چرا به سرطان مبتلا میشویم؟ دانستهها، نادانستهها و آنچه دستکم میگیریم

بیماران سرطانی نمیتوانند از خود نپرسند که چرا به این بیماری مبتلا شدهاند. علت ابتلایشان به این بیماری چه بود؟ آیا کاری کرده بودند یا میتوانستند از آن جلوگیری کنند؟
ما بهعنوان متخصصان انکولوژی فکر میکنیم که 40% از همه سرطانها را میتوان با عوامل خطر شناختهشده و معمولاً قابلتغییر توضیح داد؛ یعنی نزدیک به نیمی از آنها قابلپیشگیریاند! سیگار و چاقی نخستین عوامل پیشرو هستند، اما بسیاری از عوامل دیگر نیز (جهشهای زایا [ارثی]، الکل، عفونتها و مواد آلاینده محیط مانند آزبست) خطر ابتلا به سرطان را افزایش میدهند.
اما درباره 60% باقیمانده چه میدانیم؟
پژوهشی جدید نشان داده است که در این بخش باقیمانده، افزون بر تأثیر احتمالی عوامل زمینهای سبک زندگی یا محیطی بر سرطانها، متخصصان هنوز داستان اصلی شکلگیری آنها را درک نمیکنند. تعداد اندک اما مهمی ممکن است به شانس (بد) وابسته باشد.
در ادامه به گمانههای متخصصانی که در زمینه انکولوژی پژوهش میکنند درباره علل هنوز ناشناخته سرطان و دلیل دشوار بودن تأیید این گمانهها میپردازیم.
احتمال 1: عوامل خطر شناختهشده شاید بیش از آنچه تصور میکنیم مؤثر باشند
برای مثال از سیگار آغاز کنیم. دانشمندان با دههها پژوهش، آثار سرطانزای تنباکو را بهروشنی توصیف کردهاند. پژوهشگران دریافتند که سلولهای کشتشده در یک پلیت، هنگام مواجهه با مواد سرطانزای موجود در تنباکو، دچار یک رشته منحصربهفرد از جهشها میشوند که در تومورهای افراد سیگاری رخ میدهد.
علاوه بر این، از آنجا که اندازهگیری میزان مواجهه فرد با تنباکو در طول زندگی تا حد زیادی آسان است، متخصصان میتوانند از مطالعات اپیدمیولوژیک درباره شیوع مصرف سیگار، و نیز خطر سرطانهای مرتبط و جانهای ازدسترفته، دادههای محکمی گردآوری کنند.
پل برنان، اپیدمیولوژیست آژانس بینالمللی تحقیقات سرطانِ سازمان جهانی بهداشت، “شواهد علیه سیگار کشیدن بهشکلی باورنکردنی سازگارند” میگوید.
اما درباره دیگر عوامل خطر شناختهشده مانند چاقی و آلودگی هوا، پرسشها بیش از پاسخهاست. پروفسور ریچارد مارتین، متخصص اپیدمیولوژی بالینی دانشگاه بریستول در بریتانیا، میگوید بهدلیل محدودیتهای موجود در چگونگی اندازهگیری این عوامل، احتمالاً اثر آنها را کماهمیت شمردهایم.
چاقی را در نظر بگیریم. اضافهوزن خطر بروز دستکم 13 نوع سرطان را افزایش میدهد. اگرچه برآوردهای خطر بسته به مطالعات و انواع سرطان متفاوتاند، اضافهوزن یا چاقی عامل حدود 4% از همه سرطانها در جهان است؛ این میزان در کشورهای کمدرآمد 1% و در کشورهای پردرآمد 8% است.
اما برنان فکر میکند که اثر چاقی بر سرطان را دستکم میگیریم.
او میگوید دلیل اصلی این است که افراد برای محاسبه اضافهوزن خود از شاخص توده بدنی (BMI) استفاده میکنند و این شاخص ابزاری ضعیف است که نمیتوان از آن برای سنجش چربی بدن استفاده کرد. BMI میان چربی و عضله تفاوت نمیگذارد؛ بنابراین ممکن است فردی ورزشکار که گوشت بدون چربی و سبزیجات مصرف میکند با فردی همقد و هموزن که سبک زندگی کمتحرکی دارد و مقدار زیادی غذای فراوریشده و الکل مصرف میکند، BMI یکسانی داشته باشد.
