içinə dərman təsiredici maddəsi qarışdırılmış məhsullar göstərilib. Məhsulun saxtalaşdırma/tərkibi dəyişdirilmə siyahısında olub-olmadığını guvenilirgida.tarimorman.gov.tr ünvanından yoxlamaq olar.

Yüksək zülallı qidalanma arıqlamağa kömək edirmi?

Bu sualın qısa cavabı: bəli, amma sehrli mexanizmlə deyil. Zülalın çəkiyə təsiri üç konkret yolla işləyir və hər üçü ölçülə bilən həcmdədir.

Toxluq

Zülal karbohidrat və yağdan güclü toxluq siqnalı yaradır (GLP-1, PYY, xolesistokinin). Nəticə sonrakı yeməklərdə öz-özünə daha az kalori qəbuludur.

Termik təsir

Zülalın həzminə sərf edilən enerji qəbul edilən enerjinin təxminən %20-30-udur; bu nisbət karbohidratda %5-10, yağda %0-3-dür. Kiçik, lakin həqiqi fərqdir.

Əzələnin qorunması

Kalori çatışmazlığında verilən çəkinin bir hissəsi əzələdir. Yetərli zülal + müqavimət məşqi itkinin piy tərəfinə yönəlməsini təmin edir. Bazal metabolizmanın qorunması budur.

Arıqlamada ən çox gözdən qaçan üçüncü maddədir. Tərəzidə rəqəm azalsa da, əzələ itirilibsə, çəki geri qayıdanda bədən əvvəlkindən daha yağlı olur. Buna görə kalori məhdudiyyəti boyunca zülal hədəfi artırılır, azaldılmır.

Xərçəng xəstəsində arıqlama hədəfi ayrıca mövzudur. ESPEN təlimatı aktiv müalicədə olan xərçəng xəstələrində enerjini məhdudlaşdıran pəhrizlərə qarşı xəbərdarlıq edir. Müalicə zamanı istənməyən çəki itkisi uğur deyil, xəbərdarlıq əlamətidir və mütləq bildirilməlidir.

Yüksək zülal böyrəyi zədələyirmi?

Bu, internetdə ən çox təkrarlanan, lakin sübutla əlaqəsi ən zəif iddialardandır. Mənbəyi artıq böyrək xəstəliyi olan şəxslərdə zülal məhdudiyyətinin irəliləməni ləngidə bilməsi müşahidəsidir. Bu müşahidə sağlam böyrəyi olanlara haqsız genişləndirilib.

Sağlam böyrəkdə sübut. Devries və həmkarlarının Journal of Nutrition 2018-ci ildə dərc edilmiş meta-analizində 28 tədqiqat və 1.358 iştirakçı araşdırılıb. Yüksək zülallı qidalanmanın yumaqcıq filtrasiya sürətində dəyişməyə təsiri SMD 0,11 (%95 etibar intervalı −0,05 ilə 0,27; p=0,16) — yəni statistik əhəmiyyətli zərər tapılmadı. Sağlam yetkinlərdə yüksək zülal qəbulunun böyrək funksiyasını pozduğunu göstərən sübut yoxdur.

KDIGO 2024 böyrək xəstəliyi təlimatının mövqeyi daha ətraflıdır və adətən yanlış çatdırılır:

Vəziyyət	Tövsiyə
Sağlam yetkin	Zülal məhdudiyyəti üçün əsas yoxdur
XBХ mərhələ G3-G5 (dializsiz)	0,8 g/kg/gün — bu qrupa xas tövsiyədir
İrəliləmə riski olan xroniki böyrək xəstəliyi	Gündə 1,3 g/kg-dan çoxdan çəkinmək tövsiyə edilir
Uşaqlarda xroniki böyrək xəstəliyi	Zülal məhdudlaşdırılmır — böyümə prioritetdir
Kövrək / sarkopenik yaşlı	Məhdudiyyət yox, əksinə daha yüksək zülal nəzərdən keçirilir
Dializ xəstəsi	Zülal ehtiyacı artır; nefrologiya komandası müəyyən edir

Kim ehtiyatlı olmalıdır? Məlum böyrək xəstəliyi, tək böyrək, irəliləmiş ürək çatışmazlığı, qaraciyər sirrozu və bəzi metabolik xəstəliklər. Xərçəng müalicəsində sisplatin, pemetreksed, yüksək dozalı metotreksat kimi böyrəklə xaric edilən dərmanlar varsa, zülal hədəfi həkimlə müəyyənləşdirilməlidir. Sağlam yetkinin “böyrəyimi yorar” narahatlığı ilə zülal qəbulunu azaltmasının elmi əsası yoxdur.

