შესაძლებელია თუ არა კუჭის კიბოს პრევენცია? ვის აქვს მაღალი რისკი და რა უნდა გაკეთდეს?

კუჭის კიბო მსოფლიოში კვლავ პრევენცირებად კიბოსთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია.

2022 წლის მონაცემებით, მსოფლიოში დაახლოებით კუჭის კიბოს 967 ათასი ახალი შემთხვევა დიაგნოზირდა და 660 ათასი ადამიანი ამ დაავადებით გარდაიცვალა. ეს რიცხვები აჩვენებს, რომ კუჭის კიბო გლობალური ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვან საფრთხედ რჩება.

კუჭის კიბოს ძირითადი მიზეზები

კუჭის კიბო რთული დაავადებაა, რომელიც გარემოსა და გენეტიკური ფაქტორების ერთობლიობით ვითარდება. ძირითადი რისკფაქტორებია:

• Helicobacter pylori (H. pylori) ინფექცია: კუჭის ლორწოვანზე ქრონიკული ანთების გამოწვევით კიბოს განვითარებას შეიძლება შეუწყოს ხელი.

• მარილიანი და დამუშავებული საკვების ჭარბი მიღება: ნიტრიტისა და ნიტრატის შემცველმა საკვებმა შეიძლება კანცეროგენული ნაერთების წარმოქმნას შეუწყოს ხელი.

• მოწევა: თამბაქოს პროდუქტები კუჭის კიბოს რისკის გამზრდელ ქიმიურ ნივთიერებებს შეიცავს.

• ოჯახური ისტორია და გენეტიკური მიდრეკილება: პირველი ხარისხის ნათესავებში კუჭის კიბოს ისტორია ინდივიდუალურ რისკს ზრდის.

• ქრონიკული და ატროფიული გასტრიტი: კუჭის ლორწოვანის ხანგრძლივმა ანთებამ კიბოს განვითარებას შეიძლება შეუწყოს ხელი.

• სიმსუქნე და ფიზიკური უმოქმედობა: მეტაბოლურმა ცვლილებებმა და ჰორმონულმა დისბალანსმა კიბოს რისკი შეიძლება გაზარდოს.

რატომ არ არსებობს კუჭის კიბოს რუტინული სკრინინგის პროგრამა?

კუჭის კიბოსთვის ზოგად მოსახლეობაზე გათვლილი სტანდარტული სკრინინგის პროგრამა არ არსებობს. ამას რამდენიმე მიზეზი აქვს:

• დაბალი სიხშირე: ზოგ ქვეყანაში კუჭის კიბოს ინციდენტობა, ანუ სიხშირე, დაბალია, რაც ფართომასშტაბიანი სკრინინგის ხარჯთეფექტურობას ამცირებს.

• სკრინინგული ტესტების შეზღუდვები: არსებული მეთოდები, მაგალითად ენდოსკოპია, ინვაზიურია და მთელი მოსახლეობის მასშტაბით მათი ჩატარება რთულია.

• არასაკმარისი მტკიცებულებები: ზოგად მოსახლეობაში სკრინინგით სიკვდილიანობის შემცირების საკმარისი მტკიცებულება არ არსებობს.

თუმცა მაღალი რისკის მქონე პირებში, მაგალითად H. pylori ინფექციის ან ოჯახური ისტორიის შემთხვევაში, მიზნობრივი სკრინინგი და მონიტორინგია რეკომენდებული.

კიბოს ტიპები რუტინული სკრინინგის პროგრამებით

ზოგი კიბოსთვის ეფექტური სკრინინგული ტესტები არსებობს და მათ ადრეული დიაგნოსტიკისა და სიკვდილიანობის შემცირებისთვის მნიშვნელობა აქვს:

• ძუძუს კიბო: მამოგრაფიული სკრინინგი რეკომენდებულია 40 წლისა და უფროსი ქალებისთვის.

• საშვილოსნოს ყელის კიბო: პაპ-ნაცხი და HPV ტესტები რეგულარული ინტერვალებით ტარდება 21 წლისა და უფროს ქალებში.

• კოლორექტალური კიბო: კოლონოსკოპია და განავლის ტესტები რეკომენდებულია 45 წლისა და უფროსი პირებისთვის.

• ფილტვის კიბო: მაღალი რისკის პირებში რეკომენდებულია დაბალდოზიანი კომპიუტერული ტომოგრაფიით (DDBT) სკრინინგი.