افزون بر این، مطالعاتی که BMI را بررسی میکنند، آن را تنها یک بار برای فرد محاسبه میکنند و یک اندازهگیری واحد نشان نمیدهد که وزن او در سالهای اخیر یا مراحل مختلف زندگی چگونه نوسان داشته است. اما تحلیلهای اخیر نشان میدهند که وضعیت چاقی در طول زمان ممکن است بیش از اندازهگیریهای تکمرحلهای با خطر سرطان مرتبط باشد. علاوه بر این، اکنون بسیاری از مطالعات مطرح میکنند که تغییرات میکروبیوتای روده و سطح بالای انسولین خون ــ که معمولاً در افراد چاق یا دارای اضافهوزن دیده میشود ــ ممکن است خطر سرطان را افزایش دهد و رشد تومور را تسریع کند.
با در نظر گرفتن این عوامل اضافی، اثر چربی اضافی بدن ممکن است در نهایت نقش بسیار مهمتری در خطر سرطان داشته باشد. در واقع، به گفته برنان، “اگر بتوانیم اثرات چاقی را بهدرستی برآورد کنیم، ممکن است ببینیم که به علت اصلی سرطان تبدیل میشود”.
احتمال 2: عوامل سبک زندگی یا محیطی که زیر رادار میمانند
پژوهشگران بسیاری از موادی را که در زندگی روزمره مصرف میکنیم یا با آنها مواجه میشویم با سرطان مرتبط دانستهاند. اما ماهیت جامع و میزان اثر مواد بالقوه سرطانزای پیرامونمان، بهویژه موادی که تقریباً همهجا حضور دارند، تا حد زیادی ناشناخته است.
یک دلیل ساده این است که ارزیابی اثرات بیشتر این مواد دشوار است. برای مثال، هرچند میتوان فردی را که روزانه یک پاکت سیگار میکشد با فردی غیرسیگاری مقایسه کرد، بررسی اثر آلایندههای موجود در آب و غذا در یک جمعیت مشخص، در مقایسه با تنباکو دشوارتر است.
مارتین، “اگر عوامل خطری وجود داشته باشند که همهجا حاضرند و با آنها مواجه میشویم، تشخیص نقش آنها (نقش فردی هر یک) ممکن است دشوار باشد. واقعاً علل بسیاری وجود دارند که (احتمالاً) نمیشناسیم و همه در معرض آنها قرار میگیرند.” میگوید.
گراهام کلدیتز، اپیدمیولوژیست و متخصص سلامت عمومی از دانشگاه واشینگتن، “افرادی که به دهه 40 زندگی رسیدهاند، ممکن است آنچه را در سنین 5 تا 10 سالگی در زمین بازی یا زمین فوتبال با آن مواجه شدهاند بازتاب ندهند. فناوری همچنان تغییر میکند؛ بنابراین میتوانیم چیزهایی را که امروز با آنها مواجه میشویم بهتر اندازهگیری کنیم، اما ارتباط این موضوع با 5، 10، 15 سال پیش احتمالاً بسیار متغیر بوده است.” میگوید.
پژوهشگران همچنین دریافتهاند که بیشتر مواد سرطانزا مستقیماً باعث جهشهای مشخص در DNA یک سلول نمیشوند؛ برعکس، مطرح میکنند که بیشتر مواد سرطانزا تغییرات سرطانزایی مانند التهاب را در سلولها ایجاد میکنند.
برنان، “باید به این فکر کنیم که مواد بالقوه سرطانزا چگونه باعث سرطان میشوند. مواد بالقوه سرطانزا بهجای ایجاد جهش، مسیر کاملاً دیگری هستند.” میگوید. برای مثال التهاب، هنگامی که مزمن شود، میتواند زنجیرهای از رویدادها را تحریک کند که در نهایت به سرطان میانجامد.
