Avropada xərçəng nə qədər yayılıb? Prevalens anlayışı və uzunmüddətli sağqalım rəqəmləri

Xərçəng müasir dövrün ən diqqətçəkən xəstəliyidir; həm insanların həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli təsir edən, həm də səhiyyə sistemlərinə ağır yük gətirən mürəkkəb xəstəlikdir. Xərçənglə bağlı statistik göstəricilər və terminlər çox vaxt çaşdırıcı ola bilər. Bu yazıya xərçəngin prevalensi ilə insidensi arasındakı əsas fərqləri izah etməklə başlayacaq və The Lancet Oncology jurnalında 30 yanvar 2024-cü ildə dərc olunmuş Avropada xərçəng prevalensinin son ətraflı təhlilinin əhəmiyyətini müzakirə edəcəyik.

Prevalens və insidens: əsas fərqlər

• Prevalens müəyyən zaman dövründə müəyyən xəstəliyi olan şəxslərin ümumi sayını ifadə edir. Qısaca, xəstəliyin cəmiyyətdə nə qədər yayıldığını göstərir.
• İnsidens isə müəyyən zaman aralığında yeni diaqnoz qoyulmuş xəstəlik hallarının sayını bildirir. Məsələn, xərçəng insidensindən danışdıqda müəyyən ölkədə hər il yeni diaqnoz qoyulan xəstələrin sayı nəzərdə tutulur.
• İnsidens əvəzinə "tezlik", prevalens əvəzinə isə "yayılma" terminləri də işlədilir. Lakin tezlik və yayılma bu iki termini tam ifadə etməyə bilər.
• İnsidens xəstəliyin nə qədər sürətlə yayıldığını, prevalens isə cəmiyyətdəki ümumi yükünü əks etdirir.

Avropada xərçəng prevalensinə ətraflı baxış

2020-ci il etibarilə Avropada aparılan ən əhatəli tədqiqat olan EUROCARE-6 xərçəng prevalensinin ətraflı təhlilini təqdim edir. Bu tədqiqat xərçənglə yaşayan insanların ümumi sayını və xüsusiyyətlərini 29 Avropa ölkəsində təfərrüatlandıraraq 32 xərçəng növü üzrə cinsə, yaşa, xəstəlik müddətinə və zaman dövrünə görə diaqnozdan sonra sağ olanların sayını və nisbətini hesablayır.

Bu tədqiqatda Türkiyənin xərçəng məlumatları yoxdur.

2020-ci il etibarilə Avropada xərçəng prevalensi

Xərçənglə yaşayan şəxslər (yəni xərçəng diaqnozu qoyulmuş və həyatda olanlar) müxtəlif qulluq ehtiyacları olan və yetərincə araşdırılmamış əhali qrupudur. Bu ehtiyaclar xəstəliyin proqnozundan və müalicə prosesinin hansı mərhələsində olmasından (ilkin müalicə, izləmə və ya həyatın son dövründə qulluq) asılı olaraq dəyişir. Zamanla dəyişən xəstəlik müddətinə görə xərçəng prevalensini dəqiq ölçmək izləmə təlimatları hazırlamaq, gecikmiş təsirlərin qarşısını almaq, bərabərsizliklərin səbəbləri ilə mübarizə aparmaq və xəstələrin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün həyati əhəmiyyətlidir.

Yaşlanan cəmiyyətlərimizdə xərçənglə yaşayan insanların sayının sürətlə artması innovativ müalicələrin yüksək xərcləri ilə birləşərək dövlət səhiyyə sistemlərinin dayanıqlığı üçün böyük çətinlik yaradır. Buna görə xərçənglə mübarizənin planlaşdırılması və Səhiyyə Texnologiyalarının Qiymətləndirilməsi üçün ətraflı, müqayisə oluna bilən prevalens göstəricilərinə ehtiyac artır.

Cəmiyyətdə xərçəng prevalensi müəyyən vaxtda (istinad tarixinə) xərçəng diaqnozundan sonra yaşamağa davam edən insanların sayını (və ya nisbətini) göstərir. Bu hesablamaya diaqnozdan nə qədər vaxt keçməsindən, şəxsin hələ müalicə almasından və ya sağalmasından asılı olmayaraq xərçəng diaqnozu qoyulmuş bütün şəxslər daxildir. Xərçəng prevalensi müəyyən tarixdə həyatda olan halları saymaqla, əhali əsaslı xərçəng reyestrlərinin topladığı insidens və sağqalım məlumatlarından ölçülə bilər. Lakin reyestr statistikasından fərqli olaraq müşahidə olunan prevalens tam deyil, çünki reyestr fəaliyyətə başlamazdan əvvəl diaqnoz qoyulmuş və hələ yaşayan insanları əhatə edə bilmir. Demək olar ki, tam müşahidə prevalensini beş və ya daha çox onillik fəaliyyət göstərən reyestrlər təmin edir.

