Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Niyə xərçəng oluruq? Bildiklərimiz, bilmədiklərimiz və kiçik saydıqlarımız

Niyə xərçəng oluruq? Bildiklərimiz, bilmədiklərimiz və kiçik saydıqlarımız

Xərçəng xəstələri bu xəstəliyə niyə tutulduqlarını sorğulamaqdan özlərini saxlaya bilmirlər. Səbəblər nə idi? Etdikləri, yaxud qarşısını ala biləcəkləri bir şey idimi?

Onkoloq kimi bütün xərçənglərin %40-ının məlum və adətən dəyişdirilə bilən risk amilləri ilə izah edildiyini düşünürük; yəni təxminən yarısı önlənə bilər! Siqaret və piylənmə ilk amillərdir, lakin bir çox başqaları da (germinal xətt [irsi] mutasiyaları, alkoqol, infeksiyalar və asbest kimi mühiti çirkləndirənlər) riski artırır.

Bəs qalan %60 barədə nə bilirik?

Yeni tədqiqat qalan hissədə həyat tərzi və mühit təsiri ehtimalı olsa da, mütəxəssislərin hələ əsas inkişaf hekayələrini anlamadığını göstərib. Kiçik, lakin mühüm hissə (pis) təsadüfə bağlı ola bilər.

Budur tədqiqatçıların xərçəngin hələ naməlum səbəbləri barədə şübhələndikləri və bunları təsdiqləməyin niyə çətin olduğu.

Ehtimal 1: məlum risk amilləri düşündüyümüzdən daha təsirli ola bilər

Siqaretdən başlayaq. Onilliklər boyu araşdırmalarla alimlər tütünün kanserogen təsirlərini aydın müəyyən etdilər. Tədqiqatçılar qabda böyüyən hüceyrələr tütündəki kanserogenlərə məruz qalanda siqaret çəkənlərdəki şişlərə xas mutasiyalara uğradığını tapdılar.

İnsanın ömürlük tütün təsirini ölçmək olduqca asan olduğundan mütəxəssislər siqaret yayılması, əlaqəli xərçəng riskləri və həyat itkiləri üzrə epidemioloji araşdırmalardan da güclü məlumat toplayırlar.

ÜST-nin Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyindən epidemioloq Paul Brennan “siqaretin əleyhinə sübut inanılmaz ardıcıldır” deyir.

Piylənmə və hava çirkliliyi kimi digər məlum risklər üçün cavabdan çox sual var. Birləşmiş Krallığın Bristol Universitetindən klinik epidemiologiya professoru Richard Martin onların ölçülməsi məhdudiyyətlərinə görə təsirlərini yəqin ki, kiçik saydığımızı söyləyir.

Piylənməyə baxaq. Artıq çəki ən azı 13 xərçəng riskini artırır. Təxminlər tədqiqat və xərçəng növünə görə fərqlənsə də, artıq çəki və ya piylənmə dünya xərçənglərinin təxminən %4-ünü təşkil edir – aşağı gəlirli ölkələrdə %1, yüksəklərdə %8.

Lakin Brennan piylənmənin xərçəngə təsirini kiçik saydığımızı düşünür.

Əsas səbəbin artıq çəki üçün Bədən Kütlə İndeksi (VKİ) istifadəsi olduğunu və bunun bədən yağını ölçmək üçün zəif vasitə olduğunu deyir. VKİ yağla əzələni ayırmır: yağsız ət və tərəvəz yeyən idmançı ilə eyni boy və çəkili, lakin hərəkətsiz, çox emal edilmiş qida və alkoqol qəbul edən insanın eyni VKİ-si ola bilər.

Üstəlik VKİ tədqiqatları onu yalnız bir dəfə hesablayır; tək ölçmə çəkinin son illərdə və ya həyatın müxtəlif dövrlərində necə dəyişdiyini demir. Son analizlər zaman ərzində piylənmənin xərçəng riski ilə tək ölçmədən daha çox əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Bir çox tədqiqat həmçinin bağırsaq mikrobiotasının dəyişməsi və qanda yüksək insulin səviyyəsinin – adətən artıq çəkililərdə və piylənmədə – riski artırıb şiş böyüməsini sürətləndirə biləcəyini irəli sürür.

Bu əlavə amillərlə artıq bədən yağı xərçəng riskində nəticədə daha mühüm rol oynaya bilər. Brennana görə “piylənmənin təsirlərini düzgün təxmin etsək, onun xərçəngin əsas səbəbinə çevrildiyini görə bilərik”.

Ehtimal 2: həyat tərzi və mühit amillərinin nəzərdən kənarda qalması

Tədqiqatçılar gündəlik qəbul və ya məruz qaldığımız bir çox maddəni xərçənglə əlaqələndiriblər. Lakin mühitdəki potensial kanserogenlərin, xüsusən hər yerdə olanların nə olduğu və nə dərəcədə təsir etdiyi əsasən bilinmir.

Sadə səbəb əksərinin təsirini qiymətləndirməyin çətinliyidir. Gündə bir paket çəkəni çəkməyənlə müqayisə etmək mümkün olsa da, müəyyən əhalidə su və qidadakı çirkləndiricilərin təsirini tütün kimi araşdırmaq daha çətindir.

