რობერტ ლისტონი: ოპერაცია 28 წამში და ანესთეზიის რევოლუცია ქირურგიაში
ამ სტატიაში
ერთი ფეხი 28 წამში, 300% სიკვდილიანობის ლეგენდა და ბრიტანეთის პირველი ოპერაცია ანესთეზიით 21 დეკემბერს, 1846 წელს
ორშაბათს, 21 დეკემბერს, 1846 წელს, ლონდონის University College Hospital-ის ამფითეატრის ტიპის საოპერაციოში, სტუდენტებისა და ექიმების დიდი შეკრების თვალწინ, ფრედერიკ ჩერჩილის სახელით ცნობილ ბატლერს მარჯვენა ბარძაყი მოკვეთეს. პაციენტი მთელი ოპერაციის განმავლობაში უგონოდ იყო — პირველად ბრიტანეთის მედიცინის ისტორიაში. ეთერს ახალგაზრდა დოქტორი უილიამ სკუაირი აძლევდა, რომელსაც სამედიცინო განათლება ახლახან ჰქონდა დასრულებული; ხოლო ხელი, რომელსაც დანა ეჭირა, თავისი დროის ყველაზე ცნობილ და ყველაზე შიშისმომგვრელ ქირურგს, 52 წლის შოტლანდიელ გოლიათს, რობერტ ლისტონსეკუთვნოდა. როცა ოპერაცია დასრულდა — კვლავ, ჩვეულებისამებრ, წამებში და არა წუთებში — ლისტონი სტუდენტებს მიუბრუნდა და თანამედროვე ქირურგიის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ციტირებული წინადადება წარმოთქვა: „ეს იანკური ხრიკი, ბატონებო, მესმერიზმს მრავალი ლიით აღემატება!“ მაგრამ ეს მოვლენა მხოლოდ დასაწყისი კი არა, ამავე დროს დასასრულიციყო. თავისი ეპოქის უდიდესი ვარსკვლავი ლისტონი ანესთეზიამდე არსებული ქირურგიული ფილოსოფიის გამოხდილი არსი იყო: სისწრაფე, სიმტკიცე, ანატომიის ცოდნა, შეზღუდული ემოციურობა. ამბობდნენ, რომ ფეხს 28 წამში კვეთდა; მისი 6 ფუტისა და 2 დუიმის სიმაღლე, უზარმაზარი ხელები და მჭექარე ხმა სტუდენტებსა და პაციენტებს ერთნაირად აშინებდა. მეტსახელი „ლონდონის ყველაზე სწრაფი დანა“ იმდროინდელი ინგლისური გაზეთებიდან მოდიოდა. მის შესახებ გავრცელებული ყველაზე ცნობილი ლეგენდა — ერთი ოპერაციისას სამი ადამიანის სიკვდილის, 300% სიკვდილიანობის ამბავი — მიუხედავად სადავო ისტორიული სიმართლისა, შესანიშნავად აღწერს ანესთეზიამდე არსებული ქირურგიის ეპოქის ატმოსფეროს. ამ სტატიაში განვიხილავთ ლისტონის ცხოვრებას (ეკლსმაქანის პასტორის სახლიდან მეიფერის ფუფუნებამდე), ედინბურგიდან მის განდევნას, „ყველაზე სწრაფი დანის“ იდენტობის ნამდვილ ანატომიას და ბოლოს, 1846 წლის დეკემბრის ოპერაციას, რომლითაც ლისტონმა საკუთარი ეპოქა დაასრულა. ლისტონი ანესთეზიამდე არსებული ქირურგიის ბოლო ათწლეულის საკულტო ფიგურაა; ამავე დროს ადამიანი, რომელმაც ამ ეპოქას ბოლო მოუღო. კუპერის ანატომია (დღე 76) + ლისტონის სისწრაფე = ძუძუს ქირურგიის ბოლო ათწლეული ანესთეზიამდე; ეთერით მოსულ ახალ ეპოქას კი ლისტონის საკუთარი მოწაფის, ჯოზეფ ლისტერის, 1867 წლის კარბოლის მჟავის ანტისეპტიკა შეავსებს.
28 ოქტომბერი, 1794: ეკლსმაქანი, დასავლეთი ლოთიანი
რობერტ ლისტონი 28 ოქტომბერს, 1794 წელს, დაბა ეკლსმაქანის პასტორის სახლში — ანუ მამის საეკლესიო სამსახურებრივ საცხოვრებელში — დაიბადა. მამამისი, ღირსი ჰენრი ლისტონი, შოტლანდიის ეკლესიის ანგლიკანი მღვდელი იყო; ასევე გამომგონებელიც — ცნობილია, რომ ჰარმონიული ნოტების მოსანიშნად ახალი მუსიკალური ინსტრუმენტი შექმნა. დედამისი, მარგარეტ აირლენდი, კულროსელი შოტლანდიელი ქალი იყო. რობერტს სახელი ბაბუისგან ერგო: რობერტ ლისტონი უფროსი, რომელსაც ერთ დროს შოტლანდიის ეკლესიის გენერალური ასამბლეის მოდერატორის თანამდებობა ეკავა — ანუ შოტლანდიის ეკლესიის უმაღლესი წარმომადგენელი იყო. ოჯახი რელიგიური, განათლებული და საზოგადოებრივად პატივცემული შოტლანდიური ოჯახი იყო, საშუალო ფენის ზედა ნაწილიდან.
დედა მაშინ გარდაეცვალა, როცა რობერტი ჯერ მხოლოდ ექვსი წლის იყო. მამამ იგი მარტო გაზარდა. ეს ადრეული დანაკარგი — და ერთგვარი შინაგანი ემოციური სიმკაცრე, რომელსაც ზრდასრული ლისტონი მთელი ცხოვრება ატარებდა — უეჭველად დაკავშირებულია ერთმანეთთან. ჰენრი ლისტონმა რელიგიურობასთან ერთად შვილს ძლიერი აკადემიური დისციპლინა მისცა. რადგან სამი თაობის განმავლობაში ოჯახიდან სასულიერო პირები გამოდიოდნენ, ყველა ელოდა, რომ რობერტიც პასტორი გახდებოდა, მაგრამ ახალგაზრდა ლისტონმა სხვა მიმართულებით გაიხედა: მედიცინა.
1808 წელს — ანუ 14 წლის ასაკში — ედინბურგის უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე მიიღეს. თანამედროვე სტანდარტებით ეს საოცრად ადრეული დასაწყისი ჩანს; თუმცა 19 საუკუნის დასაწყისის შოტლანდიურ აკადემიურ კულტურაში საკმაოდ ჩვეულებრივი იყო. ედინბურგი იმ დროს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი სამედიცინო სკოლა იყო — ევროპაში პარიზს, ბრიტანეთში ლონდონს ეჯიბრებოდა. განსაკუთრებით ძლიერი იყო ედინბურგის ანატომიური ტრადიცია; ორი საუკუნის განმავლობაში იგი ინგლისურენოვანი სამყაროს ანატომიის დედაქალაქი იყო.
