4 fevral Dünya Xərçəng Günündə vacib mesaj: xərçəng yükü artır, bərabərsizliklər önə çıxır

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) alt qurumu olan Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) 2022-ci ilin xərçəng statistikasına dair mühüm məlumatlar yayımlayıb. Yeni məlumatlar dünyada xərçəng yükünün artmasını, aşağı gəlirli ölkələrdə xərçəngin qeyri-mütənasib təsirini və xərçənglə bağlı bərabərsizlikləri aradan qaldırmağa təcili ehtiyac olduğunu vurğulayır.

Qlobal xərçəng yükünün artması və bərabərsizliklərə qısa baxış

1. Qlobal xərçəng artımı

• Yeni xərçəng hallarının sayı: 2012-ci ildən 2022-ci ilədək 50% artım.
• Xərçəngdən ölümlərin sayı: Eyni dövrdə təxminən 18% artım.
• 2050 proqnozu: İllik yeni xərçəng hallarının sayının 77% artaraq 35,3 milyona çatacağı gözlənilir.

2. 2022-ci ilin qlobal xərçəng statistikası

• İllik yeni halların sayı: 20 milyon
• Xərçəngdən illik ölümlərin sayı: 9,7 milyon
• Ömürboyu risk: Hər 5 kişidən və hər 5 qadından biri həyatı boyunca xərçəngə tutulacaq. Hər 9 kişidən və hər 12 qadından biri xərçəngdən vəfat edəcək.

3: Ən geniş yayılmış xərçəng növləri (2022)

• Ağciyər: 2,5 milyon yeni hal
• Süd vəzi: 2,3 milyon yeni hal
• Kolorektal: 1,9 milyon yeni hal
• Prostat: 1,5 milyon yeni hal
• Mədə: 970000 yeni hal

4: Ən yüksək ölüm göstəricisi olan xərçənglər (2022)

• Ağciyər: 1,8 milyon ölüm
• Kolorektal: 900000
• Qaraciyər: 760000
• Süd vəzi: 670000
• Mədə: 660000

5: Cinsə görə fərqlər

• Qadınlar: Ən çox diaqnoz qoyulan və ən çox ölümə səbəb olan süd vəzi xərçəngi.
• Kişilər: Ən çox diaqnoz qoyulan və ən çox ölümə səbəb olan ağciyər xərçəngi.

6: Xərçənglə bağlı bərabərsizliklər

• İnsan İnkişafı İndeksi aşağı olan ölkələr: İnsan İnkişafı İndeksi (HDI= Human Development Index) aşağı olan ölkələrdə yaşayan qadınların yüksək HDI-li ölkələrdəki qadınlara nisbətən süd vəzi xərçəngi diaqnozu alma ehtimalı daha aşağıdır; yəni bu ölkələrdə qadınlara daha inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə 50% daha az süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulur. Bununla belə, aşağı HDI-li ölkələrdəki qadınlar xərçəngdən ölüm riski baxımından xeyli əlverişsiz vəziyyətdədir. Bu, xərçəngin gec aşkarlanması və keyfiyyətli müalicəyə çıxışın olmaması kimi amillərdən qaynaqlanır.
• Universal səhiyyə əhatəsi: Ölkələrin yalnız 39%-i prioritet xərçəng xidmətlərini, 28%-i isə palliativ qulluğu səhiyyə xidmətlərinə daxil edir.

7: Gələcək proqnozlar

• 2050-ci ildə: Yeni xərçəng hallarının sayının 35,3 milyona çatacağı və xüsusilə aşağı HDI-li ölkələrdə illik yeni xərçəng hallarının 142% artacağı proqnozlaşdırılır.

Təfərrüatlar

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC IARC= International Agency for Research on Cancer) 2012–2022-ci illərdə dünyada yeni xərçəng hallarının 50%, xərçəngdən ölümlərin isə təxminən 18% artdığını bildirib. IARC qlobal xərçəng yükünün qarşıdakı 30 il ərzində artmağa davam edəcəyini və 2050-ci ilədək yeni halların 77% artacağını proqnozlaşdırır.

Daha dəqiq desək, 36 xərçəng növünü və 185 ölkəni əhatə edən məlumatlar 2022-ci ildə dünyada təxminən 20 milyon yeni xərçəng halı və 9,7 milyon xərçəngdən ölüm olduğunu göstərdi. Bununla müqayisədə on il əvvəl təxminən 14 milyon yeni hal və 8,2 milyon xərçənglə əlaqəli ölüm var idi.

Bu yeni hesablamalara görə, hər beş kişi və qadından biri həyatı boyunca xərçəngə tutulacaq, təxminən hər doqquz kişidən və hər on iki qadından biri bu xəstəlikdən vəfat edəcək.