ამ პროგრამებით დაავადება ადრეულ სტადიაზე ვლინდება და მკურნალობის წარმატება იზრდება.

ვის აქვს კუჭის კიბოს მაღალი რისკი?

კუჭის კიბოს, ჩვეულებრივ, ზოგად მოსახლეობაში დაბალი სიხშირე აქვს , ამიტომ საყოველთაო სკრინინგი რეკომენდებული არ არის. თუმცა პირთა გარკვეულ ჯგუფებში რისკი მნიშვნელოვნად მატულობს და მათთვის მიზნობრივი სკრინინგი და დაკვირვებაა რეკომენდებული.

1. Helicobacter pylori (H. pylori)-დადებითი პირები

• H. pylori ინფექცია ქრონიკული გასტრიტის, ატროფიული გასტრიტისა და ნაწლავური მეტაპლაზიის განვითარებით კუჭის კიბოს რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.

• მაღალ რისკად განსაკუთრებით ხანგრძლივი ინფექცია მიიჩნევა.

2. პირველი ხარისხის ნათესავებში ოჯახური ისტორიის მქონენი

• თუ დედას, მამას, და-ძმას ან სხვა პირველი ხარისხის ნათესავს კუჭის კიბო ჰქონდა, პირის რისკი დაახლოებით 2-3-ჯერ იზრდება.

3. ენდემური რეგიონებიდან ჩამოსული იმიგრანტები

• იაპონიიდან, სამხრეთ კორეიდან, ჩინეთიდან, ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკიდან, აღმოსავლეთ ევროპიდან და მსგავსი კუჭის კიბოს მაღალი ინციდენტობის მქონე ქვეყნებიდან ჩამოსული პირები რისკს ინარჩუნებენ აშშ-ისა და ევროპის მსგავსი დაბალი რისკის ადგილებში გადასვლის შემდეგაც.

• ეს განსაკუთრებით პირველი თაობის იმიგრანტებში არის გამოხატული.

4. კუჭის წინასიმსივნური დაზიანებების მქონე პირები

• ქრონიკული ატროფიული გასტრიტი

• კუჭის ნაწლავური მეტაპლაზია (GIM) — განსაკუთრებით არასრული ტიპის შემთხვევები

• კუჭის დისპლაზია — დაბალი ან მაღალი ხარისხის
  ეს დაზიანებები უშუალოდ მონაწილეობს კუჭის ადენოკარცინომის განვითარების პროცესში.

5. გენეტიკური და მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომების მქონენი

• მემკვიდრეობითი დიფუზური კუჭის კიბო (HDGC) – CDH1 გენის მუტაციის მატარებლები

• Lynch-ის სინდრომი (HNPCC) — DNA-ის აღდგენის გენების მუტაცია

• Peutz-Jeghers-ის სინდრომი, იუვენილური პოლიპოზის სინდრომი, FAP — მსხვილი ნაწლავის ადენომატოზური პოლიპოზი და მსგავსი პოლიპოზური სინდრომებიც შეიძლება კუჭის კიბოს რისკს ზრდიდეს.

6. კუჭის პოლიპების მქონენი, განსაკუთრებით ადენომატოიდური ტიპის

• განსაკუთრებით ადენომის ტიპის კუჭის პოლიპებს დისპლაზიისა და კარცინომის განვითარების რისკი აქვს.

7. კუჭზე ოპერაციის ისტორიის მქონენი

• განსაკუთრებით ნაწილობრივი გასტრექტომიის შემდეგ კუჭის დარჩენილ ქსოვილში კიბოს განვითარების რისკი იზრდება, განსაკუთრებით თუ ოპერაციიდან >15 წელია გასული.

სკრინინგის ახალი სახელმძღვანელო მაღალი რისკის პირებისთვის

განსაკუთრებით მაღალი რისკის მქონე პირებში დროული ენდოსკოპიური სკრინინგი და დაკვირვება ამ სერიოზული დაავადების ადრეულ დიაგნოსტიკასა და პრევენციაში გადამწყვეტ როლს ასრულებს. 2025 წელს ამერიკის გასტროენტეროლოგიურმა ასოციაციამ (AGA, American Gastroenterological Association), უახლესი მეცნიერული მიღწევების ამსახველი განახლებული კლინიკური პრაქტიკის სახელმძღვანელო გამოაქვეყნა და ექიმებს მკაფიო, გამოსაყენებელი მითითებები შესთავაზა.