ლისტონმა უნივერსიტეტის ანატომიის ყველაზე გამორჩეული მასწავლებლის, დოქტორ ჯონ ბარკლის, ყურადღება მალევე მიიპყრო. 1810 წელს — ანუ 16 წლის ასაკში — ბარკლისთან ოფიციალურ სტუდენტ-ასისტენტად მუშაობა დაიწყო. ბარკლი „ედინბურგის უნივერსიტეტის გარეთ არსებულ ანატომიის სკოლას“ ხელმძღვანელობდა; უნივერსიტეტისგან დამოუკიდებელი იყო, მაგრამ აკადემიურად მას კონკურენციას უწევდა. ბარკლისთან ლისტონმა კლასიკური სამედიცინო განათლების მიღმა პრაქტიკული ანატომია ისწავლა — დისექციის ტექნიკები, კონსერვირებული პრეპარატების მომზადება, ანატომიური პათოლოგიის საფუძვლები.
ნიჭი, ქედმაღლობა და „უკიდურესად არაპოპულარული“ ახალგაზრდა ქირურგი
ედინბურგის კარიერის ქრონოლოგია
- 1808: 14 წლის ასაკში ედინბურგის უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე ჩარიცხვა
- 1810: დოქტორ ჯონ ბარკლის ანატომიის ასისტენტი
- 1814: ედინბურგის სამეფო საავადმყოფოში შტატიანი ქირურგის თანამდებობა — 20 წლის ასაკში
- 1816: 22 წლის ასაკში ინგლისის ქირურგთა სამეფო კოლეჯის წევრობა (ლონდონში მოკლე სასწავლო ვიზიტის შემდეგ)
- 1818: ედინბურგის სამეფო საავადმყოფოში ქირურგის თანამდებობა; იმავე წელს ბარკლისთან უთანხმოების შემდეგ საკუთარი ანატომიის კლასი გახსნა
- 1828: 34 წლის ასაკში მაოპერირებელ ქირურგადდაწინაურება
- 1832-1833: ცხოვრება ედინბურგის ნიუ-ტაუნის უბანში, ჯორჯ-სტრიტის 99 ნომერში
- 1833: ედინბურგის უნივერსიტეტის ანატომიის პროფესორობისთვის განაცხადი შეიტანა; ჯეიმზ საიმთან(მასზე ხუთი წლით უმცროსთან) წააგო — საიმის სწავლების უნარი უფრო მაღალი იყო
- 1835: ედინბურგი დატოვა; ლონდონში გადავიდა და University College Hospital-ში ბრიტანეთის პირველ კლინიკური ქირურგიის პროფესორად დაინიშნა
ლისტონის პიროვნულ პროფილს ედინბურგის წლებში იმდროინდელი წყაროები უაღრესად თანმიმდევრულად აღწერენ. რიჩარდ გორდონის Great Medical Disasters წიგნში ცნობილი აღწერა ასეთია: „მკაცრი, აგრესიული, კამათისმოყვარე ადამიანი — ღარიბების მიმართ კეთილისმყოფელი, ავადმყოფების მიმართ თანაგრძნობიანი, მაგრამ ედინბურგის სამეფო საავადმყოფოში კოლეგებისთვის უკიდურესად მიუღებელი (უკიდურესად არაპოპულარული) ფიგურა.“ ლისტონის სიმაღლე 6 ფუტი და 2 დუიმი (188 cm) იყო — თავისი დროის სტანდარტებით გოლიათად ითვლებოდა; ძლიერი სხეული და მჭექარე ხმა ჰქონდა. საოპერაციოში პაციენტებსა და სტუდენტებს ერთნაირად აშინებდა.
ედინბურგში მისი არაპოპულარობის მნიშვნელოვანი მიზეზი პროფესიული უპირატესობა იყო. ლისტონი წარმატებით ოპერირებდა პაციენტებს, რომლებსაც სხვები „უიმედოდ“ მიიჩნევდნენ და საავადმყოფოდან წერდნენ. გრასმარკეტისა და ლონმარკეტის ღარიბ უბნებში — ედინბურგის ძველ ნაწილებში, სადაც კანალიზაცია არ იყო და ხალხი სიღატაკეში ცხოვრობდა — კარდაკარ დადიოდა და პოულობდა შემთხვევებს, რომლებიც საავადმყოფოების სისტემას „უკურნებელი“ ნიშნით მიეტოვებინა; ოპერაციას სახლში ან საკუთარ სახელოსნოში ატარებდა. წარმატების მაჩვენებელი მაღალი იყო. კოლეგებისთვის ამის ატანა რთული იყო, რადგან ლისტონი მათ კლინიკურ გადაწყვეტილებებს ირიბად უარყოფდა. სამეფო საავადმყოფომ რამდენჯერმე დასაჯა პალატებში შესვლის აკრძალვით; დააბრუნა; ისევ გააგდო. ედინბურგის სამედიცინო საზოგადოებას მისი ატანა აღარ შეეძლო.
1833 წელს ანატომიის პროფესორობაზე მისი განაცხადის უარყოფა ლისტონისთვის გარდატეხის წერტილი გახდა. ჯეიმზ საიმმა — ლისტონის ნათესავმა, ბავშვობის მეგობარმა და მთელი ცხოვრების მეტოქემ — თანამდებობა მოიპოვა. (ირონიული ოჯახური შენიშვნა: საიმის ქალიშვილი მოგვიანებით ჯოზეფ ლისტერს გაჰყვა ცოლად; ლისტერი ლისტონის მოწაფეც იყო.) მიუხედავად იმისა, რომ ლისტონმა მარცხი ვერ მოინელა, ორი წლის შემდეგ ლონდონში გადავიდა. 1835წელს University College Hospital ახლად დაარსებული, ინოვაციური სამედიცინო ცენტრი იყო (გაიხსნა 1834 წელს). ლისტონისთვის შეთავაზებული თანამდებობა — კლინიკური ქირურგიის პროფესორი — ბრიტანეთში ამ ტიპის პირველი აკადემიური კათედრა იყო. ედინბურგიდან გაძევება ლონდონში სამეფო კათედრად იქცა.
1827-1828: ბერკისა და ჰეარის მკვლელობები და ლისტონის ეთიკური სიმამაცე
ლისტონის ედინბურგის პერიოდის მნიშვნელოვანი ნაწილი იმ დროის უდიდეს სამედიცინო და ეთიკურ სკანდალზე მის პასუხს ეხება. ედინბურგში 1827-1828 წლებში ორმა ირლანდიელმა, სახელებით უილიამ ბერკმა და უილიამ ჰეარმა , 16 ადამიანი მოკლეს და მათი გვამები ედინბურგის წამყვან ანატომს, დოქტორ რობერტ ნოქსს, მიჰყიდეს. დისექციისთვის გვამების იმდროინდელი დეფიციტის პირობებში ნოქსი მათ უკითხავად ყიდულობდა — მყიდველი, რომელიც კითხვებს არ სვამდა.
