სამედიცინო ტურიზმის ახალი სახეობა — მოგზაურობა სიცოცხლის დასასრულებლად

სიცოცხლის ბოლო პერიოდს მიახლოებული მრავალი პაციენტი რთულ გადაწყვეტილებებს იღებს, რათა სიცოცხლის დასრულება თავად აკონტროლოს. ამერიკის შეერთებულ შტატებში, იმ შტატებში, სადაც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება კანონიერია, ამ გადაწყვეტილების მისაღებად სხვადასხვა პირობის შესრულებაა საჭირო. ვერმონტისა და ორეგონის მსგავსი შტატები პაციენტებს არჩევანს სთავაზობს და ბინადრობის მოთხოვნის გაუქმების მსგავსი რეგულაციებით ამ შესაძლებლობაზე წვდომას მეტ ადამიანს აძლევს. ამ სტატიაში განხილულია პაციენტ ფრანსინ მილანოს გამოცდილება საკუთარი სიცოცხლის დასასრულის დაგეგმვისას და ამ გზაზე წარმოქმნილი სირთულეები.

აშშ-ის ვერმონტისა და ორეგონის შტატებში პაციენტებს, რომლებიც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულებას ირჩევენ, სიცოცხლის ექვს თვეზე ნაკლები უნდა ჰქონდეთ დარჩენილი, ფსიქიკურად და კოგნიტიურად ჯანმრთელები უნდა იყვნენ და ფიზიკურად უნდა შეეძლოთ სიცოცხლის დასასრულებელი მედიკამენტების მიღება.

ფრანსინ მილანომ, მას შემდეგ, რაც დაუდგინეს საკვერცხის კიბოს რეციდივი, რომლის დამარცხებაც 20 წლის წინ ეგონა, მომდევნო 18 თვეში პენსილვანიის სახლიდან ვერმონტში ორჯერ იმოგზაურა. ამ მოგზაურობების მიზანი არ ყოფილა თხილამურებით სრიალი, ლაშქრობა ან შემოდგომის ფოთლების დათვალიერება; მიზანი სიცოცხლის დასრულების დაგეგმვა იყო.

ლანკასტერში მცხოვრებმა 61 წლის მილანომ თქვა: „ნამდვილად მინდოდა თავად გამეკონტროლებინა, როგორ დავტოვებდი ამ სამყაროს. გადავწყვიტე, რომ ეს ჩემთვის ერთ-ერთი არჩევანი იყო.“

სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება მილანოსთვის შესაძლო არჩევანი არ იყო, როდესაც 2023 წლის დასაწყისში გაიგო, რომ მისი დაავადება განუკურნებელი იყო. მაშინ მას შვეიცარიაში უნდა ემოგზაურა ან ეცხოვრა იმ 10 შტატიდან ერთ-ერთში, რომლებიც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულებას უშვებდა, ან ვაშინგტონში.

თუმცა ვერმონტმა 2023 წლის მაისში ბინადრობის მოთხოვნა გააუქმა, ორი თვის შემდეგ კი იგივე ნაბიჯი ორეგონმაც გადადგა. (მონტანაში 2009 წლის სასამართლოს გადაწყვეტილება ფაქტობრივად უშვებს სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულებას, თუმცა გადაწყვეტილებაში ბინადრობის წესები მკაფიოდ არ არის მითითებული. ნიუ-იორკსა და კალიფორნიაშიც ცოტა ხნის წინ განიხილავდნენ კანონების მიღებას, რომლებიც სხვა შტატებიდან ჩამოსულ ადამიანებს სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულების საშუალებას მისცემდა, მაგრამ ეს რეგულაციები არ მიიღეს.)

შეზღუდული არჩევანისა და ისეთი სირთულეების მიუხედავად, როგორიცაა ახალ შტატში ექიმის მოძებნა, სიცოცხლის დასრულების ადგილის განსაზღვრა და მოგზაურობა მაშინ, როცა ოთახიდან გასვლაც კი ძნელია, ათეულობით ადამიანმა სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასასრულებლად ამ ორ შტატში ჩასვლა შეძლო.

