რატომ გვემართება კიბო? რა ვიცით, რა არ ვიცით და რას ვერ ვაფასებთ სათანადოდ

კიბოს პაციენტები ვერ იკავებენ თავს კითხვისგან, თუ რატომ დაემართათ ეს დაავადება. რა იყო დაავადების განვითარების მიზეზები? რაიმე ისეთი გააკეთეს თუ შეეძლოთ მისი თავიდან აცილება?
როგორც ონკოლოგები, ვფიქრობთ, რომ ყველა კიბოს 40% შეიძლება ცნობილი და, ჩვეულებრივ, შეცვლადი რისკფაქტორებით აიხსნას; ანუ თითქმის ნახევრის პრევენცია შესაძლებელია! მოწევა და სიმსუქნე წამყვანი ფაქტორებია, თუმცა მრავალი სხვა ფაქტორიც (ჩანასახოვანი ხაზის [მემკვიდრეობითი] მუტაციები, ალკოჰოლი, ინფექციები და გარემოს დამაბინძურებელი ნივთიერებები, მაგალითად აზბესტი) კიბოს განვითარების რისკს ზრდის.
მაგრამ რა ვიცით დარჩენილი 60%-ის შესახებ?
ახალმა კვლევამ აჩვენა, რომ ამ დარჩენილ ნაწილში, მიუხედავად იმისა, რომ კიბოზე სავარაუდოდ ცხოვრების წესთან დაკავშირებული ან გარემო ფაქტორებიც მოქმედებს, სპეციალისტებს ჯერ კიდევ არ ესმით მისი განვითარების ნამდვილი ისტორია. შემთხვევების მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვანი რაოდენობა შეიძლება (ცუდ) იღბალზე იყოს დამოკიდებული.
აი, რას ვარაუდობენ ონკოლოგიის მკვლევარი სპეციალისტები კიბოს ჯერ კიდევ უცნობ მიზეზებზე და რატომ არის ამის დადასტურება ასეთი რთული.
შესაძლებლობა 1: ცნობილი რისკფაქტორები შეიძლება იმაზე მეტად მოქმედებდეს, ვიდრე გვგონია
მაგალითად, მოწევით დავიწყოთ. ათწლეულების კვლევებით მეცნიერებმა მკაფიოდ აღწერეს თამბაქოს კანცეროგენული მოქმედება. მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ლაბორატორიულ ფირფიტაზე მზარდი უჯრედები თამბაქოში არსებული კანცეროგენების ზემოქმედებისას განიცდის უნიკალურ მუტაციებს, რომელთა ეს თანმიმდევრობაც მწეველებში განვითარებულ სიმსივნეებში გვხვდება.
ამასთან, რადგან ადამიანის სიცოცხლის განმავლობაში თამბაქოს ზემოქმედების გაზომვა მეტწილად საკმაოდ მარტივია, სპეციალისტებს შეუძლიათ ძლიერი მონაცემები შეაგროვონ ეპიდემიოლოგიური კვლევებიდან მოწევის გავრცელების, მასთან დაკავშირებული კიბოს რისკებისა და სიკვდილიანობის შესახებ.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს ეპიდემიოლოგი პოლ ბრენანი „მოწევის წინააღმდეგ არსებული მტკიცებულებები წარმოუდგენლად თანმიმდევრულია“ ამბობს.
სხვა ცნობილი რისკფაქტორების, მაგალითად სიმსუქნისა და ჰაერის დაბინძურების შემთხვევაში კი პასუხებზე მეტი კითხვა არსებობს. გაერთიანებული სამეფოს ბრისტოლის უნივერსიტეტის კლინიკური ეპიდემიოლოგიის პროფესორი რიჩარდ მარტინი ამბობს, რომ ამ ფაქტორების გაზომვის შეზღუდვების გამო, სავარაუდოდ, მათ გავლენას სათანადოდ ვერ ვაფასებთ.