როცა სკანდალი 1828 წელს გასკდა, ნოქსი საზოგადოებრივი რისხვის ცენტრში აღმოჩნდა. ედინბურგის სამედიცინო საზოგადოების დიდმა ნაწილმა — სამეცნიერო შედეგიანობის შენარჩუნებაზე ზრუნვის გამო — ნოქსის წინააღმდეგ ღიად გამოსვლას თავი აარიდა. ლისტონმა სხვაგვარად იმოქმედა. ნოქსის წინააღმდეგ ღია და მკაცრი პოზიცია დაიკავა; გვამების მიწოდების ეთიკური გარანტიების ჯაჭვის მნიშვნელობა გამოკვეთა. ეს აჩვენებს ლისტონის ეთიკურ საკითხებში უკომპრომისო მხარეს, მიუხედავად პირადი ქედმაღლობისა და პროფესიული მებრძოლობისა. ნოქსმა მოგვიანებით ედინბურგში რეპუტაცია მთლიანად დაკარგა და ქალაქის დატოვება მოუწია; ლისტონის ლონდონში გადასვლამდე სამი წლით ადრე.
University College Hospital და მეიფერი: ვარსკვლავის სიმწიფის ხანა
ლონდონი ლისტონის მიმართ გულუხვი იყო. University College Hospital-ში კლინიკური ქირურგიის პროფესორად ყოველთვიურად ასობით სტუდენტის წინაშე ასწავლიდა; ამავე დროს ბრიტანეთის ერთ-ერთი ყველაზე ძვირი კერძო პრაქტიკა შექმნა. მატერიალური სიმდიდრე სწრაფად იზრდებოდა. ბოლო შვიდი წლის განმავლობაში — ანუ 1840 წლიდან 1847 წელს სიკვდილამდე — მეიფერში, კლიფორდ-სტრიტის 5 ნომერშიცხოვრობდა (ბონდ-სტრიტის უშუალოდ მომიჯნავე ქუჩაზე). ეს მისამართი იმდროინდელი ლონდონის ყველაზე მდიდრულ უბანში იყო; ლისტონის მეზობლებს შორის არისტოკრატები, პარლამენტარები და სამეფო კარის ხელოვანები იყვნენ.
🛠 ლისტონისგან მემკვიდრეობით დარჩენილი ხელსაწყოები
ლისტონის დანა: გრძელი, სწორი ან ოდნავ მოხრილი, უკიდურესად ბასრი საამპუტაციო დანა. იმდენად გრძელი, რომ დანის ერთი შემობრუნებით კიდურის მთელი გარშემოწერილობა მოიცვას. თანამედროვე სკალპელების წინაპარი. 19 საუკუნის მეორე ნახევარში თითქმის ყველა ევროპული ქირურგიული სახელოსნოს სტანდარტულ ხელსაწყოდ იქცა. სკალპელის დამჭერების დღევანდელი კონსტრუქციები ლისტონის დანის წონასწორობის პრინციპებიდან მოდის.
ლისტონის არტაშანი: ფეხის გრძელი არტაშანი ბარძაყის ძვლის მოტეხილობისთვის. დაზიანებული კიდურის ადრეული სტაბილიზაციით შოკისა და დამატებითი დაზიანების რისკს ამცირებს. თანამედროვე ტრავმული ქირურგიის ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპი — „კიდურის სტაბილიზაცია“ — ლისტონის არტაშნით დამკვიდრდა.
ბულდოგის დამჭერი: პატარა, ზამბარიანი, თვითდამჭერი პინცეტი სისხლძარღვების ბოლოების დროებით დასაჭერად. სისხლძარღვთა ქირურგიისა და თანამედროვე სისხლძარღვთა აღდგენის ძირითადი ხელსაწყო.
ლისტონის ხელსაწყოები 19 საუკუნის განმავლობაში ინგლისური ქირურგიული ინსტრუმენტების ექსპორტის ერთ-ერთ უდიდეს მუხლად იქცა. მათი კონსტრუქციები დღესაც — მასალებისა და სტერილიზაციის მეთოდების ცვლილების მიუხედავად — ძირითადი პრინციპების დონეზე თანამედროვე აღჭურვილობაში ცოცხლობს.
28 წამი, 2,5 წუთი და მეტსახელი
მეტსახელი „ლონდონის ყველაზე სწრაფი დანა“ რიჩარდ გორდონის Great Medical Disasters წიგნიდან მოდის, მაგრამ იმ დროის ლისტონზე მიკრული რეპუტაციის შეჯამებაა. გორდონი წერს: „ლისტონი ფეხს 2,5 წუთში კვეთდა.“ უფრო რადიკალურ რეკორდსაც გადმოსცემენ: 28 წამი. ფლორენს ნაიტინგეილი Notes on Nursing (1860) წიგნში ამ ამბავს მიუთითებს: „სხვა თანაბარ პირობებში ოპერაციის საფრთხე მისი ხანგრძლივობის პირდაპირ პროპორციულია."
მისი სისწრაფე პირადი სანახაობა კი არა, ეთიკური აუცილებლობაიყო. ანესთეზიამდე არსებულ ქირურგიაში პაციენტის მაგიდაზე გაჩერების ერთადერთი გზა ქამრებით შეკვრა და ასისტენტების მიერ ძალით დაჭერა იყო. პაციენტი მთელი ოპერაციის განმავლობაში სრულიად ცნობიერია; დანის ყოველ მოძრაობას, ხერხის ყოველ ხმას, სისხლის ყოველ წვეთს გრძნობს და ისმენს. კლასიკური ტექნიკებით ფეხის ამპუტაციას ათ წუთზე მეტი შეიძლებოდა დასჭირვებოდა — ამ დროს პაციენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი შოკით, სისხლის დაკარგვით ან დამოუკიდებელი კარდიული მოვლენით იღუპებოდა. მისი სისწრაფე პირდაპირ განსაზღვრავდა პაციენტის გადარჩენის შანსს.
ლისტონის სისწრაფეს სამი რამ კვებავდა:
სისწრაფის სამი საფუძველი
- 1. განსაკუთრებული ანატომიური ცოდნა. ედინბურგის წლებში დაგროვილმა დისექციის გამოცდილებამ ლისტონს მისცა უნარი, დაუფიქრებლად სცოდნოდა, „რას სად უნდა შეხებოდა და რა როგორ უნდა მოეშორებინა“. ყოველი ამპუტაცია ანატომიურ რუკაზე ავტომატურ ქორეოგრაფიად იქცა.
- 2. ფიზიკური ძალა. 188 cm სიმაღლე, ფართო მხრები, ძლიერი ხელები. ფეხის დანის ერთი მოძრაობით შემოვლისა და ძვლის ხერხის ძალით გამოყენებისთვის ფიზიკური შესაძლებლობა იყო საჭირო. ლისტონი ამას ისეთი დონით ფლობდა, რაც თავისი დროის სხვა ქირურგებში იშვიათად გვხვდებოდა.