Məlumatlar xərçəngin indiki və gələcək təsirlərinə dair ayıldıcı xəbərdarlıqdır.

Bu ayın əvvəlində ABŞ-a dair dərc edilmiş məlumatlar Amerika Xərçəng Cəmiyyəti tərəfindən açıqlanıb. Onlar xərçəngdən ölümlərin ümumilikdə azaldığını, lakin süd vəzi, prostat, melanoma və kolorektal xərçəng də daxil olmaqla bir çox geniş yayılmış xərçəngin artan tezliyinin bu nailiyyətləri təhlükə altına qoyduğunu göstərib.

ÜST hesabatına görə, beş xərçəng növü — ağciyər, süd vəzi, kolorektal, qaraciyər və mədə — 2022-ci ildə dünyadakı yeni halların və ölümlərin təxminən 50%-ni təşkil edib.

Ağciyər xərçəngi təxminən 2,5 milyon yeni hal ilə bütün yeni halların 12,4%-ini təşkil edərək dünyada ən geniş yayılmış xərçəng növü olub. 2,3 milyon hal ilə "çox yaxın ikinci" adlandırılan süd vəzi xərçəngi dünyada bütün yeni halların 11,6%-ni təşkil edib.

Kolorektal xərçəng 1,9 milyon yeni hal, yəni bütün yeni halların 9,6%-i ilə dünyada üçüncü ən geniş yayılmış xərçəng olub. Ardınca 1,5 milyon yeni hal (7,3%) ilə prostat və 970000 yeni hal (4,9%) ilə mədə xərçəngi gəlib.

Ölüm göstəricisinə görə ağciyər xərçəngi 1,8 milyon ölümlə xərçəngdən ölümlərin ən çox rast gəlinən səbəbi olub və bütün xərçəng ölümlərinin 18,7%-ni təşkil edib. Ardınca 900000 ölüm (9,3%) ilə kolorektal, 760000 ölüm (7,8%) ilə qaraciyər, 670000 ölüm (6,9%) ilə süd vəzi və 660000 ölüm (6,8%) ilə mədə xərçəngi gəlib.

Həm xərçəngin rastgəlmə, həm də ölüm göstəricilərində cinsə görə fərqlər ortaya çıxıb.

Qadınlarda ən çox diaqnoz qoyulan və xərçəngdən ən çox ölümə səbəb olan növ süd vəzi xərçəngi, kişilərdə isə ağciyər xərçəngi olub.

Kişilərdə prostat və kolorektal xərçəng ən geniş yayılmış ikinci və üçüncü növlər olub. Qadınlarda isə həm yeni hallar, həm də ölümlər baxımından ağciyər və kolorektal xərçəng ikinci və üçüncü yerdə olub.

Serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi dünyada ən geniş yayılmış səkkizinci xərçəng və xərçəngdən ölüm səbəbləri arasında doqquzuncu olaraq qeydə alınıb; 661044 yeni hal və 348186 ölüm olub.

Gələcək xərçəng yükü

ÜST 2050-ci ilədək yeni xərçəng hallarının sayının 35,3 milyona çatacağını proqnozlaşdırır; bu, 2022-ci ildə təxmin edilən 20 milyon hala nisbətən 77% artım deməkdir. Artım əhalinin çoxalmasını və yaşlanmasını, həmçinin tütün, alkoqol, piylənmə və hava çirklənməsi daxil olmaqla risk amillərinə məruzqalma dəyişikliklərini əks etdirir.

İnsan İnkişafı İndeksi yüksək olan ölkələrin 2050-ci illə müqayisədə 2022-ci ildə əlavə 4,8 milyon yeni hal ilə ən böyük mütləq artımı yaşayacağı gözlənilir.

Lakin xərçəngin rastgəlmə tezliyində nisbi artım yükü idarə etmək üçün ən az resursu olan aşağı İnsan İnkişafı İndeksli ölkələrdə (142% artım) və orta indeksli ölkələrdə (99% artım) ən kəskin olacaq. Eyni şəkildə, bu ölkələrdə xərçəngdən ölümlərin 2050-ci ildə təxminən ikiqat artacağı gözlənilir.

Xərçəngin diaqnostikası və müalicəsində irəliləyişlər olsa da, bunlar adətən böyük iqtisadi təsir yaradır. Ölkələr arasındakı artan bərabərsizlik xərçənglə mübarizə qabiliyyətindəki fərqləri daha da önə çıxaracaq. Mövcud vəziyyət artıq qlobal problemdir; bu dinamika ilə problemin daha erkən vaxtda getdikcə kəskinləşməsi qaçılmazdır.