Gündəlik tətbiq: 70 kg yetkin üçün 90 qram zülal necə görünür?

Yemək	Nümunə	Zülal
Səhər	2 yumurta + 50 g ağ pendir + 1 dilim tam buğda çörəyi	~24 g
Ara	150 g süzmə qatıq + 1 ovuc badam	~19 g
Günorta	1 kasa mərcimək şorbası + 100 g toyuq döş əti + salat	~36 g
Axşam	150 g qril balığı (xamsi/palamut) + zeytun yağlı tərəvəz + bulqur	~32 g
Cəmi		~111 g

Cədvəl hədəfə xüsusi məhsulsuz da rahat çatmağın mümkünlüyünü göstərir. Diqqət edilməli məqam zülalın yeməklərə bölünməsidir: hər əsas yeməkdə 25-30 g olması eyni cəmi axşama yığmaqdan təsirlidir.

Xərçəng müalicəsi alanlara praktik qeydlər

İştah azalıbsa kiçik, lakin tez-tez yemək və hər yeməyə zülal mənbəyi əlavə edin; boşqabın ölçüsünü yox, sıxlığını artırın.
Dad dəyişikliyi varsa qırmızı ət əvəzinə yumurta, pendir, qatıq, balıq və paxlalı sınayın — metal dadı ən çox qırmızı ətdə hiss edilir.
Ağız yarası və ya udma çətinliyi varsa süd-qatıq əsaslı içkilər, şorbaya əlavə qatıq/lor, əzilmiş paxlalılar yaxşı işləyir.
Çəki itkisi 6 ayda %5-i keçibsə, növbəti müayinəyə saxlamayın; arada bildirin.
Bitki əlavələrini və zülal tozlarını onkoloqunuza bildirin — qarşılıqlı təsir qiymətləndirilməlidir.
Mümkünsə müqavimət məşqi əlavə edin; zülal təkbaşına əzələ yaratmır, stimula ehtiyac var.