- 3. ასისტენტების ქორეოგრაფია. ლისტონმა თავისი გუნდი წამების წაკითხვას მიაჩვია. დანა, ხერხი, ლიგატურა, კანის ლოსკუტის დახურვა — ყოველი მოძრაობა წინასწარ შეთანხმებული სინქრონიზაცია იყო. ასისტენტები თავად ლისტონის მოქმედებას კი არა, მის ერთი-ორი წამით წინმსწრებ მომენტს მიჰყვებოდნენ.
იყო კიდევ ერთი რამ, რასაც ლისტონი თავისი თანამედროვეებისგან აშკარად განსხვავებულად აკეთებდა: სერთუკს იხდიდა, წინსაფარს იკეთებდა და ხელებს იბანდა. ანტისეპტიკამდელი ეპოქისთვის ეს უჩვეულო პრაქტიკა იყო. იმდროინდელი ქირურგები „სისხლით გამაგრებული პიჯაკებით ოპერირებდნენ — რაც უფრო მაგარი იყო პიჯაკი, მით უფრო ამაყი იყო ქირურგი“. ჩირქოვანი ინფექცია ქირურგიისგან განუყოფელი იყო, „სისუფთავე ზედმეტ მორალურ სიფაქიზეს ესაზღვრებოდა“ — ანუ სისუფთავე მორალური სისულელე იყო. სერ ფრედერიკ ტრივზის შეჯამებით: „სუფთად ყოფნას აზრი არ ჰქონდა... სისუფთავეს ხელოვნურ და გადაჭარბებულ ქცევად მიიჩნევდნენ. ჯალათს თავის მოკვეთამდე ფრჩხილებზე მანიკიურის გაკეთება შეუძლია.“ ეს აზროვნება ჯერ კიდევ დაახლოებით 1847 წელს — იმ წლამდე, როცა უნგრელმა ექიმმა იგნაც ზემელვაისმა ვენაში აჩვენა, რომ მეანობის რეზიდენტები, რომლებიც ხელებს არ იბანდნენ, მშობიარობის შემდგომ ცხელებას იწვევდნენ — დომინირებდა. ლისტონის ხელების დაბანის რეფლექსი ამ დონეს ბევრად სცდებოდა; ინტუიციური პრაქტიკა, რომელიც ჰიგიენის ანტისეპტიკად გააზრებას 20 წლით უსწრებდა. ჯოზეფ ლისტერის 1867 წლის კარბოლის მჟავის ანტისეპტიკის პარადიგმა შეიძლება ლისტონის ამ ინტუიციური პრაქტიკის სამეცნიერო დასაბუთებად წავიკითხოთ.
სისწრაფის შარავანდედი ლეგენდად იქცევა
ლისტონის მითოლოგიის ცენტრში უეჭველად სადავო ამბავი დგას: შემთხვევა, როცა ერთი ამპუტაციისას სამი ადამიანი მოკვდა და ამგვარად 300% სიკვდილიანობა წარმოიქმნა. ამ ამბის სტანდარტული თხრობა ასეთია:
ერთი ფეხის ამპუტაცია, სამი სიკვდილი
როცა ლისტონი ფეხის ამპუტაციას თავისი ჩვეულებრივი სისწრაფით ატარებდა, მისმა დანამ ასისტენტს ორი თითიც მოკვეთა. პაციენტი მოგვიანებით სეფსისით მოკვდა. ასისტენტიც სეპტიცემიით მოკვდა. თითქოს ეს საკმარისი არ ყოფილიყო, ოპერაციის დამკვირვებელ ახალგაზრდა ექიმს იმ წამს, როცა ეგონა, რომ დანამ მის ტანსაცმელს გაჰკრა, შიშით გულის შეტევა დაემართა და მოკვდა.
სამი სიკვდილი, ერთი ოპერაცია. ისტორიულ ჩანაწერებში ცნობილი ყველაზე მაღალი ოპერაციული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი.
ამ ამბის ისტორიული სიმართლე გაურკვეველია. არცერთი პირველწყარო — ლისტონის საკუთარი საავადმყოფო ჩანაწერები, მისი თანამედროვე კოლეგების მოგონებები, Lancet-ის ან Edinburgh Medical Journal-ის ცნობები — ამ მოვლენას არ ადასტურებს. ამბის პირველი მნიშვნელოვანი წერილობითი წყარო რიჩარდ გორდონის 1983 წლის Great Medical Disasters წიგნია — ანუ სავარაუდო მოვლენიდან 140 წლის შემდეგ. მედიცინის ისტორიკოსები ამ ამბავს აპოკრიფულად (გადმოცემად, დაუდასტურებლად) კლასიფიცირებენ.
თუმცა ამბის ნამდვილობას ლისტონის მითოლოგიისთვის მეორეხარისხოვანი მნიშვნელობა აქვს. ამბავი ანესთეზიამდე არსებული ქირურგიის კოლექტიურ კულტურულ მეხსიერებაში ჩამოყალიბებული არქეტიპული სცენაარის: ქირურგის სისწრაფე, სისხლის სიუხვე, ასისტენტებთან სხეულის პირდაპირი რისკის გაზიარება, მაყურებლების შეძვრა თავად სცენის საშინელებით. ეს იმ დროის ნამდვილი ქირურგიული ატმოსფეროს გადაჭარბებული, მაგრამ არსებითად სწორი შეჯამებაა. ამ თვალსაზრისით, „ისტორიულად დაუდასტურებელი“ ამბავი შეიძლება თანამედროვე მკითხველისთვის ეპოქის სულის გადასაცემად ყველაზე ზუსტი ამბავიც კი იყოს.
ლისტონის სისწრაფის ნამდვილი კლინიკური გამოხატულება სიკვდილიანობის მაჩვენებლებში იყო. 1840-იან წლებში University College Hospital-ში ლისტონის ამპუტაციების სიკვდილიანობა დაახლოებით 10% იყო — თავისი დროის ინგლისური ქირურგიის ჩვეულებრივ მაჩვენებელზე (დაახლოებით 25%) მკვეთრად დაბალი. ანუ ლისტონის სისწრაფე + ანატომიის ცოდნა + სისუფთავის რეფლექსი ნამდვილ კლინიკურ სარგებელს ქმნიდა. მითმა რეალობისგან დამოუკიდებელი ცხოვრება დაიწყო, მაგრამ მის ქვეშ რეალობა იდო: ლისტონი მართლაც ადამიანებს იხსნიდა.
