Mədəaltı vəzi xərçəngində erkən diaqnoz niyə hələ çətindir? Gənclərdə niyə artır?

Mədəaltı vəzi xərçəngi niyə səssiz irəliləyir?

Mədəaltı vəzi xərçəngi erkən aşkarlanması ən çətin növlərdən biri olaraq qalır. Xəstələrin demək olar yarısına metastatik (4-cü) mərhələdə diaqnoz qoyulur. Son illərdə sübutlar bu ciddi xərçəngin getdikcə yayıldığını və xüsusilə gənclərdə artdığını göstərir. Lakin çoxu risk altında olduğunu hələ bilmir.

Yaxın vaxtdakı sorğu 50 yaşdan aşağı 1000 iştirakçının 33%-ünün bu xərçəngin yalnız yaşlılara aid olduğunu düşündüyünü göstərib. Daha diqqətçəkən odur ki, yarıdan çoxu erkən əlamətləri tanıya bilməyəcəyini deyib. Bunlara izahsız çəki itkisi, yorğunluq, sarılıq, arxaya yayılan qarın ağrısı, ürəkbulanma və qusma daxildir.

Bu məlumatlılıq çatışmazlığı diaqnozu daha da çətinləşdirir. Artan say və qeyri-müəyyən risk amillərinə baxmayaraq, xəstəlik adətən gec aşkarlanır.

Erkən diaqnoz niyə çətindir?

Hazırda halların yalnız 15%-i cərrahi çıxarıla bilən erkən mərhələdə tapılır. Bu mərhələdə 5 illik sağqalım 44% kimi nisbətən yüksəkdir. Lakin daha irəliləmiş mərhələdə sağqalım göstəriciləri kəskin azalır:

• Regional (yayılmamış) xəstəlikdə 5 illik sağqalım: 16%
• Uzaq metastazlı xəstəlikdə 5 illik sağqalım: 3%
• 4-cü mərhələdə 5 illik sağqalım: 1%

Gənclərdə hallar artır

Mədəaltı vəzi xərçəngi göstəriciləri 2001-ci ildən hər il təxminən 1% artır. Lakin artım xüsusilə gənclər və qadınlar arasında daha aydındır.

Yaxın vaxtlarda Gastroenterology jurnalındakı araşdırmaya görə 15-34 yaşda hallar az qalsa da, bu qrupda illik artım diqqət çəkir:

• Qadınlarda artım: 6,45%
• Kişilərdə artım: 2,97%

55 yaşdan yuxarıda isə illik artım qadınlarda 1,11%, kişilərdə 1,17% olub. Annals of Internal Medicine jurnalındakı başqa təhlil də 2011-2019 arasında 15-39 yaşda oxşar artım göstərib.

Xəstəlik əsasən irəli yaşa aid sayılsa da (90%-dan çoxu 55 yaşdan sonra aşkarlanır), alimlər artıq 40 yaşlarındakılarda daha çox görüldüyünü deyirlər. Bu, narahatedici meyildir və səbəbi üçün əlavə araşdırma lazımdır.

Artımın dəqiq səbəbi hələ məlum deyil. Erkən yaş xəstəliyi daha aqressiv olmağa meyillidir, mexanizm isə aydın deyil. Artan alkoqol istifadəsi və piylənmə iki mühüm səbəb ola bilər. Bəzi tədqiqatlar gənclərdə fərqli molekulyar xüsusiyyət, digərləri yaşlılarla böyük genetik fərq olmadığını göstərir.

Bundan başqa, gənc xəstələrin siqaret və alkoqola daha meyilli olması , əlamətlərə əhəmiyyət verməyib gec müraciəti və ya həkimlərin az ciddi yanaşması da diaqnozu gecikdirə bilər.

Daha erkən aşkarlamaq mümkündürmü?

Artan hallar nəzərə alınanda erkən diaqnoz həyati vacibdir.

Bəzi genetik və tibbi risk amilləri müəyyənləşdirilib:

• Genetik amillər: BRCA1, BRCA2 mutasiyaları və Lynch sindromu kimi irsi xəstəliklər.
• Tibbi hallar: Xroniki pankreatit, tip 2 diabet, piylənmə və ailədə mədəaltı vəzi xərçəngi.
• Həyat tərzi: Çox alkoqol, qeyri-sağlam rasion (xüsusilə emal edilmiş və qırmızı ət), siqaret.
• Xüsusilə siqaret çəkənlərdə risk ikiqat yüksəkdir. Lakin bunlar məlum olsa da, erkən diaqnoz “iynə ilə quyu qazmaq” qədər çətindir.

Son illərdə maye (qandan) biopsiya əsaslı erkən testlər ümidverici yanaşmadır. Qanda sərbəst dolaşan şiş DNT-sini (ctDNA) və digər biomarkerləri aşkarlayan testlərin bəzisi bu xərçəngə xüsusi hazırlanır. Həmçinin çoxsaylı xərçənglərin erkən aşkarlanması (MCED) testləri bir qan nümunəsində mədəaltı vəzi daxil bir neçə xərçəngi müəyyən etməyi hədəfləyir.

Testlərin bəzisi klinik istifadəyə daxil olub və kommersiya baxımından əlçatandır. Lakin geniş istifadə üçün həssaslıq və spesifiklik yaxşılaşdırılmalıdır. İnkişaf edən yeni testlər erkən diaqnozda rol oynaya və ənənəvi skrininqə əlavə vasitə ola bilər.

Skrininq tövsiyələri:

Amerika Xərçəng Cəmiyyəti genetik meyil və ya ailə tarixçəsi olanlara illik endoskopik ultrasəs və ya MRT (maqnit-rezonans görüntüləmə) skrininqini tövsiyə edir.

ABŞ Profilaktik Xidmətlər İşçi Qrupu (USPSTF) orta riskdə rutin skrininqi lazımsız sayır. Çünki həddindən artıq skrininq lazımsız diaqnoz və müalicə yarada bilər.

Həqiqətən, Annals of Internal Medicine araşdırması gənclərdə artımın əsasən mədəaltı vəzinin neyroendokrin şişlərinin daha çox diaqnozundan olduğunu, ölümün isə əhəmiyyətli dəyişmədiyini göstərib. Bu, artıq diaqnoz və müalicənin mümkün nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Erkən diaqnoz üçün nə etməli?

Çətin olsa da, həm xəstə, həm həkimin riskləri nəzərə alıb məlumatlı davranması vacibdir. Xüsusilə gənclərdə çox vaxt irəliləmiş mərhələdə tapılır. Əsas səbəb əlamətsiz gediş və sonrakı əlamətlərin spesifik olmamasıdır. Gecikmə müalicə şansını azaldır.

Həkimlər lazımsız qorxu yaratmadan məlumatlandırmalı, risklərə diqqəti artırmalıdırlar. Gənclər bəzi tədbirlərlə riski azalda bilər:

✅ Müntəzəm fiziki məşq

✅ Siqaret və alkoqolu azaltmaq

✅ Sağlam və balanslı qidalanmaq

✅ Qırmızı və emal edilmiş əti məhdudlaşdırmaq

Nəticədə diaqnoz çətin olduğundan həkimlərin şübhəli əlamətləri ötürməməsi və əlavə müayinələrdən çəkinməməsi həyati vacibdir.