როგორ შეიქმნა პირველი ლიცენზირებული წამლები? ადრეული კლინიკური კვლევები

კლინიკური კვლევები თანამედროვე მედიცინის განუყოფელი ნაწილია და ამიტომ მათ ჩვენი ეპოქის პროდუქტად წარმოვიდგენთ. თუმცა 400 წლის წინ კვლევები სახელმწიფოს, წამლის ბაზარსა და მომხმარებელს შორის ურთიერთობების მნიშვნელოვან შუამავლად იქცა. ბევრს გააკვირვებს, რომ მარკეტინგსა და ლიცენზირებაში კლინიკური კვლევების გამოყენება და მთავრობების მონაწილეობით მათი რეგულირება 16. საუკუნემდე მიდის.

ადრეულ ახალ ხანაში ევროპის აფთიაქების წამლების უმეტესობა მკაცრ გამოცდას არ გადიოდა. თუმცა აფთიაქს გარეთ მკურნალების, ზოგისთვის შარლატანების მიერ გაყიდული არალიცენზირებული წამლები უფრო მკაცრ შემოწმებას საჭიროებდა; ზოგჯერ ამ პირებს კონკრეტული წამლის გაყიდვის ოფიციალური ნებართვა ჰქონდათ. 1500-იან წლებამდე ესპანეთსა და იტალიაში კერძო ლიცენზიის მიღების ჩამოყალიბებული პროცესები არსებობდა. სხვა რეგიონებში ოფიციალური პრაქტიკის დადგენას მეტი დრო დასჭირდა და მთავრობის მხარდაჭერისთვის კლინიკური კვლევა მნიშვნელოვან იარაღად იქცა.

მაგალითად, 1580 წელს მაღაროელმა Andreas Berthold-მა (გარდ. 1610) გერმანია შემოიარა სასწაულებრივი წამლისა და ანტიდოტის, Silesian terra sigillata-ს გასავრცელებლად. იგი Striga-ს, დღევანდელი პოლონური Strzegom-ის ბორცვების განსაკუთრებული თიხით მზადდებოდა პატარა ტაბლეტებად. მრავალი ანტიდოტის მსგავსად, „ყველაფრის მკურნალად“ იყიდებოდა ყველა შხამისა და რამდენიმე დაავადების, მათ შორის ჭირის წინააღმდეგ. აღმოჩენას ქალაქის ექიმ Johannes Montanus-ს (1531–1604) მიაწერდნენ, თუმცა მთავარი გამყიდველი და საჯარო წარმომადგენელი Berthold გახდა. მარტო მტკიცებების ნაცვლად მან ხელისუფლებას საკუთარი გამოცდა შესთავაზა.

ექიმებმა, მთავრებმა და ქალაქის ლიდერებმა მოწამლულ საცდელ ობიექტებზე სამი მნიშვნელოვანი კვლევა ჩაატარეს. გერმანიის Jülich-ის მერმა მცირე ცდაში ერთ ძაღლს შხამის დიდი დოზა და ანტიდოტი მისცა, მეორეს მხოლოდ შხამი. პირველი გადარჩა, მეორე მოკვდა. Hesse-Kassel-ის მთავარმა Wilhelm IV-მ (1532–1592) ექიმებს რვა ძაღლითა და 4 სხვადასხვა შხამით წამლის გამოცდა უბრძანა.

ანტიდოტი მხოლოდ ნახევარმა მიიღო და ყველა გადარჩა. მეორე ნახევარი დიდი ტანჯვით მოკვდა, გარდა ერთისა, რომელსაც მთავარმა შეიბრალა, ნახევარი დოზა მისცა და გამოჯანმრთელდა. ამ წარმატების შემდეგ Hohenlohe-ს მთავარმა Wolfgang II-მ (1546–1610) ექიმებს 1581 წელს მსჯავრდებულზე Silesian terra sigillata-ს გამოცდა უბრძანა იმის გასაგებად, მოქმედებდა თუ არა ადამიანზეც ისე, როგორც ცხოველზე. პატიმარი გადარჩა და ამით ეფექტიანობის დამატებითი მტკიცებულება შეიქმნა.

სამივე კვლევის ხელმძღვანელებმა Berthold-ს ეფექტიანობის ხელმოწერილი და ბეჭდიანი ოფიციალური დასტურები მისცეს. წერილები მან უპირატესობების აღმწერ წიგნში ჩართო, რომელიც 1587 წელს ინგლისურად ითარგმნა.

ლიცენზიის ძალის არქონის მიუხედავად, პატივცემული პოლიტიკური ლიდერების დასტურმა Berthold-ისა და Silesian terra sigillata-ს რეპუტაცია გაზარდა; წამალი უკვე ნიურნბერგიდან ლონდონამდე იყიდებოდა. თუმცა 1580-იანი წლების ბოლოს იმპერატორმა Rudolf II-მ გაყიდვის განსაკუთრებული ლიცენზია Striga-ს მიანიჭა და Berthold-მა მარკეტინგის უფლება დაკარგა. Montanus-მა გამოცემულ ნაშრომებში მისი სანდოობაც შეარყია. კვლევებმა, თუმცა არა მისთვის სასურველად, მონოპოლიური ბაზრის შექმნას შეუწყო ხელი.