ფრედერიკ ჩერჩილი, უილიამ სკუაირი და „იანკური ხრიკი“
პარასკევს, 16 ოქტომბერს, 1846 წელს, ბოსტონის Massachusetts General Hospital-ის ამფითეატრში, რომელსაც „ეთერის გუმბათი“ დაერქმეოდა, სტომატოლოგმა უილიამ ტ. გ. მორტონმამხატვარ გილბერტ ებოტის კისერზე სისხლძარღვებით მდიდარ სიმსივნეს, ქირურგ ჯონ კოლინზ უორენის ოპერაციის დროს, ეთერის მეშვეობით უმტკივნეულო ოპერაცია ჩაუტარა. ეს დღე თანამედროვე ანესთეზიოლოგიის დაბადების მომენტად ითვლება. მოვლენის ამბის ატლანტის ოკეანის გადალახვას დაახლოებით ორი თვე დასჭირდებოდა — ჯერ კიდევ ორთქლის გემების დრო იყო. წერილები ლივერპულისა და ბრისტოლის პორტებში დეკემბრის შუა რიცხვებში მივიდა.
როცა ეთერის ამბავი ლონდონში მოვიდა, ლისტონმა იგი დაუყოვნებლივ გამოსცადა. ახალგაზრდა, სამედიცინო განათლების ახლახან დამასრულებელ 22 წლის ექიმს, დოქტორ უილიამ სკუაირს, ეთერის მიცემა დაავალა. (სკუაირის სწრაფი პრაქტიკული მომზადება ეთერის მოწყობილობის ხელში აღებით წინასწარ მიანიშნებდა მომზადების იმ სისწრაფეზე, რომელიც თანამედროვე ანესთეზიოლოგიაში სტანდარტი გახდა.)
University College Hospital-ის ამფითეატრ-საოპერაციო, ლონდონი
პაციენტი: ფრედერიკ ჩერჩილი, ბატლერი (მსახური), 36 წლის. მარჯვენა ბარძაყის ქრონიკული ინფექცია, გართულებული ოსტეომიელიტით; ხანგრძლივი ტკივილი, ფუნქციის დაკარგვა, ცხელების შეტევები. ჩვენება: მუხლს ზემოთ ამპუტაცია (მუხლზედა ამპუტაცია).
საოპერაციოს ბოლომდე ავსებდა ხალხი: ლონდონის სამედიცინო სამყაროს სტუდენტები, ექიმები, საავადმყოფოს ხელმძღვანელები. ყველა ამ იდუმალი ამერიკული „ეთერის“ ცდის საკუთარი თვალით სანახავად. ლისტონმა სერთუკი გაიხადა, წინსაფარი გაიკეთა და ხელები დაიბანა.
სკუაირმა ეთერი მისცა. პაციენტი რამდენიმე წუთში უგონო გახდა. ლისტონმა დანა ასწია და ოპერაცია დაიწყო. 25 წამის შემდეგ ფეხი მოცილებული იყო. პაციენტი კვლავ უგონოდ იყო, ხმას არ იღებდა და არ მოძრაობდა. ჭრილობის დახურვას კიდევ რამდენიმე წუთი დასჭირდა. ოპერაციის საერთო ხანგრძლივობა: დაახლოებით 28 წუთი (ჭრილობის დახურვის ჩათვლით). გაღვიძებისას პაციენტს არ ახსოვდა, რა მოხდა.
ლისტონი სტუდენტებსა და მაყურებლებს მიუბრუნდა და მჭექარე ხმით თქვა: „ეს იანკური ხრიკი, ბატონებო, მესმერიზმს მრავალი ლიით აღემატება!“ ("This Yankee dodge, gentlemen, beats mesmerism hollow!")
ეს წინადადება თანამედროვე ქირურგიის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ციტირებული გამონათქვამია. მისი მნიშვნელობა მრავალშრიანია:
„იანკური ხრიკი“ — ამერიკელების ცბიერი ხრიკი. თავისი დროისთვის ტიპური ინგლისური სკეპტიციზმით ლისტონი თავდაპირველად ეთერს მოტყუებად, თეატრალურ საქმედ მიიჩნევდა. მაგრამ ოპერაცია ნამდვილი წარმატება აღმოჩნდა; სიტყვა „ხრიკი“ ირონიულად თავაზიანი პატივისცემის შრეს ატარებს.
„მესმერიზმს მრავალი ლიით აღემატება“ — მესმერიზმი, ავსტრიელი ექიმის ფრანც მესმერის მიერ 1770-იან წლებში შემუშავებული „ცხოველური მაგნეტიზმის“ თეორია; ტრანსის მდგომარეობის გამოწვევა, რომელიც 19 საუკუნის დასაწყისში პოპულარული ტენდენციის სახით ევროპის სალონებში გავრცელდა. მესმერისტი ექიმები პაციენტების ტრანსში შეყვანით უმტკივნეულო ოპერაციებს ცდილობდნენ — ბრიტანეთში ამ მოძრაობის ცენტრალური ფიგურა ჯონ ელიოტსონი იყო (ლისტონის თანამედროვე და UCH-ში მისი მეტოქე). ლისტონის წინადადება „მესმერიზმს მრავალი ლიით აღემატება“ ამიტომ ელიოტსონისადმი თავაზიანად დაუნდობელი მინიშნებაა: შენმა ტრანსმა არაფერი გააკეთა; ეს ამერიკული ქიმია საქმეს ნამდვილად აკეთებს.
ეს ჩარევა ბრიტანეთისა და ევროპის თანამედროვე ანესთეზიის (ეთერის) ქვეშ ჩატარებულ პირველ ოპერაციად შევიდა ისტორიაში. სამი კვირის განმავლობაში ევროპის სხვა დიდმა ქალაქებმა — პარიზმა, ბერლინმა, ვენამ, რომმა — საკუთარი ეთერის ცდები დაიწყეს. 1847 წლის იანვარში ჯეიმზ იანგ სიმპსონმა ედინბურგში ქლოროფორმი აღმოაჩინა — ეთერზე უფრო ეფექტიანი და ნაკლები გვერდითი ეფექტების მქონე ალტერნატივა. ანესთეზიის ეპოქა დაწყებული იყო. ლისტონის იმდღევანდელი ოპერაცია თანამედროვე ქირურგიის დაბადების მოწმობად შეიძლება წავიკითხოთ.
ეს მონაკვეთი — ლისტონის 1837 წელს ფილადელფიაში გამოცემული სახელმძღვანელოდან — შეიძლება წავიკითხოთ წინადადებად, რომელიც მისი ხასიათის ქედმაღლობასა და კლინიკურ სიბრძნეს ერთად ატარებს. მიუხედავად იმისა, რომ ლისტონი თავისი სისწრაფით იყო ცნობილი, ოპერაციას უკანასკნელ საშუალებად მიიჩნევდა. რწმენა, რომ „ქირურგის უდიდესი სათნოება იმის ცოდნაა, როდის არ უნდა ჩატარდეს ოპერაცია“, თანამედროვე მინიმალურად ინვაზიური ქირურგიის ფილოსოფიის შორეულ წინაპარ-წინადადებად შეიძლება წავიკითხოთ. დღევანდელ ონკოლოგიურ ქირურგიაში — „ორგანოს შემნახველი ქირურგია ყველგან, სადაც შესაძლებელია“ პრინციპში, ძუძუს შემნახველ ქირურგიაში, სადარაჯო ლიმფური კვანძის ბიოფსიაში, სწორი ნაწლავის სფინქტერის შემნახველ ქირურგიაში — ლისტონის ამ ფილოსოფიის გამოძახილები ისმის.