Tez-tez verilən suallar

Gündə neçə qram zülal qəbul etməliyəm?: Sağlam yetkin üçün məntiqli hədəf 1,0-1,2 g/kg/gün-dür — 70 kg üçün 70-85 g. Müntəzəm ağırlıq məşqi edirsinizsə 1,6 g/kg-a qədər çıxmaq məntiqlidir. 65 yaşdan yuxarı aşağı hədd 1,0 g/kg sayılmalıdır. Etiketdəki 0,8 g/kg hədəf deyil, çatışmazlığın qarşısını alan alt həddir.
Zülal tozu istifadə etməliyəmmi?: Hədəfə yeməklə çatırsınızsa xeyr. Zülal tozu dərman deyil, konsentrat qidadır. İştahasızlıq, ağız yarası və ya udma çətinliyi olanlarda praktik həll ola bilər; belə halda müntəzəm istifadədə məhsul seçimi (ağır metal tərkibi) və onkoloqa bildirmək vacibdir.
Bitki zülallarını eyni yeməkdə birləşdirməliyəmmi?: Xeyr. Bu qayda 1970-ci illərdə yayıldı, lakin müəllifi onu 1981-ci ildə geri götürdü və qidalanma assosiasiyaları 1988-ci ildən rəsmi mövqelərini dəyişdilər. Gün ərzində müxtəliflik yetərlidir.
Kinoa həqiqətən yüksək zülallıdırmı?: Kinoa doqquz əvəzolunmaz amin turşusunu ehtiva edir; bu doğrudur. Lakin bişmiş kinoada 100 g başına yalnız ~4,4 g zülal var. Kinoa yaxşı taxıl alternatividir; zülal mənbəyi kimi təqdim edilməsi yanıltıcıdır.
Yüksək zülal böyrəyimi yorarmı?: Sağlam böyrəkdə göstərilmiş zərər yoxdur. 28 tədqiqatlı meta-analizdə GFR dəyişikliyinə təsir əhəmiyyətsiz tapılıb (p=0,16). Məhdudiyyət tövsiyəsi mərhələ 3-5 xroniki böyrək xəstəliyinə xasdır və sağlam şəxslərə şamil edilməməlidir.
Xərçəng xəstəsiyəm, zülal şişimi qidalandırarmı?: Bunu dəstəkləyən klinik sübut yoxdur. ESPEN təlimatı xərçəng xəstələrində zülal qəbulunun 1 g/kg-dan çox, mümkünsə 1,5 g/kg-a qədər olmasını tövsiyə edir. Zülal məhdudiyyətinin göstərilmiş zərəri (əzələ itkisi, artan toksiklik) fərz edilən faydasından daha konkretdir.
Qırmızı əti tam buraxmalıyam?: Lazım deyil. WCRF həftədə üç porsiyanı keçməməyi tövsiyə edir — bişmiş çəkidə təxminən 350-500 g. Əsas məhdudlaşdırılmalı emal edilmiş ətdir (sucuq, salam, sosis, bastırma): burada tövsiyə “çox az, mümkünsə heç” şəklindədir.
Döş xərçəngi keçirmişəm, soya yeyə bilərəmmi?: Bütöv soya qidaları (tofu, edamame, soya südü) üçün cavab bəli. Ən böyük sağqalım tədqiqatında soya daha az residiv və ölümlə əlaqəli idi; hormon reseptoru statusu bunu dəyişmədi, tamoksifenlə mənfi qarşılıqlı təsir görülmədi. Konsentrat izoflavon əlavələri ayrı mövzudur və tövsiyə edilmir.
Manqalı buraxmalıyam?: Xeyr, amma üsul dəyişə bilər: əti alova toxundurmayın, toru yüksəldin, tez-tez çevirin, yanmış hissələri kəsin, mikrodalğada ön bişirmə edin. İnsanda qəti səbəb-nəticə göstərilməyib; lakin bu tədbirlərin xərci yox dərəcəsindədir.
Tərəzidə çəkim normaldır, əzələ itkisi mənə aiddirmi?: Bəli. Sarkopenik piylənmə tərəzidə görünmür. Kimyaterapiya alanların təxminən %41-ində aşağı əzələ kütləsi tapılıb və bu qrupda toksiklik riski təxminən ikiqat (OR 2,19) yüksəkdir.

Qısa lüğət

RDA: Tövsiyə edilən gündəlik qəbul. Çatışmazlığın qarşısını alan minimum miqdar; optimal deyil.
DIAAS: Həzm olunan əvəzolunmaz amin turşusu balı. Zülal keyfiyyətini nazik bağırsağın sonundan ölçən müasir üsul. ≥1,00 mükəmməl keyfiyyət.
PDCAAS: Köhnə zülal keyfiyyəti meyarı; 1,0-da kəsildiyindən üstünlükləri ayıra bilmir.
Leysin: Əzələ zülalı sintezini stimullaşdıran əvəzolunmaz amin turşusu. Hər yeməkdə ~2,5-2,8 g hədəflənir.
AMDR: Qəbul edilən makronutrient paylanma intervalı. Zülal üçün ümumi enerjinin %10-35-i.
Sarkopeniya: Əzələ kütləsi və gücünün proqressiv itkisi. Xərçəng müalicəsində toksikliyin müstəqil göstəricisidir.
Kaxeksiya: Yalnız qidalanma ilə tam geri döndərilməyən, proqressiv əzələ itkisi ilə gedən çoxamilli sindrom.
IARC Qrup 1: “İnsanda xərçəng yaradan” kateqoriyası. Sübutun gücünü göstərir, riskin böyüklüyünü yox.
HCA / PAH: Yüksək temperaturda və alovda bişən ətdə yaranan birləşmələr. Heyvanlarda kanserogendir; insanda qəti səbəb-nəticə göstərilməyib.
Emal edilmiş ət: Duzlama, kürləmə, fermentasiya, hisəvermə kimi proseslərdən keçmiş ət: sucuq, salam, sosis, bastırma, vetçina.

DROZDOGAN Akademiya şərhi

Zülal qidalanmada həm ən çox danışılan, həm də onkologiya poliklinikasında ən çox yanlış tətbiq edilən mövzudur. Aşağıda öz qiymətləndirməmizi paylaşırıq.

