რამდენად გავრცელებულია კიბო ევროპაში? პრევალენტობის ცნება და ხანგრძლივი გადარჩენის რიცხვები

კიბო თანამედროვე ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო დაავადებაა; რთული დაავადება, რომელიც ადამიანების ცხოვრების ხარისხზე მნიშვნელოვნად მოქმედებს და ჯანდაცვის სისტემას მძიმე ტვირთად აწვება. კიბოს სტატისტიკა და ტერმინები ხშირად დამაბნეველია. სტატიას კიბოს პრევალენტობასა და ინციდენტობას შორის ძირითადი განსხვავებების განხილვით დავიწყებთ და The Lancet Oncology ჟურნალში 30 იანვარს 2024 წელს გამოქვეყნებული ევროპის კიბოს პრევალენტობის უახლესი დეტალური ანალიზის მნიშვნელობაზე ვიმსჯელებთ.

პრევალენტობა და ინციდენტობა: ძირითადი განსხვავებები

• პრევალენტობა განსაზღვრულ პერიოდში კონკრეტული დაავადების მქონე ადამიანთა საერთო რაოდენობას აღნიშნავს. მოკლედ, ის აჩვენებს, რამდენად გავრცელებულია დაავადება საზოგადოებაში.
• ინციდენტობა კი განსაზღვრულ დროის მონაკვეთში ახლად დიაგნოსტირებული დაავადების შემთხვევების რაოდენობას აღნიშნავს. მაგალითად, კიბოს ინციდენტობისას — კონკრეტულ ქვეყანაში ყოველწლიურად ახლად დიაგნოსტირებულ პაციენტთა რაოდენობას.
• ინციდენტობის ნაცვლად „სიხშირე“, პრევალენტობის ნაცვლად კი „გავრცელებულობაც“ გამოიყენება. თუმცა სიხშირე და გავრცელებულობა შეიძლება ამ ორ ტერმინს სრულად ვერ შეესაბამებოდეს.
• ინციდენტობა ასახავს, რამდენად სწრაფად ვრცელდება დაავადება; პრევალენტობა კი საზოგადოებაში მის საერთო ტვირთს ასახავს.

ევროპაში კიბოს პრევალენტობის სიღრმისეული მიმოხილვა

2020 წლის მდგომარეობით, ევროპაში ყველაზე ფართო კვლევა EUROCARE-6 კიბოს პრევალენტობის სიღრმისეულ ანალიზს გვთავაზობს. კვლევა კიბოთი მცხოვრებ ადამიანთა საერთო რაოდენობას და მათ მახასიათებლებს ევროპის 29 ქვეყანაში დეტალურად აღწერს და კიბოს 32 ტიპისთვის სქესის, ასაკის, დაავადების ხანგრძლივობისა და დროის მიხედვით კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ცოცხალთა რაოდენობასა და წილს აფასებს.

ამ კვლევაში თურქეთის კიბოს მონაცემები არ არის.

კიბოს პრევალენტობა ევროპაში 2020 წლის მდგომარეობით

კიბოთი მცხოვრები ადამიანები (ანუ დიაგნოზირებული და ცოცხალი პირები) განსხვავებული მოვლის საჭიროებების მქონე, არასაკმარისად შესწავლილი მოსახლეობის ჯგუფია. საჭიროებები დაავადების პროგნოზსა და მკურნალობის ეტაპზეა დამოკიდებული — საწყისი მკურნალობა, დაკვირვება თუ სიცოცხლის დასასრულის მოვლა. დროთა განმავლობაში ცვალებადი დაავადების ხანგრძლივობის მიხედვით პრევალენტობის ზუსტი გაზომვა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია დაკვირვების სახელმძღვანელოების შესაქმნელად, გვიანი ეფექტების პრევენციისთვის, უთანასწორობის მიზეზებთან საბრძოლველად და ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად.

დაბერებად საზოგადოებებში კიბოთი მცხოვრებთა სწრაფი ზრდა ინოვაციური მკურნალობის მაღალ ღირებულებასთან ერთად საჯარო ჯანდაცვის სისტემების მდგრადობისთვის დიდ გამოწვევას ქმნის. ამიტომ კიბოსთან ბრძოლის დაგეგმვისა და ჯანმრთელობის ტექნოლოგიების შეფასებისთვის დეტალური, შედარებადი პრევალენტობის მაჩვენებლების საჭიროება იზრდება.

საზოგადოებაში კიბოს პრევალენტობა კონკრეტულ დროს (ინდექსის თარიღისთვის) კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ცოცხალ ადამიანთა რაოდენობას ან წილს აჩვენებს. შეფასება ყველა დიაგნოზირებულს მოიცავს, მიუხედავად იმისა, რამდენი ხანი გავიდა დიაგნოზიდან, კვლავ მკურნალობს თუ არა ადამიანი ან გამოჯანმრთელდა თუ არა. კიბოს პრევალენტობა შეიძლება პოპულაციაზე დაფუძნებული კიბოს რეესტრების ინციდენტობისა და გადარჩენის მონაცემებით გაიზომოს, განსაზღვრული თარიღისთვის ცოცხალი შემთხვევების დათვლით. თუმცა რეესტრის სტატისტიკით დაკვირვებული პრევალენტობა სრული არ არის, რადგან ვერ მოიცავს რეესტრის დაწყებამდე დიაგნოზირებულ ცოცხალ ადამიანებს. თითქმის სრულ დაკვირვებულ პრევალენტობას ხუთი ან მეტი ათწლეულის განმავლობაში მოქმედი რეესტრები იძლევა.

რადგან რეესტრის პერიოდები ჩვეულებრივ ხუთ ათწლეულზე მოკლეა, დიაგნოზიდან ნებისმიერ დროს კიბოთი მცხოვრებთა რაოდენობის შეფასება მხოლოდ სტატისტიკური მოდელებით შეიძლება.

კიბოს ინციდენტობისა და სიცოცხლის დაკარგვის მაჩვენებლების პროგნოზებზე დაყრდნობით, კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (IARC) ყველა ევროპული ქვეყნისთვის იძლევა გლობალურად შედარებად პრევალენტობის შეფასებებს, რომლებიც დიაგნოზიდან პირველ 5 წელზეა შეზღუდული. მიუხედავად ინფორმაციული პოტენციალისა, სრული კიბოს პრევალენტობა სისტემურად არ ფასდება ყველა ევროპულ ქვეყანაში, სადაც აქტიური პოპულაციური რეესტრები არსებობს.

კვლევის დიზაინი

პოპულაციაზე დაფუძნებულ ამ კვლევაში 61 კიბოს რეესტრის 1 იანვრამდე 2013 წელს მიღებული ინციდენტობისა და დაკვირვების მონაცემები გამოიყენეს. ევროპის 29 ქვეყნისა და ევროკავშირის 27 ქვეყნისთვის (რეესტრის მონაცემთა მიმწოდებელი 22 წევრი ქვეყნით წარმოდგენილი EU27) სრული და შეზღუდული ხანგრძლივობის პრევალენტობა კიბოს ტიპის, სქესისა და ასაკის მიხედვით სისრულის ინდექსის მეთოდით შეაფასეს. კვლევა ფოკუსირებული იყო ონკოლოგიის დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციის (International Classification of Diseases for Oncology) მესამე გამოცემით განსაზღვრულ 32 ავთვისებიან კიბოს ტიპზე და პრევალენტობის შეფასებისას მხოლოდ პირველი პირველადი სიმსივნე გაითვალისწინეს. მაჩვენებლები გამოიხატა შემთხვევების აბსოლუტური რაოდენობით, ნედლი პრევალენტობის წილით (პროცენტად ან 100000 მოსახლეზე შემთხვევების რაოდენობად) და 2013 წლის ევროპის სტანდარტული მოსახლეობის მიხედვით ასაკზე სტანდარტიზებული პრევალენტობის მაჩვენებლით. მკვლევრებმა 1 იანვრისთვის 2020 წელს კიბოს პრევალენტობის პროგნოზები წრფივი რეგრესიით შეადგინეს.

