რატომ არის პანკრეასის კიბოს ადრეული დიაგნოზი ჯერ კიდევ რთული? რატომ იზრდება შემთხვევები ახალგაზრდებში?

რატომ პროგრესირებს პანკრეასის კიბო ჩუმად?

პანკრეასის კიბო ადრეულად გამოსავლენად ერთ-ერთ ყველაზე რთულ კიბოდ რჩება. პაციენტების თითქმის ნახევარს დიაგნოზი მაშინ ესმება, როდესაც დაავადება მეტასტაზურ, მე-4 სტადიას აღწევს. ბოლო წლების მზარდი მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ეს მძიმე კიბო სულ უფრო გავრცელებული ხდება და განსაკუთრებით ახალგაზრდებში მატულობს. თუმცა ბევრმა ჯერ კიდევ არც კი იცის, რომ რისკის ქვეშაა.

ახლახან ჩატარებულმა გამოკითხვამ აჩვენა, რომ 50 წლამდე 1000 მონაწილიდან 33% ფიქრობდა, პანკრეასის კიბო მხოლოდ ხანდაზმულებს ემართებაო. უფრო საყურადღებო ისაა, რომ მათგან ნახევარზე მეტმა განაცხადა, დაავადების ადრეულ ნიშნებს ვერ ამოიცნობდა. ამ ნიშნებს მიეკუთვნება აუხსნელი წონის კლება, დაღლილობა, სიყვითლე, ზურგში გადაცემული მუცლის ტკივილი, გულისრევა და ღებინება .

ცნობიერების ეს ნაკლებობა პანკრეასის კიბოს დიაგნოზს კიდევ უფრო ართულებს. შემთხვევების მატებისა და ბუნდოვანი რისკფაქტორების მიუხედავად დაავადება, ჩვეულებრივ, გვიან სტადიებში დიაგნოსტირდება.

რატომაა ადრეული დიაგნოზი რთული?

ამჟამად პანკრეასის კიბოს შემთხვევების მხოლოდ 15% ვლინდება ოპერაციით მოსაცილებელ ადრეულ სტადიაში. ამ ეტაპზე 5-წლიანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის მაჩვენებელი შედარებით მაღალია — 44%. თუმცა უფრო გვიან სტადიაზე დიაგნოზისას სიცოცხლის ხანგრძლივობის მაჩვენებლები მკვეთრად მცირდება:

• რეგიონული (გაუვრცელებელი) დაავადების დროს 5-წლიანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის მაჩვენებელი: 16%
• შორეული მეტასტაზების დროს 5-წლიანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის მაჩვენებელი: 3%
• მე-4 სტადიის პანკრეასის კიბოს დროს 5-წლიანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის მაჩვენებელი: 1%

პანკრეასის კიბოს შემთხვევები ახალგაზრდებში მატულობს

პანკრეასის კიბოს სიხშირე 2001 წლიდან ყოველწლიურად დაახლოებით 1%-ით იზრდება. თუმცა ეს ზრდა განსაკუთრებით ახალგაზრდებსა და ქალებში არის გამოხატული.

ახლახან Gastroenterology ჟურნალში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, მართალია 15-34 წლის ჯგუფში პანკრეასის კიბოს შემთხვევები იშვიათია, მაგრამ ამ ასაკში ყოველწლიური მატება მეტად საყურადღებოა:

• ქალებში მატების სიხშირე: 6,45%
• მამაკაცებში მატების სიხშირე: 2,97%

ამის საპირისპიროდ, 55 წლისა და უფროს ადამიანებში წლიური მატება ქალებში 1,11%, მამაკაცებში კი 1,17% იყო. Annals of Internal Medicine ჟურნალში გამოქვეყნებულმა სხვა ანალიზმაც 2011-2019 წლებში 15-39 წლის ჯგუფში მსგავსი მატება აჩვენა.

მართალია, პანკრეასის კიბო ჯერ კიდევ ძირითადად ხანდაზმულთა დაავადებად ითვლება (შემთხვევების 90%-ზე მეტი 55 წლის შემდეგ დიაგნოსტირდება), მაგრამ მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ის 40-იან წლებში მყოფ ადამიანებშიც გაცილებით ხშირი ხდება. ეს შემაშფოთებელი ტენდენციაა და მიზეზის გასაგებად მეტი კვლევაა საჭირო.

თუმცა ამ მატების ზუსტი მიზეზი მეცნიერებმა ამჟამად არ იციან. ადრეულ ასაკში განვითარებულ პანკრეასის კიბოს უფრო აგრესიულობის ტენდენცია აქვს, მაგრამ მექანიზმები ნათელი არ არის. ალკოჰოლის უფრო ხშირი გამოყენება და გავრცელებული სიმსუქნე ორი მნიშვნელოვანი მიზეზი შეიძლება იყოს. ზოგი კვლევა ახალგაზრდა პაციენტებში განსხვავებულ მოლეკულურ მახასიათებლებს ვარაუდობს, სხვები კი ახალგაზრდებსა და ხანდაზმულებში გენეტიკური პროფილების დიდ განსხვავებას ვერ აჩვენებს.

ამასთან, ახალგაზრდა პაციენტების მოწევისა და ალკოჰოლის გამოყენებისადმი მეტი მიდრეკილება , სიმპტომების უგულებელყოფა და ექიმთან დაგვიანებული მისვლა ან ექიმების მიერ სიმპტომების ნაკლებად სერიოზულად აღქმაც დიაგნოზს შეიძლება აყოვნებდეს.

