Qidalanma elmi – yeni məqalələr silsiləsi ilə qidalanmanı hərtərəfli nəzərdən keçiririk

Aşağıdakı məqalə dünyanın qabaqcıl tibb və elm jurnallarından olan NEJM-də 11 aprel 2024-cü ildə "Nutrition in Medicine — A New Review Article Series" başlığı ilə dərc olunub.

Dünyada hər il təxminən 11 milyon ölüm yetərsiz və yanlış pəhrizlərlə əlaqələndirilir; bunlara yüksək natriumlu, az tam taxıllı və az meyvəli pəhrizlər daxildir.

Yetərsiz və ya yanlış qidalanma həddindən artıq enerji qəbulu nəticəsində yaranan piylənmə, hipertoniya, ürək xəstəlikləri, insult, tip 2 diabet və xüsusilə mədə və kolorektal xərçənglər kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə töhfə verir.

Bu səbəblərə görə hazırda Qərb cəmiyyətlərində demək olar ki, hər 4 nəfərdən biri müəyyən pəhriz modelinə əməl edir. Lakin qida qəbulu ilə sağlamlıq arasındakı əlaqə mürəkkəbdir və tam başa düşülməyib.

Qidalanma təhsili diqqətdən kənarda qalır

Son məlumatlar dünyada qidalanma tədris proqramlarının yetərsiz olduğunu göstərir və tibb fakültələrinin imtahan suallarının yalnız 1%-i qidalanma mövzularına toxunur. Bu, o qədər də təəccüblü deyil, çünki bir çox tibb tələbəsi və həkim çatışmayan qidalanma biliklərini tamamlamaq üçün alternativ mənbələrə müraciət edir. Həmçinin qidalanmanın qiymətləndirilməsi və əsas pəhriz strategiyaları barədə yaşadıqları qeyri-müəyyənliyi ifadə edirlər. Bu vəziyyət səhiyyə mütəxəssislərinin qidalanma təhsilində ciddi boşluqlar olduğunu göstərir.

Qidalanmanın mürəkkəb dinamikası

Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amillər arasında ənənəvi səbəblərdən əlavə yetərsiz qidalanmanın yeni səbəbləri getdikcə daha çox tanınır; bunlara aşağı sosial-iqtisadi vəziyyət, pəhriz məhdudiyyətləri və xroniki xəstəliklər daxildir.

Bariatrik cərrahiyyə və arıqlama dərmanları kimi müalicələrin populyarlığının artması belə müalicə alan xəstələrdə mümkün yetərsiz/yanlış qidalanma risklərinin diqqətlə izlənməsini zəruri edir. Xüsusilə 2060-cı ilədək bir çox Qərb cəmiyyətində insanların dörddə birinin 65 yaşdan yuxarı olacağı proqnozu fonunda yaşlı yetkinlərdə yetərsiz qidalanma getdikcə daha təcili problemə çevrilir. Yaşlı yetkinlərdə qidalanmanın qiymətləndirilməsi tez-tez yanaşı sağlamlıq problemləri, çoxsaylı dərman istifadəsi və həyatın son dövrünə aid qərarlar kimi amillərlə mürəkkəbləşir; buna görə də bu hallar həssas və diqqətli yanaşma tələb edir.

Bir çox peşəkar cəmiyyət həm hazırda işləyən, həm də gələcək həkimlər üçün daha əhatəli qidalanma təhsili tələb edir. Tövsiyə olunan əsas səriştələrə müxtəlif həyat mərhələlərində uyğun qidalanma, əsas qida maddələri, sübuta əsaslanan pəhrizlər, malnutrisiya (yetərsiz/yanlış qidalanma) və xəstəliklərdə qidalanmanın idarə edilməsi kimi mövzular daxildir.

Qida dərmandır

Hazırda ölkələr qidalanma strategiyalarında "qida dərmandır" yanaşmasını ön plana çıxararaq klinik mütəxəssislər üçün daha çox qidalanma təhsilinin zəruriliyini vurğulayır.

• Fərdiləşdirilmiş qidalanma,
• Qidaya əlavə edilən maddələr,
• Genetik modifikasiya olunmuş qidalar,
• Metabolomika və proteomika,
• İqlim dəyişikliyi və qida qıtlığı,
• Teleqidalanma,
• Kulinariya təbabəti və
• Yeni qidalanma biomarkerləri

kimi sahələrdə davam edən tədqiqatlar bu maraqlı və daha çox araşdırma tələb edən sahədə biliklərimizi genişləndirməyə davam edir.

Yeni məqalələr silsiləsi ilə qidalanma elminin dərindən araşdırılması

Bu bilik boşluqlarını doldurmaq üçün NEJM jurnalı

• qidanın əsas "farmakodinamik xüsusiyyətləri"ndən,
• bağırsaqla immun sistemi arasındakı qarşılıqlı təsirlərə,
• sağlamlıqda və xəstəliklərdə bağırsaq mikrobiomunun roluna qədər müxtəlif mövzuları əhatə edən yeni icmal məqalələr silsiləsinə başladığını bildirib.

Düzgün və yetərli qidalanmanın xüsusilə çap materiallarında əhatə edilməsi çətin olan xəstə yönümlü pəhriz məsləhətləri və multidissiplinar qayğı kimi mühüm hissələrinin həlledici əhəmiyyətini qəbul edirik. Bu silsilə qidalanma elminə dair anlayışımızı dərinləşdirməyi və praktik tətbiqlərimizə dəyərli töhfələr verməyi hədəfləyir.

Bu icmallar qidaların necə seçildiyini, qəbul olunduğunu, həzm edildiyini və metabolizə olunduğunu dərindən araşdırmağı hədəfləyir. Bu məlumatlar əsasında həkimlərə müxtəlif geniş yayılmış xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsində tətbiqlərini fərdiləşdirməyə kömək etmək istəyirik. 

Gəlin, dünyada xəstələrimizin sağlamlığını yaxşılaşdırmaq üçün "düşünmək üçün qida" anlayışını bir kənara qoyub "praktikada qida" yanaşmasını qəbul edək. Bu dəyişiklik qida barədə yalnız düşünməyi deyil, ondan səhiyyə praktikasında fəal istifadə etməyi vurğulayır.