Martin “Hər yerdə olan və məruz qaldığımız risk amilləri varsa, hər birinin fərdi rolunu ayırmaq çətin ola bilər. Həqiqətən bilmədiyimiz, yəqin ki, çoxlu səbəb var və hamı onlara məruz qalır.” deyir.

Vaşinqton Universitetindən epidemioloq və ictimai sağlamlıq mütəxəssisi Graham Colditz “40-lı yaşlı insanlar 5 ilə 10 yaş arasında oyun və ya futbol meydançasında məruz qaldıqlarını əks etdirməyə bilər. Texnologiya dəyişir; bugünkü təsirləri daha yaxşı ölçürük, lakin bunun 5, 10, 15 il əvvəlki ilə əlaqəsi, yəqin ki, çox dəyişkən idi.” deyir.

Tədqiqatçılar həmçinin əksər kanserogenlərin birbaşa hüceyrə DNA-sında xüsusi mutasiyalara səbəb olmadığını tapıblar; əksinə, çoxunun hüceyrələrdə iltihab kimi xərçəng yaradan dəyişikliklərə səbəb olduğunu irəli sürürlər.

Brennan “Potensial kanserogenlərin necə xərçəng yaratdığını düşünməliyik. Mutasiya yaratmaq əvəzinə onların yolu tamamilə başqa ola bilər.” deyir. Məsələn, iltihab xronikləşəndə xərçənglə nəticələnən hadisələr silsiləsini təşviq edə bilər.

İndiyədək araşdırmaların çoxu ABŞ, Avstraliya və Avropanın bəzi hissələri kimi yüksək gəlirli ölkələrdə aparılıb. Ona görə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə səbəblər barədə çox bilmirik. Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyindən molekulyar epidemioloq Marc Gunter “dünyanın digər hissələri, Afrika, Latın Amerikası və Asiyanın bəzi bölgələrində güclü epidemioloji tədqiqat çatışmazlığı olduğunu” deyir.

Ehtimal 3: təsadüfdən yaranan bəzi xərçənglər

Xərçəng riskində (pis) təsadüf də amil ola bilər.

Xərçənglər adətən məlum kanserogenlərə məruz qalan və ya ailə tarixçəsi olanlarda yaranır. Lakin Gunter “Çox sağlam qidalanan, heç artıq çəkili olmayan, siqaret çəkməyən, amma xərçəngə tutulanları hamımız bilirik. Tam əks halda olub xərçəngə tutulmayanlar da var.” deyir.

Xərçənglərin nə qədəri təsadüflə əlaqələndirilə bilər?

2017 tarixində Science jurnalında mübahisəli tədqiqat ağciyər, mədəaltı vəzi və digər nahiyələrin sağlam toxumalarında hüceyrə turnover (yenilənmə sayı) göstəricisinə əsasən yalnız təxminən üçdə bir xərçəngin mühit və ya genetika ilə bağlı ola biləcəyini irəli sürmüşdü. Qalanın isə DNA-da yığılan təsadüfi mutasiyalardan yarandığını iddia edirdilər – yəni pis bəxt.

Tədqiqat, təsadüfi xərçənglərin payını çox şişirtməyə gətirən ciddi qüsurlarını göstərən alimlərin tənqid selinə tutuldu. Brennana görə bu pay daha aşağıdır. “Beynəlxalq müqayisələrə baxıb ölçülü təxmin etsəniz, xərçənglərin bəlkə %10 və ya %15-inin həqiqətən təsadüf olduğunu görərsiniz” deyir.

Nəticə

Bəzi xərçənglərin pis təsadüfdən, yoxsa kəşf edilməmiş risklərdən yarandığı hələ cavabsızdır.

Lakin əsas nəticə budur: naməlum səbəblərin çoxu böyük ehtimalla həyat tərzi və mühitlə əlaqəlidir, bu da nəzəri olaraq dəyişdirilə, hətta önlənə biləcəyi deməkdir.

Gunter “həmişə bir qədər pis təsadüf olacaq, lakin həyat tərzinizə və bəlkə hələ tam anlamadığımız amillərə görə bəxtinizi dəyişə bilərsiniz” deyir.

Yaxşı xəbər: qarşısını almaqda xərçəngsiz həyat şansını artıran davranış dəyişiklikləri çoxdur – az emal edilmiş ət və qida yemək, gündəlik məşq, gəzinti və ya xərçəng yaradan viruslara qarşı peyvənd.

Alimlər səbəbləri daha yaxşı anladıqca önləmə imkanları da artacaq. Xərçəng tarixi insanlıqdan da qədim xəstəliklər qrupudur. Riskazaldıcı biliklər davamlı və yavaş artır; xərçəngi heç vaxt yox edə bilməyəcəyik, lakin xəstəlik kimi nəzarətdə saxlayacağımız günlər uzaq olmaya bilər.

Mənbələr

Kwon D. (27.12.2021). What Causes Cancer? There’s a Lot We Don’t Know. medscape.com

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Niyə xərçəng oluruq? Bildiklərimiz, bilmədiklərimiz və kiçik saydıqlarımız

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.