بیشتر پژوهشهایی که تاکنون انجام شدهاند، در کشورهای پردرآمد مانند آمریکا، استرالیا و بخشهایی از اروپا بودهاند. به همین دلیل درباره علل سرطان در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط چیز زیادی نمیدانیم. مارک گانتر، اپیدمیولوژیست مولکولی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان، در اشاره به این ناشناختگی، “کمبود مطالعات اپیدمیولوژیک قوی در دیگر مناطق جهان، در آفریقا، آمریکای لاتین و بخشهایی از آسیا را” مطرح میکند.
احتمال 3: برخی سرطانهایی که بر اثر شانس رخ میدهند
وقتی صحبت از خطر سرطان است، شانس (بد) نیز ممکن است بهعنوان یک عامل در بازی نقش داشته باشد.
سرطانها بیشتر در افرادی رخ میدهند که در معرض مواد سرطانزای شناختهشده بودهاند یا سابقه خانوادگی سرطان دارند. با این حال گانتر، “همه ما میدانیم افرادی هستند که بسیار سالم غذا میخورند، هرگز اضافهوزن نداشتهاند و هیچگاه سیگار نکشیدهاند، اما به سرطان مبتلا شدهاند. افرادی هم هستند که درست در وضعیت مخالف قرار دارند و به سرطان مبتلا نمیشوند.” میگوید.
چه مقدار از سرطانها را میتوان به شانس نسبت داد؟
در سال 2017، Science مطالعهای بحثبرانگیز منتشر کرد که بر پایه نرخ turnover (تعداد نوسازی) سلولها در بافتهای سالم ریه، پانکراس و دیگر بخشهای بدن، مطرح میکرد که تنها حدود یکسوم سرطانها ممکن است با عوامل محیطی یا ژنتیکی مرتبط باشند. نویسندگان مطالعه درباره بخش باقیمانده ادعا میکنند که این سرطانها بهدلیل جهشهای تصادفی انباشتشده در DNA فرد رخ میدهند؛ به عبارت دیگر، بدشانسی.
این مطالعه با موجی از انتقاد دانشمندانی روبهرو شد که به نقصهای جدی آن اشاره کردند؛ نقصهایی که پژوهشگران را به اغراق فراوان درباره سهم سرطانهای ناشی از شانس در میان همه سرطانها رسانده بود. به گفته برنان، سهم سرطانهایی که بر اثر شانس رخ میدهند کمتر است. “اگر به مقایسههای بینالمللی (میزان سرطان) نگاه کنید و برآوردی محتاطانه داشته باشید، میبینید که شاید 10% یا 15% از سرطانها واقعاً ناشی از شانس باشند” میگوید.
نتیجهگیری
اینکه برخی سرطانها از بدشانسی ناشی میشوند یا از دیگر عوامل خطر کشفنشده، هنوز پرسشی بیپاسخ است.
اما نتیجه واقعی این است که بسیاری از علل ناشناخته سرطان بهاحتمال زیاد با سبک زندگی یا عوامل محیطی مرتبطاند؛ این یعنی در تئوری میتوان آنها را تغییر داد و حتی از آنها پیشگیری کرد.
گانتر، “همیشه مقداری شانس (بد) وجود خواهد داشت، اما میتوانید بسته به سبک زندگیتان و شاید دیگر عواملی که هنوز کاملاً درک نکردهایم، شانس خود را تغییر دهید” میگوید.
خبر خوب این است که وقتی موضوع پیشگیری مطرح است، راههای زیادی برای تغییر رفتارهایمان و افزایش شانس زندگی بدون سرطان وجود دارد؛ مصرف کمتر گوشت و غذای فراوریشده، ورزش روزانه، پیادهروی یا واکسیناسیون علیه ویروسهای سرطانزا.
هرچه دانشمندان علل سرطان را بهتر درک کنند، امکانهای پیشگیری نیز بیشتر خواهد شد. در نهایت سرطان گروهی از بیماریهاست که پیشینه آن حتی از تاریخ بشر قدیمیتر است. در دانش مربوط به کاهش خطر سرطان، رشدی مداوم و آهسته وجود دارد؛ با این حال هرگز سرطان را از میان نخواهیم برد، اما شاید روزی که بتوانیم آن را بهعنوان یک بیماری کنترل کنیم دور نباشد.
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.





نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر میشود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمیشود.
اولین نظر را شما بنویسید.