Reyestrlərin fəaliyyət müddəti adətən beş onillikdən qısa olduğuna görə diaqnozdan sonra hər hansı vaxtda xərçənglə yaşayanların sayı yalnız statistik modellərlə hesablana bilər.

Xərçəng insidensi və ölüm göstəricilərinin proqnozlarına əsaslanaraq, diaqnozdan sonrakı ilk 5 illə məhdudlaşan və qlobal müqayisəyə imkan verən xərçəng prevalensi hesablamaları bütün Avropa ölkələri üçün Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) tərəfindən təqdim olunur. Digər tərəfdən, məlumat potensialı olsa da, aktiv əhali əsaslı reyestrləri olan bütün Avropa ölkələrində tam xərçəng prevalensi sistemli şəkildə hesablanmır.

Tədqiqatın dizaynı

Bu əhali əsaslı tədqiqatda 61 xərçəng reyestr mərkəzindən 1 yanvar 2013-cü ilədək olan insidens və izləmə məlumatları istifadə edilib. Avropanın 29 ölkəsi və Avropa İttifaqının 27 ölkəsi üçün (reyestr məlumatı verən 22 üzv ölkə ilə təmsil olunan EU27) tam və məhdudmüddətli prevalens göstəriciləri xərçəng növünə, cinsə və yaşa görə tamamlanma indeksi üsulu ilə hesablanıb. Araşdırma Onkologiya üzrə Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının (International Classification of Diseases for Oncology) üçüncü nəşrinə görə müəyyən edilmiş 32 bədxassəli xərçəng növünə yönəlib və prevalens hesablanarkən yalnız ilk birincili şiş nəzərə alınıb. Prevalens ölçüləri mütləq hal sayı, xam prevalens göstəricisi (faizlə və ya 100000 əhaliyə düşən hal sayı kimi) və 2013-cü il Avropa Standart Əhalisinə görə yaş üzrə standartlaşdırılmış prevalens göstəricisi şəklində ifadə olunub. Tədqiqatçılar xətti reqressiya ilə 1 yanvar 2020-ci ilədək xərçəng prevalensi göstəricilərinin proqnozlarını hazırlayıblar.

Tədqiqatın nəticələri

1. 2020-ci il etibarilə Avropada xərçəng diaqnozundan sonra həyatda olan insanların sayı təxminən 23711000 hesablanıb və bu, əhalinin təxminən 5%-ini təşkil edir.
2. Avropa İttifaqında (EU27) isə bu say təxminən 22347000 hesablanıb.
3. Qadınlar arasında prevalensi ən yüksək (ən geniş yayılmış) xərçəng növləri ardıcıllıqla süd vəzi, kolorektal, uşaqlıq, dəri melanoması və qalxanabənzər vəz xərçəngidir. Bu xərçənglərin hər birinin 100000 əhaliyə düşən tezliyi süd vəzi xərçəngində təxminən 2270-dən qalxanabənzər vəz xərçəngində 301-ə qədər dəyişir.
4. Kişilər arasında ən geniş yayılmış növlər prostat, kolorektal, sidik sistemi, dəri melanoması və böyrək xərçəngidir. Bu xərçənglərin hər birinin 100000 əhaliyə düşən tezliyi prostat xərçəngində təxminən 1714-dən böyrək xərçəngində 255-ə qədər dəyişir.
5. Xərçəng diaqnozundan sonra 5 ildən çox yaşayanların sayı təxminən 14850000, 10 ildən çox yaşayanların sayı isə 9099000 hesablanıb.
6. 2010–2020-ci illərdə prevalens hallarının sayında orta hesabla illik 3,5% artım müşahidə olunub və bu dövrdə ümumilikdə 41% artım baş verib.
7. Avropa ölkələri arasında xərçəng növlərinə görə prevalens fərqləri 2020-ci ildə 2–10 dəfə arasında dəyişib.
8. Xərçəng diaqnozundan sonra həyatda olan qadınların sayı kişilərdən çoxdur. Bu fərq xüsusilə süd vəzi, uşaqlıq və qalxanabənzər vəz xərçəngi kimi bəzi növlərdə daha aydındır.
9. Kişilərdə ən çox rast gəlinən xərçəng növlərinə prostat, sidik kisəsi və böyrək xərçəngi daxildir.
10. Xərçəng diaqnozundan sonra həyatda olanların böyük hissəsi diaqnozdan 5 il sonra da yaşayır; bu göstərici qadınlarda 65,3%, kişilərdə isə 59,5%-dir.
11. Xüsusilə uşaqlıq boynu xərçəngi və Hodgkin limfoması kimi bəzi xərçəng növlərində 10 ildən uzun müddətdir xərçənglə yaşayanların nisbəti daha yüksəkdir.
12. Ölkələr arasındakı prevalens fərqləri xərçəng riski, skrininq proqramlarının yayılması və səhiyyə xidmətlərinə çıxış kimi amillərlə əlaqəli ola bilər.
13. Xərçəng insidensi və sağqalım göstəricilərindəki dəyişikliklərlə yanaşı, Avropa əhalisinin yaşlanması da prevalensin artmasında mühüm rol oynayır.
14. Tədqiqatçılar nəticələrin Avropa ölkələrində xərçəng xəstələrinin həyat keyfiyyətini, qulluğunu və reabilitasiyasını yaxşılaşdıran siyasətlər hazırlamaq üçün faydalı ola biləcəyini bildiriblər.
15. Gələcək tədqiqatların prevalens hallarının diaqnoz vaxtı mərhələsinə görə sağalma müddətinin hesablanmasını əhatə edəcəyi gözlənilir.