კვლევის შედეგები

1. 2020 წლისთვის ევროპაში კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ცოცხალთა რაოდენობა დაახლოებით 23711000-ად ფასდება, რაც მოსახლეობის დაახლოებით 5%-ს შეადგენს.
2. ევროკავშირის (EU27) შიგნით ეს რაოდენობა დაახლოებით 22347000-ად შეფასდა.
3. ქალებში ყველაზე მაღალი პრევალენტობის (ყველაზე გავრცელებული) კიბოებია ძუძუს, კოლორექტალური, საშვილოსნოს, კანის მელანომა და ფარისებრი ჯირკვლის კიბო. თითოეულის სიხშირე 100000 მოსახლეზე დაახლოებით 2270-დან ძუძუს კიბოსთვის 301-მდე ფარისებრი ჯირკვლის კიბოსთვის მერყეობს.
4. მამაკაცებში ყველაზე გავრცელებულია პროსტატის, კოლორექტალური, საშარდე სისტემის, კანის მელანომისა და თირკმლის კიბო. თითოეულის სიხშირე 100000 მოსახლეზე დაახლოებით 1714-დან პროსტატის კიბოსთვის 255-მდე თირკმლის კიბოსთვის მერყეობს.
5. დიაგნოზიდან 5 წელზე მეტხანს ცოცხალთა რაოდენობა დაახლოებით 14850000-ად, 10 წელზე მეტხანს ცოცხალთა კი 9099000-ად შეფასდა.
6. 2010-დან 2020 წლამდე პრევალენტური შემთხვევები საშუალოდ ყოველწლიურად 3,5%-ით გაიზარდა, ხოლო მთლიან პერიოდში ზრდა 41% იყო.
7. ევროპის ქვეყნებს შორის კიბოს ტიპების მიხედვით პრევალენტობის სხვაობა 2020 წელს 2-დან 10-ჯერამდე მერყეობს.
8. კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ცოცხალი ქალების რაოდენობა მამაკაცებზე მეტია. სხვაობა განსაკუთრებით აშკარაა ძუძუს, საშვილოსნოსა და ფარისებრი ჯირკვლის კიბოს მსგავს ტიპებში.
9. მამაკაცებში ყველაზე ხშირ კიბოებს შორის პროსტატის, შარდის ბუშტისა და თირკმლის კიბოა.
10. დიაგნოზის შემდეგ ცოცხალთა დიდი ნაწილი 5 წლის შემდეგაც ცოცხალია; ქალებში ეს წილი 65,3%, მამაკაცებში კი 59,5%-ია.
11. საშვილოსნოს ყელის კიბოსა და ჰოჯკინის ლიმფომის მსგავს ზოგ ტიპში კიბოთი 10 წელზე მეტხანს მცხოვრებთა წილი უფრო მაღალია.
12. ქვეყნებს შორის პრევალენტობის სხვაობა შეიძლება უკავშირდებოდეს კიბოს რისკს, სკრინინგის გავრცელებასა და ჯანდაცვაზე წვდომის მსგავს ფაქტორებს.
13. კიბოს ინციდენტობისა და გადარჩენის მაჩვენებლების ცვლილებებთან ერთად ევროპის მოსახლეობის დაბერებაც პრევალენტობის ზრდაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
14. მკვლევართა თქმით, შედეგები შეიძლება ევროპაში ქვეყნების მიხედვით კიბოს მქონე პაციენტთა ცხოვრების ხარისხის, მოვლისა და რეაბილიტაციის გასაუმჯობესებელი პოლიტიკის შესაქმნელად იყოს სასარგებლო.
15. მოსალოდნელია, რომ მომავალი კვლევები პრევალენტურ შემთხვევებში დიაგნოზისას სტადიის მიხედვით გამოჯანმრთელების დროის შეფასებასაც მოიცავს.