ვერმონტის ჯანდაცვის დეპარტამენტის თანახმად, 2023 წლის მაისიდან ამ ივნისამდე ვერმონტში სიცოცხლის დასასრულებლად სულ მცირე 26 ადამიანი ჩავიდა. ეს შტატში რეგისტრირებული დახმარებით სიცოცხლის დასრულების შემთხვევების დაახლოებით 25%-ს შეადგენს. ორეგონში კი 2023 წელს სხვა შტატებიდან ჩამოსულმა 23 პაციენტმა აირჩია სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება, რაც შტატის საერთო რაოდენობის 6%-ზე ოდნავ მეტია.

პორტლენდში სიცოცხლის ბოლო პერიოდის მოვლისადმი მიძღვნილი კლინიკის მქონე ონკოლოგმა, დოქტორმა ჩარლზ ბლანკემ, აღნიშნა, რომ ორეგონის მაჩვენებელი, სავარაუდოდ, არასრულად არის აღრიცხული და მის ზრდას მოელის. მისი თქმით, ბოლო ერთი წლის განმავლობაში კვირაში ორიდან ოთხამდე პაციენტს იღებდა სხვა შტატებიდან, რაც მისი პრაქტიკის დაახლოებით მეოთხედს შეადგენდა; ზარებს კი აშშ-ის ყველა კუთხიდან — ნიუ-იორკიდან, კაროლინებიდან, ფლორიდიდან და „უამრავს ტეხასიდან“ — იღებდა. თუმცა, მაშინაც კი, თუ პაციენტები მზად არიან მოგზაურობისთვის, ეს არ ნიშნავს, რომ პროცესი მარტივია ან სასურველ შედეგს აღწევენ.

დოქტორმა ბლანკემ თქვა: „კანონი საკმაოდ მკაცრად განსაზღვრავს, რა უნდა გაკეთდეს“.

ისევე, როგორც სხვა შტატები, რომლებიც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულებას უშვებს, ორეგონი და ვერმონტიც მოითხოვს პაციენტების შეფასებას ორი ექიმის მიერ. პაციენტებს სიცოცხლის ექვს თვეზე ნაკლები უნდა ჰქონდეთ დარჩენილი, ფსიქიკურად და კოგნიტიურად ჯანმრთელები უნდა იყვნენ და სიცოცხლის დასასრულებელი მედიკამენტების მიღება უნდა შეეძლოთ. ჩანაწერები და დოკუმენტები შესაბამის შტატში უნდა განიხილონ. ამის შეუსრულებლობა სხვა შტატში სამედიცინო პრაქტიკის განხორციელებას ნიშნავს, რაც სამედიცინო ლიცენზირების მოთხოვნებს არღვევს. იმავე მიზეზით პაციენტები შტატში უნდა იმყოფებოდნენ პირველი გასინჯვისას, მედიკამენტების მოთხოვნისას და მათი მიღებისას.

ორგანიზაცია Death With Dignity-ის აღმასრულებელი დირექტორი პეგ სანდინი ამბობს, რომ შტატების საკანონმდებლო ორგანოები ამ შეზღუდვებს უსაფრთხოების ზომად იყენებს, რათა დააბალანსოს სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულების მომთხოვნი პაციენტების უფლებების დაცვა და ისეთი კანონების არმიღების ვალდებულება, რომლებმაც შეიძლება სხვებს ზიანი მიაყენოს. თუმცა, ამ მიდგომის მრავალი მხარდამჭერის მსგავსად, იგი აღნიშნავს, რომ ეს წესები უკვე ტანჯვაში მყოფ ადამიანებს ზედმეტ ტვირთს აკისრებს.