შესაძლებელია პანკრეასის კიბოს უფრო ადრე გამოვლენა?

შემთხვევების მატების გათვალისწინებით ადრეულ დიაგნოზს სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს.

პანკრეასის კიბოს ზოგი გენეტიკური და სამედიცინო რისკფაქტორი განსაზღვრულია:

• გენეტიკური ფაქტორები: BRCA1, BRCA2 მუტაციები და Lynch-ის სინდრომის მსგავსი მემკვიდრეობითი დაავადებები.
• სამედიცინო მდგომარეობები: ქრონიკული პანკრეატიტი, ტიპი 2 დიაბეტი, სიმსუქნე და პანკრეასის კიბოს ოჯახური ისტორია.
• ცხოვრების წესის ფაქტორები: ალკოჰოლის ჭარბი მიღება, არაჯანსაღი კვება (განსაკუთრებით დამუშავებული და წითელი ხორცი), მოწევა.
• განსაკუთრებით მწეველებში პანკრეასის კიბოს რისკი ორჯერ მაღალია. თუმცა ამ რისკფაქტორების ცოდნის მიუხედავად მათზე დაყრდნობით დაავადების ადრეული გამოვლენა უკიდურესად რთულია.

ბოლო წლებში თხევად (სისხლის) ბიოფსიაზე დაფუძნებული ადრეული დიაგნოსტიკის ტესტები პანკრეასის კიბოსთვის იმედის მომცემ მიდგომად გამოიკვეთა. სისხლში თავისუფლად მოცირკულირე სიმსივნური დნმ-ის (ctDNA) და სხვა ბიომარკერების აღმომჩენი ამ ტესტების ნაწილი სპეციალურად პანკრეასის კიბოსთვის ვითარდება. ასევე მრავალი კიბოს ადრეული გამოვლენის (MCED) ტესტები სისხლის ერთი ნიმუშით რამდენიმე ტიპის, მათ შორის პანკრეასის კიბოს, გამოვლენას ისახავს მიზნად.

ამ ტესტების ნაწილი კლინიკურ გამოყენებაში შევიდა და კომერციულად ხელმისაწვდომი გახდა. თუმცა ფართო გამოყენებისთვის მგრძნობელობისა და სპეციფიკურობის მაჩვენებლების შემდგომი გაუმჯობესებაა საჭირო. ახალმა ტესტებმა პანკრეასის კიბოს ადრეულ გამოვლენაში მნიშვნელოვანი როლი შეიძლება ითამაშოს და ტრადიციულ სკრინინგს დამატებითი ინსტრუმენტი შესთავაზოს.

სკრინინგის რეკომენდაციები:

ამერიკის კიბოს საზოგადოება გენეტიკური მიდრეკილების ან ოჯახური ისტორიის მქონე ადამიანებს ყოველწლიურ ენდოსკოპიურ ულტრაბგერას ან MRI-ს (მაგნიტურ-რეზონანსულ გამოკვლევას) ურჩევს.

აშშ-ის პრევენციული სერვისების სამუშაო ჯგუფი (USPSTF) კი საშუალო რისკის მქონე ადამიანებში რუტინულ სკრინინგს არასაჭიროდ მიიჩნევს, რადგან ჭარბმა სკრინინგმა ზედმეტი დიაგნოზები და გადაჭარბებული მკურნალობა შეიძლება გამოიწვიოს.

მართლაც, Annals of Internal Medicine ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ახალგაზრდებში შემთხვევების მატება მეტწილად პანკრეასის ნეიროენდოკრინული სიმსივნეების დიაგნოზების მატებას უკავშირდებოდა, სიკვდილიანობის მაჩვენებლების მნიშვნელოვანი ცვლილების გარეშე. ეს განიხილება როგორც ზედმეტი დიაგნოზებისა და გადაჭარბებული მკურნალობის შესაძლო შედეგი.

რა უნდა გაკეთდეს ადრეული დიაგნოზისთვის?

მართალია, პანკრეასის კიბოს ადრეული დიაგნოზი რთულია, მაგრამ პაციენტებისა და ექიმების მხრიდან რისკფაქტორების გათვალისწინებით უფრო გააზრებული მოქმედება ძალიან მნიშვნელოვანია. განსაკუთრებით ახალგაზრდებში კიბო ჩვეულებრივ შორსწასულ სტადიაში ვლინდება. მთავარი მიზეზია უსიმპტომო პროგრესირება და წარმოქმნილი სიმპტომების არასპეციფიკურობა, რაც დიაგნოზს აყოვნებს და მკურნალობის შანსს ამცირებს.

ექიმებმა პაციენტები ზედმეტი შიშის გარეშე უნდა გაათვითცნობიერონ და რისკფაქტორებისადმი ყურადღება გაზარდონ. ახალგაზრდებსაც ზოგი ზომით პანკრეასის კიბოს რისკის შემცირება შეუძლიათ. ესენია:

✅ რეგულარული ვარჯიში

✅ მოწევისა და ალკოჰოლის შემცირება

✅ ჯანსაღი და დაბალანსებული კვება

✅ წითელი და დამუშავებული ხორცის შეზღუდვა

პანკრეასის კიბოს დიაგნოზის სირთულის გამო სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რომ ექიმებმა საეჭვო სიმპტომები არ უგულებელყონ და დამატებითი გამოკვლევებისგან თავი არ შეიკავონ.