განვიხილოთ სიმსუქნე. ჭარბი წონა სულ მცირე 13 სახის კიბოს განვითარების რისკს ზრდის. მიუხედავად იმისა, რომ რისკის შეფასებები კვლევებისა და კიბოს სახეობების მიხედვით განსხვავდება, ჭარბ წონასა თუ სიმსუქნეს მსოფლიოში ყველა კიბოს დაახლოებით 4% მიეწერება – დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში 1%, მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში კი 8%.
თუმცა ბრენანს მიაჩნია, რომ კიბოზე სიმსუქნის გავლენას სათანადოდ ვერ ვაფასებთ.
მისი თქმით, ამის მთავარი მიზეზია ჭარბი წონის გამოსათვლელად სხეულის მასის ინდექსის (VKİ) გამოყენება, რომელიც სხეულის ცხიმის გასაზომად სუსტი, გამოუსადეგარი ინსტრუმენტია. VKİ ცხიმსა და კუნთს ერთმანეთისგან ვერ განასხვავებს. ეს ნიშნავს, რომ სპორტულ ადამიანს, რომელიც უცხიმო ხორცსა და ბოსტნეულს მიირთმევს, შეიძლება ისეთივე VKİ ჰქონდეს, როგორიც იმავე სიმაღლისა და წონის ადამიანს, რომელიც უმოძრაოდ ცხოვრობს და დიდი რაოდენობით გადამუშავებულ საკვებსა და ალკოჰოლს მოიხმარს.
ამას გარდა, VKİ-ის შემსწავლელი კვლევები ადამიანის VKİ-ს მხოლოდ ერთხელ ითვლის, ხოლო ერთი გაზომვა ვერ გვიჩვენებს, როგორ მერყეობდა ადამიანის წონა ბოლო წლებში ან ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე. თუმცა ბოლო ანალიზები ვარაუდობს, რომ დროთა განმავლობაში სიმსუქნის მდგომარეობა კიბოს რისკთან შეიძლება უფრო მჭიდროდ იყოს დაკავშირებული, ვიდრე ერთჯერადი გაზომვები. ამასთან, მრავალი კვლევა მიუთითებს, რომ ნაწლავის მიკრობიოტის ცვლილებებმა და სისხლში ინსულინის მაღალმა დონემ – რაც ხშირად სიმსუქნისა და ჭარბი წონის მქონე ადამიანებში გვხვდება – შეიძლება კიბოს რისკი გაზარდოს და სიმსივნის ზრდა დააჩქაროს.
ამ დამატებითი ფაქტორების გათვალისწინებით, სხეულის ჭარბმა ცხიმმა კიბოს რისკში საბოლოოდ შესაძლოა ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი როლი ითამაშოს. მართლაც, ბრენანის აზრით, „თუ სიმსუქნის გავლენას სწორად შევაფასებთ, შეიძლება დავინახოთ, რომ ის კიბოს მთავარი მიზეზი ხდება“.
შესაძლებლობა 2: ცხოვრების წესისა თუ გარემო ფაქტორების რადარს მიღმა დარჩენა
მკვლევრებმა კიბოს დაუკავშირეს მრავალი ნივთიერება, რომელსაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში ვიღებთ ან რომლის ზემოქმედებასაც განვიცდით. თუმცა ჩვენს გარემოში არსებული პოტენციური კანცეროგენების, განსაკუთრებით თითქმის ყველგან გავრცელებულის, სრული სურათი და მათი ზემოქმედების ხარისხი მეტწილად უცნობია.
ამის ერთი მარტივი მიზეზია ის, რომ ამ ნივთიერებების უმეტესობის ზემოქმედების შეფასება რთულია. მაგალითად, შესაძლებელია დღეში ერთი კოლოფი სიგარეტის მწეველი ადამიანის არამწეველთან შედარება, თუმცა მოცემულ მოსახლეობაში წყალსა და საკვებში არსებული დამაბინძურებლების გავლენის შესწავლა თამბაქოსთან შედარებით უფრო რთულია.