ვერმონტში პალიატიური მედიცინის ექიმმა დიანა ბარნარდმა თქვა, რომ ზოგიერთი პაციენტი დანიშნულ შეხვედრაზეც ვერ მიდის. „პაციენტები ხშირად ძალიან მძიმედ არიან ან მოგზაურობა არ სურთ, ამიტომ შეხვედრის ხელახლა დაგეგმვა ხდება საჭირო,“ — თქვა მან. „ადამიანებს აქ ჩამოსასვლელად მნიშვნელოვანი ენერგიის დახარჯვას ვთხოვთ, მაშინ როცა ისინი ამ არჩევანზე წვდომას საკუთარ სახლთან უფრო ახლოს იმსახურებენ.“

სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულების მოწინააღმდეგეებს შორის არიან რელიგიური ჯგუფები, რომლებიც სიცოცხლის წართმევას ამორალურად მიიჩნევს, და ექიმები, რომლებიც აცხადებენ, რომ მათი მიზანი სიცოცხლის დასრულება კი არა, ადამიანებისთვის სიცოცხლის ბოლო პერიოდის შემსუბუქებაა.

2022 წელს გამოქვეყნებული წიგნისთვის „The Day I Die: The Untold Story of Assisted Dying in America“ ანთროპოლოგმა ანიტა ჰანიგმა ათეულობით ტერმინალურ პაციენტს ჩაუტარა ინტერვიუ. იგი არ ფიქრობს, რომ ფედერალური კანონი ამ საკითხს ახლო მომავალში გადაწყვეტს. როგორც 2022 წელს აბორტის საკითხზე, უზენაესმა სასამართლომ 1997 წელს სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება შტატების უფლებამოსილებად განსაზღვრა.

2023-24 წლების საკანონმდებლო სესიებზე 19 შტატმა, მათ შორის ფრანსინ მილანოს მშობლიურმა პენსილვანიამ, სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულების დამშვები კანონები განიხილა. კანონი მხოლოდ დელავერში მიიღეს, თუმცა გუბერნატორს ამ საკითხზე ჯერ ნაბიჯი არ გადაუდგამს.

სანდინის თქმით, მრავალი შტატი თავდაპირველად შემზღუდავ კანონებს იღებდა — მაგალითად, 21-დღიანი ლოდინის პერიოდსა და ფსიქიატრიულ შეფასებას მოითხოვდა — თუმცა დროთა განმავლობაში აუქმებდა დებულებებს, რომლებიც ზედმეტ ტვირთად გამოიკვეთა. მისი თქმით, ეს ოპტიმიზმს აძლევს, რომ უფრო მეტი შტატი მიჰყვება ვერმონტისა და ორეგონის მაგალითს.

მილანოს ერჩივნა მეზობელ ნიუ-ჯერსიში წასვლა, სადაც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება 2019 წლიდან კანონიერია, მაგრამ ბინადრობის მოთხოვნამ ეს შეუძლებელი გახადა. მიუხედავად იმისა, რომ ორეგონში უფრო მეტი შესაბამისი მომსახურების მიმწოდებელია, ვიდრე სოფლის ტიპის ვერმონტში, მილანომ ქვეყნის ერთი ბოლოდან მეორეში მოგზაურობას მანქანით ცხრასაათიანი მგზავრობა ამჯობინა.

მილანოსთვის ლოგისტიკური საკითხები გადამწყვეტი იყო, რადგან იცოდა, რომ დაბრუნება მოუწევდა. როცა 2023 წლის მაისში მეუღლესა და და-ძმასთან ერთად ვერმონტში იმოგზაურა, სიცოცხლის დასრულებისთვის მზად არ იყო. ფიქრობდა, რომ შემდეგი ჩასვლისას მედიკამენტების მოთხოვნისთვის მზად იქნებოდა. შემდეგ მედიკამენტის მისაღებად 15 დღე უნდა მოეცადა.

ლოდინის პერიოდი სტანდარტული მოთხოვნაა იმისთვის, რასაც ბარნარდი „გადაწყვეტილების გააზრების დროს“ უწოდებს, თუმცა ბევრს ეს უკვე გაკეთებული აქვს. ზოგიერთმა შტატმა ეს პერიოდი შეამცირა ან, ორეგონის მსგავსად, მისგან გათავისუფლების შესაძლებლობა შემოიღო.

