آیا می‌توان از سرطان معده پیشگیری کرد؟ چه کسانی پرخطرند و چه باید کرد؟
در این مقاله
سرطان معده همچنان یکی از علل اصلی مرگ‌های قابل‌پیشگیری ناشی از سرطان در جهان است.
بر اساس داده‌های سال 2022، در جهان تقریباً 967 هزار مورد جدید سرطان معده تشخیص داده شد و 660 هزار نفر بر اثر این بیماری جان باختند. این ارقام نشان می‌دهند سرطان معده همچنان تهدیدی مهم برای سلامت جهانی است.
علل اصلی سرطان معده
سرطان معده بیماری پیچیده‌ای است که از همراهی عوامل محیطی و ژنتیکی گوناگون ایجاد می‌شود. عوامل خطر اصلی عبارت‌اند از:
-
عفونت هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori): می‌تواند با ایجاد التهاب مزمن مخاط معده، شکل‌گیری سرطان را تحریک کند.
-
مصرف بیش‌ازحد غذاهای شور و فرآوری‌شده: غذاهای حاوی نیتریت و نیترات ممکن است به تشکیل ترکیبات سرطان‌زا کمک کنند.
-
مصرف سیگار: فرآورده‌های دخانی حاوی مواد شیمیایی افزاینده خطر سرطان معده هستند.
-
سابقه خانوادگی و استعداد ژنتیکی: سابقه سرطان معده در خویشاوندان درجه اول، خطر فرد را افزایش می‌دهد.
-
گاستریت مزمن و گاستریت آتروفیک: التهاب طولانی‌مدت مخاط معده می‌تواند زمینه سرطان را فراهم کند.
-
چاقی و کم‌تحرکی: تغییرات متابولیک و بی‌تعادلی هورمونی می‌توانند خطر سرطان را بالا ببرند.
چرا برنامه معمول غربالگری سرطان معده وجود ندارد؟
برای سرطان معده برنامه استاندارد غربالگری ویژه کل جمعیت وجود ندارد. این امر چند دلیل دارد:
-
بروز پایین: در برخی کشورها میزان بروز سرطان معده پایین است و این امر هزینه‌اثربخشی برنامه‌های گسترده غربالگری را کاهش می‌دهد.
-
محدودیت آزمون‌های غربالگری: روش‌های موجود، مانند آندوسکوپی، تهاجمی‌اند و اجرای آن‌ها در سطح جامعه دشوار است.
-
شواهد ناکافی: شواهد کافی درباره کاهش میزان مرگ در کل جمعیت با برنامه‌های غربالگری وجود ندارد.
بااین‌حال، در افراد پرخطر، مانند مبتلایان به عفونت H. pylori یا دارای سابقه خانوادگی، غربالگری و پیگیری هدفمند توصیه می‌شود.
سرطان‌های دارای برنامه معمول غربالگری
برای برخی سرطان‌ها آزمون‌های غربالگری مؤثر وجود دارند که برای تشخیص زودهنگام و کاهش مرگ اهمیت دارند:
-
سرطان پستان: غربالگری با ماموگرافی برای زنان 40 ساله و بالاتر توصیه می‌شود.
-
سرطان دهانه رحم: پاپ‌اسمیر و آزمایش HPV در زنان 21 ساله و بالاتر با فواصل منظم انجام می‌شوند.
-
سرطان کولورکتال: کولونوسکوپی و آزمایش مدفوع برای افراد 45 ساله و بالاتر توصیه می‌شوند.
-
سرطان ریه: در افراد پرخطر، غربالگری با توموگرافی کامپیوتری کم‌دوز (LDCT) توصیه می‌شود.
این برنامه‌ها با شناسایی بیماری در مراحل اولیه، موفقیت درمان را افزایش می‌دهند.
چه کسانی از نظر سرطان معده پرخطرند؟
چون سرطان معده معمولاً در جمعیت عمومی بروز پایینی دارد، غربالگری همگانی توصیه نمی‌شود. اما در برخی گروه‌ها خطر به‌وضوح بیشتر است و برای آنان غربالگری و پیگیری هدفمند توصیه می‌شود.
1. افراد هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) مثبت
-
H. pylori با ایجاد زمینه گاستریت مزمن، گاستریت آتروفیک و متاپلازی روده‌ای، خطر سرطان معده را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
-
به‌ویژه عفونت طولانی‌مدت، پرخطر در نظر گرفته می‌شود.