ანევრიზმის რღვევა მეიფერში
ლისტონი ეთერის ოპერაციიდან მხოლოდ 11 თვისა და 16 დღის შემდეგ, სამშაბათს, 7 დეკემბერს, 1847 წელს, თავის სახლში, მეიფერის კლიფორდ-სტრიტის 5 ნომერში, მუცლის აორტის გახეთქილი ანევრიზმის შედეგად გარდაიცვალა. 53 წლის იყო. მისი დაკრძალვიდან ექვსი დღის შემდეგ, 13 დეკემბერს, 1847 წელს, ჰაიგეიტის St. Michael's Church-ში ჩატარებულ ცერემონიაზე 500-ზე მეტი სტუდენტი, კოლეგა და მეგობარი მივიდა. ლისტონი Highgate Cemetery West, Terrace Catacombs-შიდაკრძალეს.
აორტის ანევრიზმა სიკვდილის ირონიული მიზეზი იყო. ასტლი კუპერმა (დღე 76), რომელიც შეიძლება ლისტონის თანამედროვედ და მენტორად მივიჩნიოთ, 1817 წელს ისტორიაში პირველად მუცლის აორტის ლიგაცია სცადა — სხეულის ქვედა ნახევრისთვის ცუდი პროგნოზი, მაგრამ პრინციპულად კუპერის ქირურგიული სიმამაცის ნიშანი. 30 წლის შემდეგ ლისტონი ზუსტად იმ ტიპის დაზიანების მსხვერპლი გახდა, რომლის მკურნალობასაც კუპერი იმ დღეს ცდილობდა. ქირურგიის ისტორიის შეკრული წრე.
მისი სიკვდილის შემდეგ მეგობრებმა და თაყვანისმცემლებმა დაუყოვნებლივ კომიტეტი შექმნეს (78 წევრი). ლისტონის ხსოვნისთვის ორი დიდი პატივისგება გადაწყდა: მარმარილოს ქანდაკება და „ლისტონის მედალი“. მედლის გაცემა 1848 წლიდან დაიწყო, როგორც ინგლისელი მოქანდაკის ლეონარდ ჩარლზ უაიონის (1826-1891) მიერ შექმნილი ბრინჯაოს მედლისა; University College London ყოველწლიურად მას ქირურგიაში გამორჩეული მიღწევებისა და ორიგინალური დაკვირვებისთვის გასცემდა. მედალი დღემდე გაიცემა. წინა მხარეს ლისტონის პროფილია, უკან კი ლათინური "Clinices Chirurgicae Inter Alumnos Coll. Univ. Lond. Peritissimo" (ლონდონის უნივერსიტეტის სტუდენტებს შორის კლინიკურ ქირურგიაში ყველაზე დახელოვნებულს) წარწერაა.
ქირურგიული ტრადიციის გადაცემა
ლისტონის ანატომიური სწავლებისა და ქირურგიული ფილოსოფიის ისტორიულმა გავლენამ მის სიცოცხლეს გაცილებით დიდხანს გაუძლო. ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაცემა მოწაფეების მეშვეობით მოხდა:
ლისტონის ორი საკვანძო მოწაფე
უილიამ სკუაირი (1825-1899): ახალგაზრდა ექიმი, რომელიც ლისტონის 21 დეკემბრის, 1846 წლის ეთერის ოპერაციაზე ეთერს აძლევდა. მოგვიანებით სკუაირი ბრიტანეთში ანესთეზიის პრაქტიკის ორგანიზების პიონერი გახდა. შექმნა საკუთარი სახელით ცნობილი ეთერის მოწყობილობა (სკუაირის ეთერის ინჰალატორი). თანამედროვე ანესთეზიოლოგიის ბრიტანეთში ინსტიტუციონალიზაციის ცენტრალური ფიგურა.
ჯოზეფ ლისტერი (1827-1912): ლისტონის მოწაფე UCH-ში. ლისტონისგან მემკვიდრეობით მიღებული ხელების დაბანის რეფლექსი მომდევნო 20 წელიწადში სამეცნიერო საფუძველზე გადაიყვანა. 1865 წლიდან კარბოლის მჟავით (ფენოლით) ჭრილობების გაწმენდის ტექნიკა განავითარა; 1867 წელს The Lancetჟურნალში გამოქვეყნებულმა მისმა სერიამ თანამედროვე ანტისეპტიკას საფუძველი ჩაუყარა. ლისტონის აორტის ანევრიზმით სიკვდილიდან 20 წლის შემდეგ ლისტერმა ქირურგია მიკრობიოლოგიური ცნობიერებით მთლიანად გარდაქმნა — იმ ადგილიდან დაიწყო, სადაც ლისტონი იყო.
მნიშვნელოვანი ოჯახური კავშირი: ჯოზეფ ლისტერმა 1856 წელს აგნეს საიმი ცოლად შეირთო — ჯეიმზ საიმის ქალიშვილი. საიმმა ედინბურგში 1833 წლის ანატომიის პროფესორობის კონკურსში ლისტონი დაამარცხა. ქირურგიის ისტორიის პატარა სამყარო: საიმის სიძემ, რომლის სიმამრმაც ლისტონი ედინბურგიდან განდევნა, ლისტონის ინტუიციური სისუფთავე სამეცნიერო ანტისეპტიკად აქცია.
ჯაჭვი, რომელიც თანამედროვე თურქულ ქირურგიულ პრაქტიკამდე მიდის
ლისტონის პირდაპირი გავლენა ოსმალურ/თურქულ მედიცინაზე შეზღუდულია — 1840-იან წლებში Tıphane-i Âmire-ის სტუდენტებს ევროპაში უმეტესად პარიზში აგზავნიდნენ; ლონდონისა და ედინბურგის გზა ნაკლებად გამოიყენებოდა. თუმცა ლისტონის ქირურგიული ხედვა — სწრაფი, გადამწყვეტი, ანატომიურად დაფუძნებული, ჰიგიენური რეფლექსებითა და ოპერაციის უკანასკნელ საშუალებად მიჩნევით — თანამედროვე ქირურგიის გლობალურ პარადიგმად ქცევასთან ერთად თურქულ მედიცინასაც ირიბი გზებით გადაეცა.