ლოდინის ეს პერიოდი პაციენტებისთვის შეიძლება რთული იყოს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ საკუთარ სამედიცინო გუნდს, სახლსა და ოჯახს არიან მოშორებული. ბლანკემ აღნიშნა, რომ ორეგონის ერთი მცხოვრების სიცოცხლის დასრულებას დაახლოებით 25 ნათესავი დაესწრო, სხვა შტატებიდან ჩამოსულებს კი, ჩვეულებრივ, მხოლოდ ერთი ადამიანი მოჰყავთ. სიცოცხლის დასრულების ადგილის პოვნა შეიძლება პრობლემას წარმოადგენდეს ორეგონის იმ მცხოვრებთათვისაც, რომლებიც მოვლის დაწესებულებებში ან ისეთ საავადმყოფოებში იმყოფებიან, სადაც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულება დაუშვებელია; სხვა შტატების მცხოვრებთათვის კი ეს განსაკუთრებით რთულია.

როდესაც ორეგონმა ბინადრობის მოთხოვნა გააუქმა, ბლანკემ Craigslist-ზე განცხადება განათავსა და გამოხმაურებები გამოიყენა იმ ადგილების სიის შესადგენად, სადაც პაციენტებს სიცოცხლის დასრულება შეეძლოთ; მათ შორის იყო მოკლევადიანი საცხოვრებლებიც. სანდინის თქმით, მსგავსი სიები აქვთ არაკომერციულ ორგანიზაციებსაც იმ შტატებში, სადაც სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლის დასრულების შესახებ კანონები მოქმედებს.

მილანო ჯერ არ მისულა იმ ეტაპამდე, რომ სიცოცხლის დასასრულებელი მედიკამენტების მისაღებად ადგილი მოეძებნა. სინამდვილეში, ვერმონტში პირველი მოგზაურობის შემდეგ შედარებით ჯანმრთელად გატარებული წლის გამო მან ექვსთვიან ნებართვას ვადა გაატარა.

თუმცა ივნისში კიდევ ერთი ექვსთვიანი პერიოდის გასახსნელად კვლავ გზას გაუდგა. ამჯერად წავიდა მეგობართან ერთად, რომელსაც ავტოსახლი ჰქონდა. შტატის საზღვრის გადასაკვეთად ექვსი საათი იმგზავრეს. სათამაშო მოედანსა და სუვენირების მაღაზიაში გაჩერების შემდეგ მილანომ, ექიმებთან პირისპირ შესახვედრად ბერლინგტონში კიდევ სამი საათის მგზავრობის ნაცვლად, პარკინგზე დაჯდა და შეხვედრა Zoom-ის საშუალებით გამართა.

მილანომ თქვა: „არ ვიცი, იყენებენ თუ არა GPS-ით თვალთვალს, IP მისამართს ან მსგავს რამეებს, მაგრამ არაკეთილსინდისიერად მოქცევას ვერ გავბედავდი,“.

ეს არ არის ერთადერთი რამ, რაც მილანოს აშინებს. იგი შიშობს, რომ შესაძლოა იმდენად მძიმედ გახდეს, რომ ვერმონტში დაბრუნება ვეღარ შეძლოს; ხოლო თუ დაბრუნდება, არ იცის, ექნება თუ არა მედიკამენტების მიღების გამბედაობა. ბლანკეს თანახმად, ნებართვის მქონე ადამიანების დაახლოებით მესამედი სამედიცინო დახმარებით სიცოცხლეს არ ასრულებს. მათთვის ხშირად საკმარისია იმის ცოდნა, რომ აქვთ ძალა, თავად აკონტროლონ, როდის დაასრულებენ სიცოცხლეს.

მილანო აღნიშნავს, რომ მადლიერია ამ შესაძლებლობისთვის ახლა, როდესაც მოგზაურობისთვის საკმარისად ჯანმრთელია და ცხოვრებით ტკბობა შეუძლია. „ნეტავ უფრო მეტ ადამიანს ჰქონდეს ეს არჩევანი,“ — დასძენს იგი.