⚡ Bu mövzu niyə vacibdir?

Çünki zülal xərçəng xəstəsinin nəzarət edə bildiyi çox az dəyişəndən biridir. Şişin biologiyasını seçə, müalicəyə cavabı əvvəlcədən bilə bilməz; lakin əzələsini qorumaq üçün edə biləcəyi şeylər var və bunların ölçülmüş nəticəsi mövcuddur.

Buna baxmayaraq zülal iki ifratda yanlış idarə olunur. Bir tərəfdə “zülal şişi qidalandırır” inancı ilə özünü ac saxlayan xəstələr var — bu inanc heç bir klinik sübuta əsaslanmır və ölçülə bilən zərər verir. Digər tərəfdə isə zülal miqdarını hədəfləyib mənbəyini heç sorğulamayan populyar qidalanma mədəniyyəti var; gündəlik 120 qram zülalını sucuq və salamla tamamlayan şəxs onkologiya klinikasının ən son istəyəcəyi işi edir.

✅ Güclü tərəflər / yaxşılaşanlar

Son on ildə sübut baxımından həqiqətən aydınlaşan məqamlar oldu. Əzələ kütləsinin kimyaterapiya toksikliyi ilə əlaqəsi artıq 48 tədqiqatlı meta-analizlərlə dəstəklənir; bu, qidalanmanı “dəstəkləyici qayğı” rəfindən müalicə planına daşıyır. ESPEN-in xərçəngdə zülal hədəfini açıq 1 g/kg-dan yuxarı qoyması və enerji məhdudiyyətli pəhrizlərə qarşı dəqiq xəbərdarlığı vacib mövqedir.

İkinci yaxşı yenilik soya müzakirəsinin bağlanmasıdır. İllərlə döş xərçəngində lazımsız qadağan edilən soya bu gün təhlükəsiz — hətta müsbət — sayılır. Üçüncüsü hər yeməkdə “30 qram tavanı” doqmasının qırılmasıdır: gündə iki dəfə yeyən, iştahı pozulmuş xəstəyə bu, praktik həqiqi çeviklik verir.

⚠️ Məhdudiyyətlər / şişirdilməməli məqamlar

Qidalanma epidemiologiyası tamamilə müşahidəvidir və məlumatvermə qərəzi ilə qarışdırıcı amil problemi burada başqa sahələrdən böyükdür. Sucuq yeyən orta hesabla çox siqaret çəkir, az tərəvəz yeyir, az hərəkət edir; statistik düzəliş bunu tam ayıra bilmir. IARC-ın Qrup 1 qərarına hörmət edirik, lakin təsirin mülayimliyini və təsnifatın yalnız kolorektal xərçəngə əsaslandığını unutmamalıyıq.

Song tədqiqatındakı detal da buna görə vacibdir: heyvani zülal-ölüm əlaqəsi yalnız ən az bir qeyri-sağlam həyat tərzi amili olanlarda görüldü. Siqaret çəkməyən, aktiv, normal çəkili şəxsdə ətin təkbaşına riski qeyri-müəyyəndir.

Zülal tozlarında ağır metal hesabatını da yerində saxlayaq: bu, qeyri-hökumət təşkilatının təhlilidir, rəyli nəşr deyil və çox sərt hədlər istifadə edir. Xəbərdarlıq kimi dəyərlidir, panika səbəbi kimi yox.