ამ სტატიაში AGA-ს ახალი სახელმძღვანელოს მიხედვით განვიხილავთ კუჭის კიბოს პრევენციის სკრინინგისა და დაკვირვების პროტოკოლებს, რისკფაქტორებსა და კლინიკურ მიდგომებს.

AGA-მ, ACG-მ და ASGE-მ ძალები გააერთიანეს

AGA-ს 2025 წლის თებერვალში Gastroenterology ჟურნალში გამოქვეყნებული სახელმძღვანელო მომზადდა ამერიკის გასტროენტეროლოგიის კოლეჯის (ACG) და ამერიკის გასტროინტესტინური ენდოსკოპიის საზოგადოების (ASGE) ორ სხვა მნიშვნელოვან დოკუმენტთან შეთანხმებულად:

• ACG-ის კლინიკური სახელმძღვანელო კუჭის წინასიმსივნური მდგომარეობების დიაგნოსტიკისა და მართვის შესახებ (2025)

• ზედა GI ენდოსკოპიის ხარისხის მაჩვენებლები — ACG-ASGE ერთობლივი პუბლიკაცია

ამ სამი მნიშვნელოვანი დოკუმენტის ერთდროული გამოქვეყნება შესაძლებელს ხდის, რომ მსხვილი ნაწლავისა და საყლაპავის მსგავსად, კუჭის სკრინინგისა და დაკვირვების სტრატეგიებიც კლინიკურ პრაქტიკაში დამკვიდრდეს.

ვის უნდა ჩაუტარდეს კუჭის კიბოს სკრინინგი?

AGA აშშ-ში კუჭის კიბოს მაღალი რისკის ჯგუფებს ასე განსაზღვრავს:

• კუჭის კიბოს მაღალი სიხშირის ქვეყნებიდან ჩამოსული პირველი თაობის იმიგრანტები

• პირველი ხარისხის ნათესავში კუჭის კიბოს ისტორიის მქონენი

• მემკვიდრეობითი კუჭ-ნაწლავის პოლიპოზური სინდრომების ან მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომის მატარებლები

• ზოგი ეთნიკური და რასობრივი ჯგუფი, განსაკუთრებით აზიური, ლათინოამერიკული და აღმოსავლეთევროპული წარმოშობის პირები

ენდოსკოპია — კუჭის კიბოს სკრინინგის ოქროს სტანდარტი

AGA-ს მიხედვით, მაღალი რისკის პირებში სკრინინგისა და დაკვირვების ყველაზე შესაფერისი მეთოდია მოწინავე ენდოსკოპიური გამოსახულებითი სისტემებით ჩატარებული ზედა GI ენდოსკოპია. ამ გზით:

• შესაძლებელია ლორწოვანის უშუალოდ დათვალიერება

• რისკის შემცველი დაზიანებები — ატროფია, ნაწლავური მეტაპლაზია, დისპლაზია — შეიძლება გამოვლინდეს

• ბიოფსიით შესაძლებელია ჰისტოლოგიური სტადიის განსაზღვრა

რეკომენდებულია მაღალი გარჩევადობის თეთრი სინათლის ენდოსკოპია, გამოსახულების გაუმჯობესების ტექნოლოგიები, კუჭის ლორწოვანის გაწმენდის პროტოკოლები და ჰაერის სათანადო მიწოდება — ინსუფლაცია. პროცესი ასევე უნდა მოიცავდეს სისტემურ ბიოფსიურ პროტოკოლსა და ფოტოდოკუმენტაციას.

Helicobacter pylori-სთან ბრძოლა: პირველადი პრევენცია

კუჭის კიბოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი რისკფაქტორის, Helicobacter pylori ინფექციის აღმოფხვრას პირველად პრევენციაში საკვანძო როლი აქვს. AGA შემდეგ რეკომენდაციებს იძლევა:

• მაღალი რისკის პირებში H. pylori ინფექციაზე არსებული შესაძლებლობის გამოყენებით სკრინინგი უნდა ჩატარდეს

• დადებითი პირების ოჯახის წევრებისთვისაც ტესტირება უნდა იყოს რეკომენდებული

• ერადიკაციული მკურნალობა ენდოსკოპიური სკრინინგის განუყოფელი ნაწილი უნდა იყოს

კუჭის ბიოფსია: როდის და როგორ?