ანტიდოტის კვლევები სამედიცინო ცოდნისა და წამლის ბაზრის რეგულირების მზარდი ტენდენციის თვალსაჩინო მაგალითია. 1600-იანი წლების ბოლოს საფრანგეთის ბურბონები ახალი კომპონენტების გამომგონებლებს რეგულარულად მონოპოლიას ანიჭებდნენ. კანდიდატები საკუთარ „საიდუმლო წამლებს“, ზოგჯერ კლინიკური მტკიცებულებებით, მეფის პირად ექიმს ან სამეფო წევრებს წარუდგენდნენ. წარმატებისას იღებდნენ სამეფო „საპატენტო წერილს“ ან „დაწინაურების მოწმობას“, რომელიც მთელ საფრანგეთში კანონიერ მონოპოლიას და ყალბისმქნელებისთვის დიდ ჯარიმებს ითვალისწინებდა. ვერსალში კარგი კავშირები მონოპოლიის გასაძლიერებლად ხშირად ძალიან მნიშვნელოვანი იყო.

წინათანამედროვე პოლიტიკური ელიტისა და დღევანდელი ფარმაცევტული ინდუსტრიის ფარული გარიგებების შესახებ შეშფოთების პარალელურად, სამეფო ექიმი Claude Jean-Baptiste Dodart (1664–1730) ზეწოლას გრძნობდა, რომ გავლენიანი მოხელეებისა და სამეფო ოჯახის სამედიცინო ფავორიტებისთვის პრივილეგია მიენიჭებინა. 1728 წელს მან ახალი წამლების შეფასება ექიმების, ქირურგებისა და ფარმაცევტების კომიტეტს გაუზიარა. კომიტეტს უნდა დაედგინა სიახლე და გამოევლინა შენიღბული, ფარმაკოპეაში უკვე „საზოგადოებრივ საკუთრებად“ არსებული წამლები, ანუ 18. საუკუნის გენერიკები. რეფორმა ხანმოკლე აღმოჩნდა: მის ერთ-ერთ მემკვიდრე Jean-Baptiste Sénac-ს (1693–1770) კომიტეტის აზრის გაუთვალისწინებლად ფულის სანაცვლოდ დამტკიცებას მიაწერდნენ.

მონოპოლიის მინიჭების მხარდამჭერი წამლის გამოცდა ზოგჯერ სამხედრო მომარაგებას უკავშირდებოდა. მოხელეებმა შენიშნეს, რომ ტიფი, მუცლის ტიფი, მალარია და დიზენტერია ბრძოლაზე მეტ ჯარისკაცსა და მეზღვაურს კლავდა. ამიტომ კრიტიკული წამლების მიმწოდებელი კონტრაქტორები სჭირდებოდათ.

17. საუკუნის საფრანგეთში მონოპოლიისა და სამხედრო გამოყენებისთვის ყველაზე ცნობილი გამოცდილი წამალი გერმანიაში დაბადებული ექიმის Adrien Helvétius-ის (1662–1727) დიზენტერიის საშუალება იყო. ძირითადი ნივთიერება ბრაზილიური ipecacuanha (ipecac) ფესვი გახლდათ. მისი საიდუმლო მომზადებით ძლიერი ღებინების გამომწვევი თვისება მცირდებოდა, რათა წამალს საჭმლის მომნელებელ გზამდე მიეღწია და დიზენტერიაზე „განსაკუთრებული ეფექტი“ გამოევლინა. ეფექტიანობის დასადასტურებლად Louis XIV-ის საზღვაო მდივანმა პარიზის საავადმყოფოებში ორი სამეფო პრაქტიკოსის ზედამხედველობით გამოცდა უბრძანა. საავადმყოფოებს ამბიციურ სამედიცინო მეწარმეებთან თანამშრომლობა დიდად არ სურდათ. როდესაც Helvétius-მა ოთხი კაცის Hôtel-Dieu-დან საკუთარ მამულში გადაყვანა სცადა კვლევის უკეთ სამართავად და მათ იზოლირებისთვის, რელიგიური ხელმძღვანელისა და მედდების წინააღმდეგობას წააწყდა. დროის დასაზოგად სამეფო მოხელეებს მიმართა და მათ საავადმყოფოს მეფის ბრძანებისა და მისი მოთხოვნების შესრულება უბრძანეს. კვლევა წარმატებით დასრულდა და 1688 წელს წამლის წარმოებისა და გაყიდვის მონოპოლია მიიღო. 18-ე საუკუნეში ბრიტანეთის ფლოტის სურავანდის წამლის კვლევებიც სამხედრო წახალისების მაგალითია.

კვლევამ აჩვენა, რომ სამეფოსთან ახლო პრაქტიკოსების მიერ ცხოველებსა და ადამიანებზე წარმატებული ცდები 1500-1800 წლებში წამლის მონოპოლიის გამცემი მოხელეებისთვის მნიშვნელოვანი მტკიცებულება იყო. თუმცა ფართო პატრონაჟისა და ძალაუფლებით მართულ ადრეული ახალი ხანის ქალაქებში განაცხადისა და ტესტირების პროცესები კვლავ გაურკვეველია.

დღევანდელი წამლის ბაზრის ინტელექტუალური საკუთრება 1790 წლიდან მიმდინარე პატენტით დაიწყო. მანამდე გაყიდვის მონოპოლია მეწარმის უფლებად კი არა, სამეფოს საჩუქრად ენიჭებოდა. განმანათლებლობის ბოლოს ახალი ლიბერალური აზრი გამომგონებლის მოგების მიღების უნარს პრივილეგიის ნაცვლად უფლებად ხედავდა. ეს შეხედულებები მოითხოვდა ცოდნის საჯარო გამჟღავნებას, მონოპოლიის დროის შეზღუდვასა და სახელმწიფო საპატენტო უწყებების მართვას. თუმცა ინტელექტუალური საკუთრების უფრო ძველ აბსოლუტისტურ ფორმას სახელმწიფო დამტკიცებულ მონოპოლიებთან მიმართებით უკვე მობილიზებული წამლის კვლევები ჰქონდა.