მარტინი „თუ არსებობს რისკფაქტორები, რომლებიც ყველგანაა და რომელთა ზემოქმედებასაც განვიცდით, მათი როლის (თითოეულის ინდივიდუალურად) გარჩევა შეიძლება რთული იყოს. არის (სავარაუდოდ) მრავალი მიზეზი, რომელიც ნამდვილად არ ვიცით და რომელთა ზემოქმედებასაც ყველა განიცდის.“ ამბობს.
ვაშინგტონის უნივერსიტეტის ეპიდემიოლოგი და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტი გრემ კოლდიცი „40 წლის ასაკს გადაცილებული ადამიანები შესაძლოა ვერ ასახავდნენ იმას, რის ზემოქმედებასაც 5-დან 10 წლამდე ასაკში სათამაშო მოედანზე ან ფეხბურთის მინდორზე განიცდიდნენ. ტექნოლოგია მუდმივად იცვლება, ამიტომ დღევანდელი ზემოქმედებები უკეთ შეგვიძლია გავზომოთ, თუმცა მათი კავშირი იმასთან, რაც 5, 10, 15 წლის წინ ხდებოდა, სავარაუდოდ ძალიან ცვალებადი იყო.“ ამბობს.
ამასთან, მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ კანცეროგენების უმეტესობა უჯრედის DNA-ში უშუალოდ სპეციფიკურ მუტაციებს არ იწვევს; პირიქით, მათი ვარაუდით, კანცეროგენების უმეტესობას უჯრედებში კიბოს გამომწვევი სხვა ცვლილებები, მაგალითად ანთება, მოჰყვება.
ბრენანი „უნდა ვიფიქროთ, როგორ იწვევს პოტენციური კანცეროგენები კიბოს. მუტაციების გამოწვევის ნაცვლად, პოტენციური კანცეროგენები სრულიად სხვა სახის გზას წარმოადგენს.“ ამბობს. მაგალითად, ანთებამ, როდესაც ქრონიკული ხდება, შეიძლება ხელი შეუწყოს მოვლენათა ჯაჭვს, რომელსაც საბოლოოდ კიბო მოჰყვება.
დღემდე ჩატარებული კვლევების უმეტესობა მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში განხორციელდა, მაგალითად აშშ-ში, ავსტრალიასა და ევროპის ზოგიერთ ნაწილში. ამიტომ დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში კიბოს გამომწვევი მიზეზების შესახებ ბევრი რამ არ ვიცით. ამ გაურკვევლობაზე კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს მოლეკულური ეპიდემიოლოგი მარკ გუნტერი „მსოფლიოს სხვა რეგიონებში, აფრიკაში, ლათინურ ამერიკასა და აზიის ზოგიერთ ნაწილში ძლიერი ეპიდემიოლოგიური კვლევების ნაკლებობის არსებობას“ აღნიშნავს.
შესაძლებლობა 3: იღბალზე დამოკიდებული ზოგიერთი კიბო
როდესაც კიბოს რისკზეა საუბარი, (ცუდი) იღბალიც შეიძლება ერთ-ერთი ფაქტორი იყოს.
კიბო უმეტესად ადამიანებს უვითარდებათ, რომლებიც ცნობილი კანცეროგენების ზემოქმედებას განიცდიან ან კიბოს ოჯახური ისტორია აქვთ. თუმცა გუნტერი „ყველამ ვიცით, რომ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ძალიან ჯანსაღად იკვებებიან, არასოდეს ჰქონიათ ჭარბი წონა და არასოდეს მოუწევიათ, მაგრამ კიბო დაემართათ. არსებობენ სრულიად საპირისპირო მდგომარეობაში მყოფი ადამიანებიც, რომლებსაც კიბო არ ემართებათ.“ ამბობს.