ატროფიისა და/ან კუჭის ნაწლავური მეტაპლაზიის (GIM) ეჭვისას რეკომენდებულია სულ მცირე 5 ბიოფსიის აღება. ბიოფსიის ადგილებია:

• ანტრუმი / incisura angularis

• კორპუსი — კუჭის სხეული

რეკომენდებულია, რომ პათოლოგებმა ბიოფსიის დასკვნაში მიუთითონ:

• H. pylori არსებობა/არარსებობა

• ატროფიის ან მეტაპლაზიის სიმძიმე

• GIM-ის ჰისტოლოგიური ქვეტიპი — სრული/არასრული

მნიშვნელოვანია დისპლაზიებში გამოცდილი კუჭ-ნაწლავის პათოლოგის შეფასება. ხილული ან უხილავი დისპლაზიის მქონე პირთა შეფასება კუჭის ნეოპლაზიებში სპეციალიზებულ ცენტრში არის რეკომენდებული.

დისპლაზია და ადრეული კიბო: ენდოსკოპიური რეზექცია

მაღალი ხარისხის დისპლაზიის ან ადრეული კუჭის კიბოს გამოვლენისას მიზანია:

• სიმსივნის ერთ ბლოკად ამოღება R0 რეზექციით

• ზუსტი პათოლოგიური სტადირება და პოტენციურად განკურნებაზე მიმართული მკურნალობა

თუ ამ პაციენტებში H. pylori ინფექცია არსებობს, ერადიკაციული მკურნალობა დაუყოვნებლივ უნდა დაიწყოს, თუმცა ამან ენდოსკოპიური პროცედურები არ უნდა დააყოვნოს.

დაკვირვების ინტერვალები: რა სიხშირით უნდა ჩატარდეს ენდოსკოპია?

• თუ ატროფია, GIM ან ნეოპლაზია არ გამოვლინდა, სკრინინგის სიხშირე ინდივიდუალური რისკის პროფილისა და არჩევანის მიხედვით უნდა განისაზღვროს.

• მძიმე ატროფიის, მრავალკეროვანი ან არასრული GIM-ის და დამატებითი რისკფაქტორების, მაგალითად ოჯახური ისტორიის, არსებობისას ყოველ 3 წელიწადში ენდოსკოპიური დაკვირვება არის რეკომენდებული.

• დისპლაზიის ან ადრეული კუჭის კიბოს გამო ენდოსკოპიური რეზექციის შემდეგაც დაკვირვება უნდა გაგრძელდეს.

2 cm-ზე დიდი კუჭის კარცინოიდები: ოპერაციის დრო

ტიპი 1 კუჭის კარცინოიდები, ჩვეულებრივ, ნელა მიმდინარეობს და კეთილთვისებიანია. თუმცა:

• 1 cm-ზე მცირე დაზიანებებს ჩვეულებრივ, მხოლოდ აკვირდებიან

• 1-2 cm ზომის დაზიანებები შეიძლება ენდოსკოპიურად ამოიღონ

• 2 cm-ზე დიდი დაზიანებები კი მეტასტაზირების რისკის გამო ქირურგიულად უნდა მოიკვეთოს

ვის უნდა ჩაუტარდეს სკრინინგი და ვის არა?

სახელმძღვანელო ინდივიდუალურ მიდგომას გვთავაზობს:

• ენდოსკოპიური ან ქირურგიული ჩარევისთვის შესაფერის პირებში სკრინინგი და დაკვირვება უნდა ჩატარდეს

• სიცოცხლის დაბალი მოსალოდნელი ხანგრძლივობის ან მძიმე თანმხლები დაავადებების მქონე პირებში კი სკრინინგი უნდა შეწყდეს

ამასთან, ჯანმრთელობის უთანასწორობის შესამცირებლად ხაზგასმულია თამბაქოს მოხმარების, მარილიანი/საკვები დანამატებით დატვირთული კვების და ჯანდაცვაზე წვდომის ნაკლებობის მსგავსი შეცვლადი რისკფაქტორების განხილვის საჭიროებაც.

დასკვნა: ახალი ეპოქა სკრინინგის პოლიტიკაში

ეს განახლებული სახელმძღვანელო არა მხოლოდ  კუჭის კიბოს პრევენციისთვის , არამედ  კუჭის პოლიპების დიაგნოსტიკისა და მართვისთვისაც პრაქტიკულ ჩარჩოს იძლევა.

კუჭის პოლიპები, ჩვეულებრივ, უსიმპტომოა და შემთხვევით ვლინდება. თუმცა სწორი მართვისთვის აუცილებელია სათანადო ნიმუშის აღება, ზუსტი კლასიფიკაცია და რისკფაქტორების კარგი გაგება.