სტამბოლში თანამედროვე, მეცნიერებაზე დაფუძნებული ქირურგიის დამფუძნებელი ფიგურა, ჯემილ თოფუზლუ ფაშა (1866-1958), ლისტონის სიკვდილიდან 19 წლის შემდეგ დაიბადა. 1880-იან წლებში პარიზში სწავლობდა; შემდეგ ბერლინსა და ვენაში მუშაობდა. თურქეთში დაბრუნებისას ევროპის დაგროვილი ქირურგიული მემკვიდრეობა — ლისტონის ანატომიური სისწრაფე, ლისტერის ანტისეპტიკა, ჰალსტედის რადიკალური მასტექტომია, პასტერის მიკრობიოლოგია — Tıphane-i Âmire-ის მემკვიდრე სტამბოლის სამედიცინო სკოლაში გადაიტანა. თოფუზლუს ქირურგიული პრაქტიკა — სისხლდენის კონტროლი, ანატომიური სიზუსტე, ოპერაციის შემდგომი მეთვალყურეობა — იმავე ინტელექტუალურ ხეს ეკუთვნოდა, რომელსაც ლისტონის პირდაპირი მოწაფის პრაქტიკა. კიბოს ისტორიის თურქული გაგრძელება ჯემილ თოფუზლუს ნაშრომების მეშვეობით 92 დღეს დეტალურად განიხილება.
ანესთეზიამდელი ქირურგიიდან თანამედროვე ონკოლოგიურ ქირურგიამდე
ამ სტატიაში გადამოწმებული ცნობები
- დაბადება და სიკვდილი: 28 ოქტომბერი, 1794, ეკლსმაქანი, დასავლეთი ლოთიანი, შოტლანდია — 7 დეკემბერი, 1847, მეიფერი, ლონდონი (მუცლის აორტის გახეთქილი ანევრიზმა). 53 წლის ასაკში.
- მამა: ღირსი ჰენრი ლისტონი (შოტლანდიის ეკლესიის პასტორი და გამომგონებელი)
- დედა: მარგარეტ აირლენდი (კულროსი). გარდაიცვალა, როცა რობერტი 6 წლის იყო.
- ბაბუა: რობერტ ლისტონი უფროსი, შოტლანდიის ეკლესიის გენერალური ასამბლეის მოდერატორი
- მენტორი: დოქტორი ჯონ ბარკლი, ედინბურგელი ანატომი, 1810 წლიდან
- განათლება: 1808, ედინბურგის უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტი (14 წლის ასაკში)
- 1814: ედინბურგის სამეფო საავადმყოფოს შტატიანი ქირურგი (20 წლის ასაკში)
- 1816: ინგლისის ქირურგთა სამეფო კოლეჯის წევრობა (22 წლის ასაკში)
- 1818: ედინბურგის სამეფო საავადმყოფოს ქირურგი; საკუთარი ანატომიის კლასი გახსნა
- 1828: მაოპერირებელ ქირურგად დაწინაურება
- 1833: ედინბურგის ანატომიის პროფესორობისთვის განაცხადი, ჯეიმზ საიმთან დამარცხდა
- 1835: ლონდონის UCH, ბრიტანეთის პირველი კლინიკური ქირურგიის პროფესორი
- 1837: Practical Surgery და Elements of Surgery (ფილადელფია, Haswell-ის გამოცემა) პუბლიკაციები
- 1841: სამეფო საზოგადოების წევრი
- 1840-1847: ცხოვრება კლიფორდ-სტრიტის 5 ნომერში, მეიფერში
- 21 დეკემბერი, 1846: ბრიტანეთის/ევროპის პირველი ოპერაცია ეთერის ანესთეზიით. პაციენტი: ფრედერიკ ჩერჩილი (ბატლერი, მუხლს ზემოთ ამპუტაცია). ეთერის მიმცემი: დოქტორი უილიამ სკუაირი. ციტატა: „ეს იანკური ხრიკი, ბატონებო, მესმერიზმს სრულიად სჯაბნის!"
- სიმაღლე: 6 ფუტი და 2 დუიმი (188 cm). ძლიერი სხეული, მჭექარე ხმა.
- სისწრაფის ლეგენდა: ფეხის ამპუტაცია 2,5 წუთში (რიჩარდ გორდონი, Great Medical Disasters) ან 28 წამში (რეკორდი; ფლორენს ნაიტინგეილის Notes on Nursing ციტატა).
- 300% სიკვდილიანობის ლეგენდა: ისტორიულად დაუდასტურებელი (აპოკრიფული). სტანდარტული წყარო: გორდონი 1983.
- სიკვდილიანობის ნამდვილი მაჩვენებელი UCH-ში: 1840-იან წლებში დაახლოებით 10% (იმდროინდელ ჩვეულებრივ 25%-ზე დაბალი)
- გამოგონებები: ლისტონის დანა (საამპუტაციო დანა), ლისტონის არტაშანი (ბარძაყის ძვლის არტაშანი), ბულდოგის დამჭერი
- ლისტონის მედალი: 1848 წლის შემდეგ ბრინჯაოს; ლეონარდ ჩარლზ უაიონის (1826-1891) დიზაინი; University College London-ის ყოველწლიური ქირურგიული მედალი
- დაკრძალვა: Highgate Cemetery West, Terrace Catacombs (Camden, Greater London)
- მნიშვნელოვანი მოწაფეები: უილიამ სკუაირი (ეთერის მიცემა, 1846); ჯოზეფ ლისტერი (ანტისეპტიკა, 1867)
- ლისტერ-საიმის კავშირი: ჯოზეფ ლისტერმა 1856 წელს ლისტონის ყოფილი მეტოქის, ჯეიმზ საიმის ქალიშვილი, აგნეს საიმი ცოლად შეირთო
- რობერტ ნოქსი-ბერკი-ჰეარი: ლისტონმა 1827-1828 წლების ედინბურგის გვამების სკანდალებში ნოქსის წინააღმდეგ ღია ეთიკური პოზიცია დაიკავა
ანესთეზიის დაბადება — კროუფორდ ლონგი, ჰორას უელსი, უილიამ მორტონი და პირველობის ტრაგიკული ბრძოლა
ლისტონის მიერ ლონდონში 21 დეკემბერს, 1846 წელს გამოყენებულ ეთერს მედიცინის ისტორიკოსი „ოპერაციას, რომელმაც თანამედროვე ქირურგია დაიწყო“ უწოდებს. მაგრამ ამბის უკან, რომელმაც ლისტონს ეთერი გააცნო, სამი ამერიკელის პარალელური ისტორიები დგას: ჯორჯიელი სოფლის ექიმი კროუფორდ ლონგი (1815-1878), ბოსტონელი სტომატოლოგი ჰორას უელსი (1815-1848) და უელსის ყოფილი პარტნიორი უილიამ ტ. გ. მორტონი (1819-1868). სამივემ განაცხადა, რომ ეთერის ან აზოტის ქვეჟანგის ანესთეზიის „ნამდვილი გამომგონებელი“ იყო; სამივე სიღარიბეს, იმედგაცრუებასა და ტრაგიკულ სიკვდილს შეხვდა. ხვალ განვიხილავთ, რა მოხდა ამ შეჯიბრში, ვინ იყო მართალი და რატომ განვითარდა ანესთეზიის ისტორიის ყველაზე მტკივნეული ბრძოლა პირველობისთვის.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში ლისტონის ციტატები (Elements of Surgery წიგნის წინასიტყვაობა და „იანკური ხრიკის“ გამონათქვამი) ისტორიული წყაროებით გადამოწმებულია. 28 წამში ამპუტაციის რეკორდი და 300% სიკვდილიანობის ლეგენდა იმდროინდელი ქირურგიის ზეპირი ტრადიციიდან მომდინარე ამბებია, რომელთა პირველწყაროებით დადასტურება რთულია; სტატია ამ ნიუანსს გულდასმით ინარჩუნებს. კუპერ-ლისტონ-ლისტერის ქირურგიული მემკვიდრეობის ჯაჭვი თანამედროვე თურქული ქირურგიის ინტელექტუალურ წინაპრებს განსაზღვრავს; ჯემილ თოფუზლუს მეშვეობით დღევანდელობამდე მიმავალი ხიდი 92 დღეს დაწვრილებით განიხილება. ანესთეზიის პირველობის ბრძოლა (ლონგი-უელსი-მორტონი) 78 დღეს; ლისტერის ანტისეპტიკა მომდევნო დღეებში; ჰალსტედის რადიკალური მასტექტომია 110 დღეს დეტალურად განიხილება.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Liston R. Practical Surgery. London: John Churchill, 1837. (ლისტონის ძირითადი ქირურგიული სახელმძღვანელო.)