🩺 Praktik mövqeyimiz

Xərçəng xəstəsində zülalı məhdudlaşdırmırıq. Əksinə hədəfi 1-1,5 g/kg-a qaldırır, xəstədən izləməyi istəyirik. Yeganə istisna dializə girməyən irəliləmiş böyrək çatışmazlığıdır.
Çəki izləməsini müalicə izləməsinin hissəsi sayırıq. Altı ayda %5-i keçən istənməyən itki növbəti müayinəni gözləmədən bildirilməlidir.
Zülalın miqdarını yox, mənbəyini müzakirə edirik. Xəstəyə sözümüz “daha çox zülal yeyin” yox, “emal edilmiş əti buraxın, qırmızı əti həftədə üçə endirin, çatışmayanı balıq-paxlalı-yumurta-qatıqla tamamlayın” olur.
Məşqi zülal reseptinin ayrılmaz hissəsi kimi yazırıq. Stimulsuz zülal əzələ yaratmır; xəstənin dözə bildiyi ən sadə müqavimət hərəkəti də boşa getmir.
Əlavələri dərman kimi soruşuruq. Hər xəstədən istifadə etdiyi toz və kapsulları açıq soruşuruq; “qida əlavəsi” nəzarətsizlik deməkdir, zərərsizlik yox.
Yaşlı xəstədə fərziyyəni tərsinə çeviririk. Türkiyə məlumatı skrininqi normal çıxan yaşlıların belə üçdə ikisinin yetərsiz zülal aldığını göstərir. Buna görə 65 yaşdan yuxarı xərçəng xəstəsində zülal qəbulunu soruşmağı soruşmamaqdan daha düzgün sayırıq.

❓ Açıq suallar

Xərçəng xəstəsində zülal hədəfinə çatmağın sağqalım təsirini göstərən randomizə edilmiş tədqiqat yoxdur; sübutumuz əsasən əlaqəyə söykənir. Əzələ kütləsinin kimyaterapiya dozalanmasında rutin parametr olub-olmayacağı qeyri-müəyyəndir — KT-dən əzələ ölçmək texniki mümkündür, lakin klinik axına daxil olmayıb. Metionin məhdudiyyəti kimi seçici amin turşusu müdaxilələrinin insanda yeri hələ bilinmir. Nəhayət, bitki zülalına keçidin xərçəng nəticələrinə təsiri ürək-damar nəticələri ilə müqayisədə çox az öyrənilib; bu boşluq populyar müzakirənin qətiyyətinə tam ziddir.

Qısa hökmümüz: Zülal xərçəng xəstəsində azaldılacaq yox, qorunacaq dəyərdir. Lakin miqdar təkbaşına yetərli hədəf deyil — eyni qramı sucuqdan, yoxsa balıqdan aldığınız qramın özündən çox şey deyir.

Şəffaflıq qeydi. Bu məqamlar yazıda dəqiqləşdirilməyib və oxucu bilməlidir:

Cədvəlin qida dəyərləri beynəlxalq qida tərkibi bazalarına əsaslanır; Türkiyədə istehsal olunan ağ pendir, kaşar və süzmə qatıqda göstəricilər markaya və yağ nisbətinə görə ciddi dəyişir. Dəqiq göstərici üçün məhsul etiketi əsas götürülməlidir.
Kinoa üçün dərc edilmiş, təsdiqlənmiş DIAAS göstəricisi tapılmayıb; yazıda yalnız zülal miqdarına görə qiymətləndirilib.
Zülal tozlarında ağır metal məlumatı qeyri-hökumət təşkilatının hesabatıdır, rəyçi yoxlamasından keçmiş nəşr deyil və Kaliforniya Prop 65 kimi çox sərt hədlərdən istifadə edir.
Türkiyədə satılan konkret zülal tozu markaları üzrə müstəqil ağır metal təhlili məlumatı tapılmayıb.
Onkoloji xəstələrdə zülal hədəfinə çatmağın sağqalımı yaxşılaşdırdığını göstərən randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat yoxdur; tövsiyələr ekspert konsensusu və müşahidə məlumatına əsaslanır.
Türkiyə geriatriya məlumatı 112 nəfərlik tək mərkəzli tədqiqatdır; ölkəni təmsil etdiyi iddia edilə bilməz, lakin istiqaməti başqa ölkələrin məlumatları ilə uyğundur.
Yazı ümumi məlumat üçündür. Zülal hədəfiniz xəstəliyiniz, böyrək və qaraciyər funksiyanız və müalicənizlə dəyişir; öz hədəfinizi həkiminiz və dietoloqunuzla müəyyən edin.

