Kolorektal xərçənglər onkologiyanın ən böyük probleminə çevrilə bilər

Yoğun bağırsağın iki hissəsi olan kolon və düz bağırsağın xərçənglərini ifadə edən kolorektal xərçəng artan rastgəlmə tezliyi ilə həm ABŞ-da, həm də Avropada onkologiyanın üzləşdiyi böyük problemdir. 2024-cü il ABŞ Xərçəng Statistikası yeni halların sayının artdığını, yaşlı amerikalılarda isə ölüm göstəricilərinin azaldığını göstərir. Amerika Xərçəng Cəmiyyəti bu il 152810 yeni kolorektal xərçəng halı gözləyir; bunların böyük əksəriyyəti kolon xərçəngi olacaq. Gənc yetkinlərdə rastgəlmə tezliyi artarkən və ümumilikdə xərçəngdən ölüm göstəricilərinin azalması gözlənilərkən yeni halların çoxalması gələcəkdə bu azalmanı dayandıra bilər. Bu meyil kolorektal xərçəngin profilaktikası və erkən aşkarlanması siyasətlərinin gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır.

ABŞ xərçəng statistikasında ən diqqətçəkən nəticə kolorektal xərçənglər olub

2024-cü il ABŞ Xərçəng Statistikasına görə kolorektal xərçəngdə mühüm dəyişikliklər müşahidə olunub. Yeni halların sayı artsa da, yaşlı amerikalılarda ölüm göstəriciləri azalıb.

Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin hesablamalarına görə, 2024-cü ildə 152810 yeni kolorektal xərçəng halı gözlənilir. Bunların 81540-ı kişilərdə, 71270-i qadınlarda olur. Halların 106590-ı kolon, 46220-si isə düz bağırsaq xərçəngidir. Kolorektal xərçəng ABŞ-da xərçənglə əlaqəli bütün ölümlərin ikinci əsas səbəbi kimi göstərilir (birinci səbəb ağciyər xərçəngi olaraq qalır). 2024-cü ildə kolorektal xərçənglərdən təxminən 53010 ölüm ilə ötən ilə nisbətən cüzi artım gözlənilir​

50 yaşdan aşağı şəxslərdə ölümün birinci səbəbi

55 yaşdan kiçik insanlarda kolorektal xərçəng insidensi (illik yeni hal sayı) 1990-cı illərdən bəri hər il 1%–2% artır. Gənclərdə ölüm göstəricisi də 2000-ci illərin ortalarından bəri ildə təxminən 1% artır. Kolorektal xərçəng indi 50 yaşdan kiçik kişilərdə xərçəngdən ölümün əsas səbəbinə çevrilib və eyni yaş qrupundakı qadınlarda ikinci yerdədir. Gənclərə adətən aşkarlamanın gecikməsi səbəbindən daha irəliləmiş mərhələlərdə diaqnoz qoyulur​​.

Yaşlı amerikalılarda isə kolorektal xərçəng xəstələrinin sağqalım göstəriciləri artıb. Kişilərdə 1980-ci ildən bəri ölüm göstəricisi 55%, qadınlarda isə 1969-cu ildən bəri 60% azalıb. Son dövrdə, 2012–2021-ci illərdə, 55 yaşlı və daha yaşlı kişi və qadınlarda illik 1,8% azalma müşahidə olunub​​.

Həmçinin ömür boyu kolorektal xərçəngin yaranma ehtimalı kişidə 23-də 1, qadında isə 25-də 1 müəyyən olunub.

Piylənmə, az lifli qidalanma, Qərb tipli pəhriz, hərəkətsizlik, alkoqol və ailə anamnezi kolorektal xərçəngin yaranma ehtimalını artıra bilər. Kolorektal xərçəng riski yaşla artır​​.

Bununla yanaşı, müalicədəki irəliləyişlər sayəsində ümumilikdə xərçəngdən ölüm göstəriciləri azalmağa davam etsə də, yeni xərçəng hallarının çoxalması səbəbindən yaxın gələcəkdə bu azalmanın dayanması ehtimal olunur​​.

Aşağıda kolorektal xərçəng riskinə təsir edən amillər göstərilib:

Yalnız ABŞ-ın problemi deyil!

Kolorektal xərçənglər həm ABŞ-da, həm də Avropa İttifaqı və Birləşmiş Krallıqda onkologiyanın ən böyük problemlərindən birinə çevrilə bilər. Kolorektal xərçəng tezliyindəki bu artım artıq çəki və piylənmənin gənc xəstələrdə kolon xərçəngindən ölüm göstəricilərini artırdığına dair nəticələrlə Avropada da təsdiqlənib. Tədqiqat 28 yanvar 2024-cü ildə Annals of Oncology jurnalında dərc olunub.

Avropa İttifaqında kolon xərçəngindən ölüm göstəriciləri ümumilikdə azalsa da, gənc xəstələr arasında artır. Avropada kolon xərçəngindən ölüm göstəricilərinin bu artımı həyat tərzi seçimləri və əhalinin yaşlanması kimi amillərlə əlaqələndirilir.

Avropada kolon xərçəngindən ölüm göstəricilərinin 2024-cü ildə kişi xəstələrdə 5% azalaraq 100000 nəfərə 15-ə, qadın xəstələrdə isə 9% azalaraq 8-ə enməsi gözlənilir. Birləşmiş Krallıqda kişilərdə 3% azalaraq 14-ə enməsi, qadınlarda isə sabit qalaraq 100000 nəfərə təxminən 10 olması proqnozlaşdırılır. Bu ümumi müsbət meyillər kolon xərçənginin diaqnostikası və müalicəsindəki irəliləyişlərlə izah oluna bilər. Lakin gənclərdə artan ölüm göstəriciləri narahatlıq doğurur; artıq çəki, piylənmə və əlaqəli sağlamlıq vəziyyətləri bu artımın mühüm amillərindəndir.

Xərçəngdən ölüm göstəriciləri azalır

Şəklin izahı: Qrafikdə Avropa İttifaqında 1970–2019-cu illərdə xərçəngdən ölüm göstəriciləri və 2024-cü il üçün proqnozlar verilib. Ümumilikdə bütün xərçənglər üzrə göstəricilər zamanla azalıb. Kişilərdə ən yüksək ölüm göstəricisi ağciyər, qadınlarda isə süd vəzi xərçəngində müşahidə olunur. Lakin qadınlarda da ağciyər xərçəngindən ölüm göstəriciləri artma meyli göstərir. Xüsusilə hər iki cinsdə kolorektal xərçəng göstəricilərinin azalması diqqət çəkir, amma bu xərçənglərin rastgəlmə tezliyinin artması və artımın gənclərdə daha aydın olması narahatlıq yaradır. Kişilərdə prostat və mədəaltı vəzi, qadınlarda isə uşaqlıq, over (yumurtalıq), mədə və sidik kisəsi xərçəngləri üzrə də əhəmiyyətli azalma görünür. Bu məlumatlar xərçəngin aşkarlanması və müalicə üsullarındakı irəliləyişlərin təsirini əks etdirir.