ქვემოთ მოცემული გრაფიკი 1 იანვრისთვის 2020 წელს ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში სქესის მიხედვით კიბოს პრევალენტობას აჩვენებს. მარცხენა გრაფიკზე ქალებში, მარჯვენაზე კი მამაკაცებში ყველაზე ხშირი რვა ტიპის პრევალენტობაა (ყოველ 100000 ადამიანზე შემთხვევები). სვეტები თითოეულ ქვეყანაში კიბოს ტიპების განაწილებას აჩვენებს, ფერები კი სხვადასხვა ტიპს შეესაბამება. მაგალითად, ქალებში ყველაზე ხშირია ძუძუს, მამაკაცებში კი პროსტატის კიბო. ქვეყნების რიგი EUROCARE-6 მონაცემთა ნაკრებში ყველა კიბოს სრული პრევალენტობის მიხედვით განისაზღვრა და თითოეულის მაჩვენებელს შედარებით ასახავს. ეს ინფორმაცია კიბოს ტიპების ქვეყნებს შორის განაწილებისა და ჯანდაცვის პოლიტიკისთვის მნიშვნელოვან მონაცემებს გვაძლევს.

რატომ არ არის ფილტვის კიბო ყველაზე გავრცელებულ 5 ტიპს შორის?

მსოფლიოში ყოველწლიურად 2,5 მილიონი ახალი შემთხვევით ფილტვის კიბოს ყველაზე მაღალი ინციდენტობა აქვს. ამასთან, ის ხშირად შორსწასულ სტადიაზე ვლინდება და ასეთ დროს არასახარბიელო მიმდინარეობა აქვს. ეს ფილტვის კიბოთი სიცოცხლის დაკარგვის მაღალ მაჩვენებლებს იწვევს. ამიტომ ზოგი სხვა ტიპის კიბოსთან შედარებით ფილტვის კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ხანგრძლივად ცოცხალთა წილი შეიძლება უფრო დაბალი იყოს.

ფილტვის კიბოს ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია თამბაქოს მოხმარება. ევროპაში თამბაქოს მოხმარების შესამცირებელმა კამპანიებმა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ძალისხმევამ ზოგ ქვეყანაში ფილტვის კიბოს ინციდენტობა და, შესაბამისად, პრევალენტობა შეიძლება შეამცირა.

ევროპაში ძუძუს, პროსტატისა და კოლორექტალური კიბოს მსგავს სხვა ტიპთა მაღალი პრევალენტობა ფილტვის კიბოს გავრცელებულობის რეიტინგში უფრო დაბალ ადგილს შეიძლება განაპირობებდეს. ამ კიბოებში ჩვეულებრივ უკეთესი მიმდინარეობა და უფრო ხანგრძლივი გადარჩენა გვხვდება.

რატომ არის მნიშვნელოვანი?

ეს კვლევა კიბოსთან დაკავშირებული ჯანდაცვის საჭიროებების სირთულისა და მრავალფეროვნების გაგებაში გვეხმარება. განსაკუთრებით, კიბოთი 5 წელზე მეტხანს მცხოვრებთა ზრდა ჯანდაცვის სისტემისთვის ახალ და განსხვავებულ საჭიროებებს ნიშნავს. ეს მოითხოვს ჰოლისტურ ონკოლოგიურ რეაბილიტაციას ფსიქოლოგიური, კოგნიტური, სოციალური, სექსუალური და კვებასთან დაკავშირებული სიმპტომების გასამკლავებლად.

რას გვაძლევს კვლევა

EUROCARE-6 აჩვენებს, რომ კიბოს პრევალენტობა ქვეყნებს შორის მნიშვნელოვნად განსხვავდება და კიბოს ტიპების მიხედვით მისი დროითი ტენდენციები დემოგრაფიული დაბერების გავლენით იცვლება. ეს განსხვავებები ჩარევის პრიორიტეტების განსაზღვრასა და ჯანმრთელობის ტექნოლოგიების შეფასებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.