Mənbələr

IARC. Qırmızı ət və emal edilmiş ət. İnsanlarda kanserogen risklərin qiymətləndirilməsi üzrə IARC Monoqrafiyaları, Cild 114. Lyon: Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi, 2018 (qiymətləndirmə 2015).
Bouvard V, Loomis D, Guyton KZ və b. Qırmızı və emal edilmiş ət istehlakının kanserogenliyi. Lancet Oncology 2015;16(16):1599-1600.
Dünya Xərçəng Araşdırma Fondu / Amerika Xərçəng Araşdırmaları İnstitutu. Pəhriz, qidalanma, fiziki aktivlik və xərçəng: qlobal baxış. Davamlı Yeniləmə Layihəsinin Ekspert Hesabatı, 2018.
Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P və b. ESPEN praktik təlimatı: xərçəngdə klinik qidalanma. Clinical Nutrition 2021;40(5):2898-2913.
Fearon K, Strasser F, Anker SD və b. Xərçəng kaxeksiyasının tərifi və təsnifatı: beynəlxalq konsensus. Lancet Oncology 2011;12(5):489-495.
Surov A, Wienke A. Aşağı skelet əzələsi kütləsi və kimyaterapiya toksikliyi: meta-analiz. Clinical Nutrition 2021;40(10):5298-5310.
Morton RW, Murphy KT, McKellar SR və b. Zülal əlavəsinin müqavimət məşqi ilə yaranan əzələ kütləsi və gücü artımına təsirinin sistematik icmalı, meta-analizi və meta-reqressiyası. British Journal of Sports Medicine 2018;52(6):376-384.
Trommelen J, van Lieshout GAA, Nyakayiru J və b. İnsanlarda in vivo məşqdən bərpa zamanı zülal qəbuluna anabolik cavabın həcm və müddət üzrə yuxarı həddi yoxdur. Cell Reports Medicine 2023;4(12):101324.
Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, və b. Yüksək zülallı pəhrizlə aşağı və ya normal zülallı pəhriz qəbul edən sağlam yetkinlər arasında böyrək funksiyası dəyişiklikləri fərqlənmir: sistematik icmal və meta-analiz. Journal of Nutrition 2018;148(11):1760-1775.
Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD İşçi Qrupu. Xroniki böyrək xəstəliyinin qiymətləndirilməsi və idarə edilməsi üçün KDIGO 2024 klinik praktika təlimatı. Kidney International 2024;105(4S):S117-S314.
Bauer J, Biolo G, Cederholm T və b. Yaşlılarda optimal qida zülalı qəbulu üçün sübuta əsaslanan tövsiyələr: PROT-AGE İşçi Qrupunun mövqe sənədi. JAMDA 2013;14(8):542-559.
FAO. İnsan qidalanmasında qida zülalının keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi. FAO Qida və Qidalanma Sənədi 92. Roma, 2013.
Song M, Fung TT, Hu FB və b. Heyvani və bitki zülalı qəbulunun bütün səbəbli və səbəbə xas ölümlə əlaqəsi. JAMA Internal Medicine 2016;176(10):1453-1463.
Shu XO, Zheng Y, Cai H və b. Soya qidası qəbulu və döş xərçəngində sağqalım. JAMA 2009;302(22):2437-2443.
Norat T, Bingham S, Ferrari P və b. Ət, balıq və kolorektal xərçəng riski: Xərçəng və Qidalanma üzrə Avropa Prospektiv Araşdırması. Journal of the National Cancer Institute 2005;97(12):906-916.
Milli Xərçəng İnstitutu. Yüksək temperaturda bişmiş ətdə kimyəvi maddələr və xərçəng riski. Bethesda, MD.
Melina V, Craig W, Levin S. Qidalanma və Dietetika Akademiyasının mövqeyi: vegetarian pəhrizləri. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics 2016;116(12):1970-1980.
Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Türkiyə Qidalanma Bələdçisi (TÜBER) 2022. Ankara.
Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Türkiyə Qidalanma və Sağlamlıq Araşdırması (TBSA) 2017-2019. Ankara.
Türkiyə Qida Kodeksinin Çirkləndiricilər Qaydası. Türkiyə Respublikası Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyi, Rəsmi Qəzet.
Qida Əlavələri Təlimatı (Təlimat No: 2013/49). Türkiyə Respublikası Qida, Kənd Təsərrüfatı və Heyvandarlıq Nazirliyi, Rəsmi Qəzet.
USDA FoodData Central. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service.

Mənbələr

20 Delicious High Protein Foods, Healthline, Nutrition, March 3, 2020

Oxucu şərhləri

Şərhinizi paylaşın

Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.

İlk şərhi siz yazın.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Menyu

Zülal tərkibi yüksək olan dadlı və sağlam 20 qida