- Liston R. Elements of Surgery. Philadelphia: Haswell, Barrington, and Haswell, 1837. (ამერიკული გამოცემა; ფილოსოფიის „ქირურგმა უნდა იცოდეს, როდის არ უნდა ჩატარდეს ოპერაცია“ წყარო.)
- Liston R. Observations on Some Tumours of The Mouth and Jaws. Medico-Chirurgical Transactions 1837;20(1):165-199. doi:10.1177/095952873702000112. PMC2116728. PMID 20895635.
- Gordon R. Great Medical Disasters. London: Hutchinson, 1983. (ლისტონის მითოლოგიაში „უესტ-ენდის ყველაზე სწრაფი დანისა“ და 300% სიკვდილიანობის ამბების სტანდარტული პოპულარული წყარო.)
- Nightingale F. Notes on Nursing: What It Is, and What It Is Not. London: Harrison, 1860. (ლისტონის სისწრაფეზე მითითება: „სხვა თანაბარ პირობებში ოპერაციის საფრთხე მისი ხანგრძლივობის პროპორციულია.“)
- JAMA Editorial. Robert Liston (1794-1847), Surgeon of Edinburgh and London. JAMA 1965;194(3):292-293. PMID 5319604.
- Atlantic Magazine. "Time Me, Gentlemen": The Fastest Surgeon of the 19th Century. ოქტომბერი, 2012. (პოპულარული თხრობა, როცა ლისტონი ამფითეატრში სტუდენტებს „დრო დამინიშნეთ, ბატონებო“ ეუბნებოდა.)
- Fitzharris L. The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine. New York: Scientific American/Farrar, Straus and Giroux, 2017. (ლისტონის ბოლო წლები UCH-ში, 21 დეკემბრის, 1846 წლის ოპერაცია და პერიოდი, როცა ლისტერი სტუდენტად აკვირდებოდა.)
- Moore W. The Mesmerist: The Society Doctor Who Held Victorian London Spellbound. London: Weidenfield and Nicolson, 2017. (ლისტონის მეტოქე UCH-ში, ჯონ ელიოტსონი, და მესმერიზმ-ეთერის კონკურენცია.)
- Hill GB. Robert Liston (1794-1847), the fastest knife in the West End. PubMed ინდექსირებული ბიოგრაფიული ანალიზები. (24401493)
- Highgate Cemetery records. Robert Liston memorial, Terrace Catacombs, Highgate West. Find a Grave Memorial ID 6596.
- Bishop WJ. The Early History of Surgery. London: Robert Hale, 1960. (ანესთეზიამდელი ქირურგიული კულტურა და ლისტონის პერიოდი.)
- Snow SJ. Operations Without Pain: The Practice and Science of Anaesthesia in Victorian Britain. London: Palgrave Macmillan, 2006. (21 დეკემბრის, 1846 წლის ოპერაციის დეტალური ისტორიული ანატომია.)
ეს სტატია კიბოს ისტორია 365 დღეში სერიის 77 დღეა. რობერტ ლისტონი ანესთეზიამდე არსებული ქირურგიის ბოლო ათწლეულის საკულტო ფიგურაა; ამავე დროს ადამიანი, რომელმაც ეს ეპოქა დაასრულა ბრიტანეთის პირველი ეთერის ანესთეზიის ოპერაციით, რომელიც 21 დეკემბერს, 1846 წელს ჩაატარა. მეტსახელი „ლონდონის ყველაზე სწრაფი დანა“ იმდროინდელი კოლექტიური კულტურული მეხსიერებიდან მოდის; მიუხედავად იმისა, რომ 28 წამში ამპუტაციის რეკორდი და 300% სიკვდილიანობის ლეგენდა ისტორიულად სადავოა, ისინი ანესთეზიამდელი ქირურგიის ატმოსფეროს სწორად გადმოსცემენ. ლისტონის ნამდვილი სიკვდილიანობის მაჩვენებელი UCH-ში (დაახლოებით 10%) იმდროინდელ ჩვეულებრივ მაჩვენებელზე (~25%) დაბალი იყო; ანუ სისწრაფე + ანატომიის ცოდნა + ხელების დაბანის რეფლექსი ნამდვილ კლინიკურ სარგებელს ქმნიდა. ჯოზეფ ლისტერის 1865-1867 წლების კარბოლის მჟავის ანტისეპტიკა, უილიამ ჰალსტედის 1894 წლის რადიკალური მასტექტომია, ჯემილ თოფუზლუს თანამედროვე თურქული ქირურგია — ყველა ლისტონის მიერ გახსნილი ინტელექტუალური ჯაჭვის რგოლია. ასტლი კუპერი 76 დღეს, ანესთეზიის პირველობის ბრძოლა (ლონგი-უელსი-მორტონი) 78 დღეს, ჯემილ თოფუზლუ ფაშა 92 დღეს, ლისტერის ანტისეპტიკა და ჰალსტედის რადიკალური მასტექტომია მომდევნო დღეებში დეტალურად განიხილება. ყველა თარიღი და ბიოგრაფიული მონაცემი პირველწყაროებიდან (Practical Surgery 1837, Elements of Surgery 1837, Medico-Chirurgical Transactions 1837), გორდონი 1983, ფიცჰარისი 2017, JAMA 1965 და Highgate Cemetery-ის ჩანაწერებიდან არის შედგენილი. სტატია ისტორიულ-პოპულარული ხედვით მომზადდა; სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.