Aşağıdakı qrafik 1 yanvar 2020-ci il etibarilə Avropanın müxtəlif ölkələrində cinsə görə xərçəng prevalensini göstərir. Soldakı qrafik qadınlarda, sağdakı isə kişilərdə ən yüksək nisbətdə rast gəlinən səkkiz xərçəng növünün prevalensini (hər 100000 nəfərə düşən hal sayını) təqdim edir. Qrafikdəki sütunlar hər ölkədə xərçəng növlərinin paylanmasını göstərir, rənglər isə müxtəlif xərçəng növlərini ifadə edir. Məsələn, qadınlarda ən çox rast gəlinən növ süd vəzi, kişilərdə isə prostat xərçəngidir. Ölkələr EUROCARE-6 məlumat dəstində bütün xərçənglər üzrə tam prevalens göstəricisinə görə sıralanıb və hər ölkənin xərçəng prevalensini müqayisəli şəkildə göstərir. Bu məlumatlar xərçəng növlərinin ölkələr üzrə paylanması və səhiyyə siyasətləri üçün mühüm məlumat verir.

Ağciyər xərçəngi niyə ən geniş yayılmış 5 xərçəng növündən biri deyil?

Dünyada hər il 2,5 milyon yeni hal ilə ağciyər xərçəngi insidensi ən yüksək olan xərçəng növüdür. Bununla yanaşı, ağciyər xərçəngi çox vaxt irəliləmiş mərhələlərdə aşkarlanır və bu halda xəstəliyin gedişi əlverişsiz olur. Bu da ağciyər xərçəngindən ölüm göstəricilərinin yüksək olması ilə nəticələnir. Buna görə bəzi digər xərçəng növləri ilə müqayisədə ağciyər xərçəngi diaqnozundan sonra uzun müddət yaşayanların nisbəti daha aşağı ola bilər.

Ağciyər xərçənginin ən mühüm risk amili siqaret çəkməkdir. Avropada siqaret istifadəsini azaltmağa yönəlmiş kampaniyalar və ictimai sağlamlıq səyləri bəzi ölkələrdə ağciyər xərçənginin insidensini və dolayısı ilə prevalensini azaltmış ola bilər.

Avropada süd vəzi, prostat və kolorektal xərçəng kimi digər növlərin yüksək prevalensi ağciyər xərçənginin ən geniş yayılmış xərçənglər arasında daha aşağı sırada yer almasına səbəb ola bilər. Bu xərçənglərdə adətən xəstəliyin gedişi daha əlverişli və sağqalım müddətləri daha uzun olur.

Niyə əhəmiyyətlidir?

Bu tədqiqat xərçənglə bağlı səhiyyə ehtiyaclarının mürəkkəbliyini və müxtəlifliyini anlamağa kömək edir. Xüsusilə 5 ildən uzun müddət xərçənglə yaşayanların sayının artması səhiyyə sistemləri üçün yeni və fərqli ehtiyacların yaranması deməkdir. Bu, psixoloji, koqnitiv, sosial, cinsi və qidalanma ilə bağlı simptomları əhatə edən bütöv onkoloji reabilitasiya yanaşmasını zəruri edir.

Tədqiqatın töhfələri

EUROCARE-6 tədqiqatı xərçəng prevalensinin ölkələr arasında böyük fərqlər göstərdiyini və xərçəng növləri üzrə prevalensin zaman meyillərinin əhalinin yaşlanmasının təsiri ilə dəyişdiyini ortaya qoyur. Bu fərqlər müdaxilə prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsində və səhiyyə texnologiyalarının qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır.