Mədə xərçənginin qarşısını almaq mümkündürmü? Kimlər yüksək risklidir və nə etməlidir?

Mədə xərçəngi, dünyada qarşısı alına bilən xərçəng ölümlərinin əsas səbəblərindən biri olaraq qalır.

2022-ci il məlumatlarına görə dünyada təxminən 967 min yeni mədə xərçəngi halı diaqnozlaşdırılıb və 660 min insan bu xəstəlikdən vəfat edib. Rəqəmlər mədə xərçənginin qlobal sağlamlıq üçün mühüm təhlükə olaraq qaldığını göstərir.

Mədə xərçənginin əsas səbəbləri

Mədə xərçəngi müxtəlif ətraf mühit və genetik amillərin birləşməsi ilə yaranan mürəkkəb xəstəlikdir. Əsas risk amilləri:

• Helicobacter pylori (H. pylori) infeksiyası: Mədə selikli qişasında xroniki iltihab yaradaraq xərçəngə təkan verə bilər.

• Duzlu və emal olunmuş qidaların həddən artıq qəbulu: Nitrit və nitratlı qidalar kanserogen birləşmələrin yaranmasına töhfə verə bilər.

• Siqaret çəkmə: Tütün məhsullarında mədə xərçəngi riskini artıran kimyəvi maddələr var.

• Ailə tarixçəsi və genetik meyillilik: Birinci dərəcəli qohumlarda mədə xərçəngi şəxsi riski yüksəldir.

• Xroniki və atrofik qastrit: Selikli qişanın uzunmüddətli iltihabı xərçəngə zəmin yarada bilər.

• Piylənmə və fiziki hərəkətsizlik: Metabolik dəyişikliklər və hormonal tarazlığın pozulması riski artıra bilər.

Mədə xərçəngi üçün nə üçün müntəzəm skrininq proqramı yoxdur?

Ümumi əhali üçün standart mədə xərçəngi skrininqi yoxdur. Bunun bir neçə səbəbi var:

• Aşağı rastgəlmə tezliyi: Bəzi ölkələrdə mədə xərçəngi az rast gəlinir və bu, geniş skrininqin xərc baxımından səmərəliliyini azaldır.

• Skrininq testlərinin məhdudiyyətləri: Mövcud üsullar, məsələn, endoskopiya invazivdir və bütün əhaliyə tətbiqi çətindir.

• Sübutun yetərsizliyi: Ümumi əhalidə skrininqin ölüm tezliyini azaltdığına dair kifayət qədər sübut yoxdur.

Lakin yüksək riskli insanlarda, məsələn, H. pylori infeksiyası və ya ailə tarixçəsi olduqda hədəfli skrininq və izləmə tövsiyə olunur.

Müntəzəm skrininqi olan xərçənglər

Bəzi xərçənglər üçün effektiv skrininq testləri var. Onlar erkən diaqnostika və ölümün azaldılması baxımından əhəmiyyətlidir:

• Süd vəzi xərçəngi: 40 və daha yuxarı yaşlı qadınlarda mammoqrafiya tövsiyə olunur.

• Uşaqlıq boynu xərçəngi: 21 və daha yuxarı yaşlı qadınlarda Pap yaxması və HPV testləri müntəzəm aparılır.

• Kolorektal xərçəng: 45 və daha yuxarı yaşda kolonoskopiya və nəcis testləri tövsiyə edilir.

• Ağciyər xərçəngi: Yüksək riskli şəxslərdə aşağı dozalı kompüter tomoqrafiyası ilə skrininq tövsiyə olunur.

Bu proqramlar xəstəliyi erkən aşkar edərək müalicə uğurunu artırır.

Mədə xərçəngi baxımından kimlər yüksək risklidir?

Mədə xərçənginin adətən ümumi əhalidə rastgəlmə tezliyi aşağı olduğundan hamıya skrininq tövsiyə edilmir. Lakin müəyyən qruplarda risk aydın şəkildə artır və onlara hədəfli skrininq və izləmə tövsiyə olunur.

1. H. pylori-pozitiv şəxslər

• H. pylori infeksiyası xroniki və atrofik qastritə, bağırsaq metaplaziyasına zəmin yaradaraq mədə xərçəngi riskini əhəmiyyətli artırır.

• Xüsusilə uzunmüddətli infeksiya yüksək risk sayılır.

2. Birinci dərəcəli qohumunda xəstəlik olanlar

• Ana, ata və ya bacı-qardaş kimi birinci dərəcəli qohumda mədə xərçəngi varsa, şəxsin riski təxminən 2-3 dəfə artır.

3. Endemik bölgələrdən gələn miqrantlar

• Yaponiya, Cənubi Koreya, Çin, Mərkəzi və Cənubi Amerika, Şərqi Avropa kimi mədə xərçənginin çox rast gəlindiyi ölkələrdən gələnlər, ABŞ və Avropa kimi aşağı riskli yerlərə köçsələr də risk daşımağa davam edirlər.

• Bu risk xüsusilə birinci nəsil miqrantlarda daha aydındır.

4. Mədədə xərçəngönü zədələri olanlar

• Xroniki atrofik qastrit

• Mədə bağırsaq metaplaziyası (GIM) — xüsusilə qeyri-tam tip olanlar

• Mədə displaziyası — aşağı və ya yüksək dərəcəli
  Bu dəyişikliklər mədə adenokarsinomasının yaranma prosesində birbaşa iştirak edir.

5. Genetik və irsi xərçəng sindromları olanlar

• İrsi diffuz mədə xərçəngi (HDGC) — CDH1 gen mutasiyası daşıyıcıları

• Lynch sindromu (HNPCC) — DNT bərpa genlərində mutasiya

• Peutz-Jeghers sindromu, Yuvenil polipoz sindromu, FAP (ailəvi adenomatoz polipoz) kimi polipoz sindromları da mədə xərçəngi riskini artıra bilər.

6. Mədə polipləri olanlar (xüsusilə adenomatoid tip)

• Xüsusilə adenoma tipli mədə polipləri displaziya və karsinoma baxımından risk daşıyır.

7. Mədə əməliyyatı keçirmiş şəxslər

• Xüsusilə qismən qastrektomiya keçirmiş insanlarda qalan mədə toxumasında xərçəng riski artır; əməliyyatdan >15 il keçibsə daha çox.

Yüksək riskli şəxslər üçün yeni skrininq təlimatı

Yüksək riskli insanlarda vaxtında endoskopik skrininq və izləmə, xəstəliyin erkən aşkarlanması və qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Amerika Qastroenterologiya Assosiasiyası (AGA) 2025-ci ildə son elmi yenilikləri əks etdirən yenilənmiş klinik praktik tövsiyələr dərc edərək həkimlərə aydın və tətbiqolunan istiqamət verdi.

Bu yazıda AGA-nın yeni tövsiyələri əsasında mədə xərçənginin profilaktikasında skrininq və izləmə protokolları, risk amilləri və klinik yanaşmalar izah olunur.

AGA, ACG və ASGE qüvvələrini birləşdirdi

AGA-nın 2025-ci ilin fevralında Gastroenterology jurnalında yayımlanan təlimatı Amerika Qastroenterologiya Kollecinin (ACG) və Amerika Mədə-Bağırsaq Endoskopiyası Cəmiyyətinin (ASGE) digər iki mühüm sənədi ilə uyğun hazırlanıb:

• Mədənin xərçəngönü vəziyyətlərinin diaqnostikası və idarə olunmasına dair ACG klinik təlimatı (2025)

• Yuxarı mədə-bağırsaq endoskopiyasının keyfiyyət göstəriciləri (ACG-ASGE birgə nəşri)

Bu üç sənədin eyni vaxtda yayımlanması yoğun bağırsaq və qida borusu xərçəngində olduğu kimi mədəyə aid skrininq və izləməni də klinik praktikaya daxil etməyə imkan verir.

Mədə xərçəngi skrininqi kimlərə faydalıdır?

AGA, ABŞ-da yüksək riskli qrupları belə müəyyənləşdirir:

• Mədə xərçənginin çox rast gəlindiyi ölkələrdən gələn birinci nəsil miqrantlar

• Birinci dərəcəli qohumunda mədə xərçəngi tarixçəsi olanlar

• İrsi mədə-bağırsaq polipoz sindromları və ya irsi xərçəng sindromu daşıyıcıları

• Bəzi etnik və irqi qruplar, xüsusilə Asiya, Latın Amerikası və Şərqi Avropa mənşəli şəxslər

Endoskopiya mədə xərçəngi skrininqində qızıl standartdır

AGA-ya görə yüksək riskli şəxslərin skrininqi və izlənməsi üçün ən uyğun üsul təkmilləşdirilmiş görüntüləmə sistemləri ilə yuxarı mədə-bağırsaq endoskopiyasıdır. Bu yolla:

• Selikli qişa birbaşa görünür

• Riskli dəyişikliklər (atrofiya, bağırsaq metaplaziyası, displaziya) aşkarlanır

• Biopsiya ilə histoloji mərhələləndirmə aparılır

Yüksək dəqiqlikli ağ işıq endoskopiyası, görüntünü yaxşılaşdıran texnologiyalar, selikli qişanın təmizlənmə protokolları və uyğun hava verilməsi (insufflyasiya) tövsiyə olunur. Sistemli biopsiya və fotoqeyd də prosesə daxil olmalıdır.

H. pylori ilə mübarizə: birincili profilaktika

Mədə xərçənginin əsas risk amillərindən olan Helicobacter pylori infeksiyasının eradikasiyası birincili profilaktikada mühüm rol oynayır. AGA aşağıdakıları tövsiyə edir:

• Yüksək riskli şəxslərdə H. pylori üçün fürsət yarandıqda skrininq aparılmalıdır

• Pozitiv şəxslərin ailə üzvlərinə də test tövsiyə edilməlidir

• Eradikasiya müalicəsi endoskopik skrininqin ayrılmaz hissəsi olmalıdır

Mədə biopsiyası: nə vaxt və necə?

Atrofiya və/və ya mədə bağırsaq metaplaziyası (GIM) şübhəsi olan şəxslərdə ən azı 5 biopsiya tövsiyə olunur. Biopsiya yerləri:

• Antrum/incisura angularis

• Korpus (mədənin cismi)

Patoloqlara biopsiya hesabatında aşağıdakı məlumatları göstərmək tövsiyə edilir:

• H. pylori olub-olmaması

• Atrofiya və ya metaplaziyanın ağırlığı

• GIM-in histoloji alt tipi (tam/qeyri-tam)

Displaziya üzrə təcrübəli mədə-bağırsaq patoloqunun qiymətləndirməsi əhəmiyyətlidir. Görünən və ya görünməyən displaziya aşkarlanan şəxslər mədə neoplaziyaları üzrə ixtisaslaşmış mərkəz tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Displaziya və erkən xərçəng: endoskopik rezeksiya

Yüksək dərəcəli displaziya və ya erkən mədə xərçəngi aşkarlanan pasiyentlərdə məqsəd:

• Şişi bir parça şəklində (en blok) R0 rezeksiya ilə çıxarmaq

• Düzgün patoloji mərhələləndirmə və potensial tam sağaldıcı müalicə

Bu pasiyentlərdə H. pylori infeksiyası varsa, eradikasiya dərhal başlanmalıdır; lakin endoskopik prosedur gecikdirilməməlidir.

İzləmə intervalları: endoskopiya nə qədər tez-tez aparılmalıdır?

• Atrofiya, GIM və ya neoplaziya tapılmayan şəxslərdə skrininq intervalı fərdi risk profili və seçimlərə görə müəyyənləşdirilməlidir.

• Ağır atrofiya, çoxocaqlı və ya qeyri-tam GIM və əlavə risk amilləri (məsələn, ailə tarixçəsi) varsa: Hər 3 ildən bir endoskopik izləmə tövsiyə olunur.

• Displaziya və ya erkən mədə xərçənginə görə endoskopik rezeksiya olunmuş şəxslərdə də izləmə davam etməlidir.

2 cm-dən böyük mədə karsinoidləri: əməliyyat vaxtı

Tip 1 mədə karsinoidləri adətən yavaşgedişli və xoşxassəlidir. Lakin:

• 1 cm-dən kiçik zədələr adətən yalnız izlənir

• 1-2 cm arasındakı zədələr endoskopik çıxarıla bilər

• 2 cm-dən böyük olanlar metastaz riskinə görə cərrahi çıxarılmalıdır

Kimə skrininq aparılmalı, kimə aparılmamalıdır?

Təlimat fərdiləşdirilmiş yanaşma tövsiyə edir:

• Endoskopik və ya cərrahi müdaxiləyə uyğun şəxslərə skrininq və izləmə aparılmalıdır

• Gözlənilən ömrü qısa və ya ciddi yanaşı xəstəlikləri olanlarda skrininq dayandırılmalıdır

Həmçinin sağlamlıq bərabərsizliyini azaltmaq üçün tütün istifadəsi, çox duzlu və qida əlavəli qidalanma və səhiyyə xidmətinə çıxışın məhdudluğu kimi dəyişdirilə bilən risk amillərinin də nəzərə alınması vurğulanır.

Nəticə: skrininq siyasətində yeni dövr

Yenilənmiş təlimat yalnız mədə xərçənginin qarşısının alınması deyil, həm də mədə poliplərinin diaqnostikası və idarə olunması üçün praktik çərçivə verir.

Mədə polipləri adətən simptomsuz olur və təsadüfən aşkarlanır. Lakin düzgün idarəetmə üçün uyğun nümunə götürülməsi, dəqiq təsnifat və risk amillərinin yaxşı anlaşılması vacibdir.