კიბოს რა ნაწილი შეიძლება იღბალს მიეწეროს?
2017 წელს Science ჟურნალში გამოქვეყნებულმა საკამათო კვლევამ, ფილტვის, პანკრეასისა და სხეულის სხვა ნაწილების ჯანმრთელ ქსოვილებში უჯრედების turnover-ის (განახლების რაოდენობის) სიხშირეზე დაყრდნობით, ივარაუდა, რომ კიბოების მხოლოდ დაახლოებით მესამედი შეიძლება გარემო ან გენეტიკურ ფაქტორებს უკავშირდებოდეს. დანარჩენ ნაწილზე კვლევის ავტორები ამტკიცებენ, რომ ის ადამიანის DNA-ში დაგროვილი შემთხვევითი მუტაციებით არის გამოწვეული – სხვა სიტყვებით, ცუდი იღბლით.
კვლევას კრიტიკის ტალღით შეხვდნენ მეცნიერები, რომლებმაც მის სერიოზულ ხარვეზებზე მიუთითეს: მათი გამო მკვლევრებმა ყველა კიბოს შორის იღბალზე დამოკიდებული კიბოების წილი მნიშვნელოვნად გადაჭარბებულად შეაფასეს. ბრენანის მიხედვით, იღბალზე დამოკიდებული კიბოების წილი უფრო დაბალია. „თუ (კიბოს სიხშირეების) საერთაშორისო შედარებებს დავაკვირდებით და ზომიერ შეფასებას გავაკეთებთ, დავინახავთ, რომ კიბოების შესაძლოა 10% ან 15% მართლაც იღბალს უკავშირდებოდეს“ ამბობს.
დასკვნა
კვლავ უპასუხოდ რჩება კითხვა, ზოგიერთი კიბო ცუდი იღბლით არის გამოწვეული თუ სხვა, ჯერ კიდევ აღმოუჩენელი რისკფაქტორებით.
თუმცა მთავარი დასკვნა ისაა, რომ კიბოს მრავალი უცნობი მიზეზი, დიდი ალბათობით, ცხოვრების წესთან ან გარემო ფაქტორებთან არის დაკავშირებული. თეორიულად ეს ნიშნავს, რომ მათი შეცვლა და პრევენციაც კი შესაძლებელია.
გუნტერი „ცოტაოდენი (ცუდი) იღბლის ფაქტორი ყოველთვის იარსებებს, თუმცა ცხოვრების წესისა და შესაძლოა სხვა, ჩვენთვის ჯერ ბოლომდე გაუგებარი ფაქტორების მიხედვით, შეგიძლიათ იღბალი თქვენს სასარგებლოდ შემოატრიალოთ“ ამბობს.
კარგი ამბავია ის, რომ პრევენციაზე საუბრისას ქცევის შეცვლის მრავალი გზა არსებობს კიბოს გარეშე ცხოვრების შანსის გასაზრდელად – ნაკლები გადამუშავებული ხორცისა და საკვების მიღება, ყოველდღიური ვარჯიში, სასეირნოდ გასვლა ან კიბოს გამომწვევი ვირუსების წინააღმდეგ აცრა.
რაც უფრო კარგად გაიგებენ მეცნიერები, რა იწვევს კიბოს, მით უფრო გაიზრდება პრევენციის შესაძლებლობები. საბოლოოდ, კიბო დაავადებათა ჯგუფია, რომლის ისტორია კაცობრიობის ისტორიაზე ძველიც კია. კიბოს რისკის შემამცირებელი (ცოდნა) მუდმივად და ნელა იზრდება; მიუხედავად იმისა, რომ კიბოს ვერასოდეს აღმოვფხვრით, შესაძლოა არც ისე შორს იყოს დღე, როდესაც მის, როგორც დაავადების, კონტროლს შევძლებთ.
წყაროები
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.





მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.