2. افراد دارای سابقه خانوادگی درجه اول
-
اگر مادر، پدر، خواهر یا برادر، یعنی خویشاوندان درجه اول، سابقه سرطان معده داشته باشند، خطر فرد تقریباً 2-3 برابر افزایش می‌یابد.
3. مهاجران از مناطق بومی بیماری
-
افراد آمده از ژاپن، کره جنوبی، چین، آمریکای مرکزی و جنوبی یا اروپای شرقی، یعنی کشورهای دارای بروز بالای سرطان معده، حتی پس از مهاجرت به مناطق کم‌خطر مانند آمریکا و اروپا، همچنان در معرض خطرند.
-
این وضعیت به‌ویژه در مهاجران نسل اول برجسته‌تر است.
4. افراد دارای ضایعات پیش‌بدخیم معده
-
گاستریت آتروفیک مزمن
-
متاپلازی روده‌ای معده (GIM) ـ به‌ویژه نوع ناکامل آن
-
دیسپلازی معده ـ کم‌درجه یا پر‌درجه
این ضایعات مستقیماً در روند ایجاد آدنوکارسینوم معده نقش دارند.
5. افراد دارای سندرم‌های ژنتیکی و ارثی سرطان
-
سرطان منتشر ارثی معده (HDGC) – جهش ژن CDH1 در افراد حامل
-
سندرم لینچ (HNPCC) ـ جهش ژن‌های ترمیم DNA
-
سندرم پوتزـ‌جگرز, سندرم پولیپوز جوانان, FAP (پولیپوز آدنوماتوز کولون) و دیگر سندرم‌های پولیپوز نیز می‌توانند خطر سرطان معده را افزایش دهند.
6. افراد دارای پولیپ معده، به‌ویژه نوع آدنوماتوئید
-
به‌ویژه پولیپ‌های آدنومی معده از نظر ایجاد دیسپلازی و کارسینوم خطر دارند.
7. افراد دارای سابقه جراحی معده
-
به‌ویژه در کسانی که گاسترکتومی جزئی داشته‌اند، خطر ایجاد سرطان در بافت باقی‌مانده معده افزایش می‌یابد، به‌خصوص اگر از عمل >15 سال گذشته باشد.
راهنمای جدید غربالگری برای افراد پرخطر
به‌ویژه در افراد پرخطر، انجام به‌موقع غربالگری آندوسکوپیک و پیگیری در تشخیص زودهنگام و پیشگیری از این بیماری جدی نقشی حیاتی دارد. در سال 2025، انجمن گوارش آمریکا (AGA، American Gastroenterological Association)، با انعکاس تازه‌ترین پیشرفت‌های علمی این حوزه، راهنمای به‌روزشده‌ای برای کار بالینی منتشر کرد و توصیه‌هایی روشن و عملی در اختیار پزشکان قرار داد.
در این مقاله، بر پایه راهنمای جدید AGA، پروتکل‌های غربالگری و پیگیری، عوامل خطر و رویکردهای بالینی کنونی برای پیشگیری از سرطان معده را بررسی می‌کنیم.
همکاری AGA، ACG و ASGE
راهنمای AGA در فوریه 2025 در Gastroenterology منتشر شد و هماهنگ با دو سند مهم دیگر از کالج گوارش آمریکا (ACG) و انجمن آندوسکوپی گوارشی آمریکا (ASGE) تهیه شد:
-
راهنمای بالینی ACG درباره تشخیص و مدیریت وضعیت‌های پیش‌بدخیم معده (2025)
-
شاخص‌های کیفیت آندوسکوپی فوقانی دستگاه گوارش (انتشار مشترک ACG-ASGE)
انتشار هم‌زمان این سه سند مهم، همانند سرطان کولون و مری، ورود راهبردهای غربالگری و پیگیری معده را به کار بالینی ممکن می‌کند.
چه کسانی باید از غربالگری سرطان معده بهره‌مند شوند؟
AGA، گروه‌های پرخطر سرطان معده در آمریکا را چنین تعریف می‌کند:
-
افراد آمده از کشورهای دارای فراوانی بالای سرطان معده، از میان مهاجران نسل اول
-
افراد دارای سابقه سرطان معده در خویشاوند درجه اول خانواده .
-
افراد دارای سندرم‌های ارثی پولیپوز گوارشی یا حامل سندرم‌های ارثی سرطان
-
برخی گروه‌های قومی و نژادی، به‌ویژه افراد با منشأ آسیایی، آمریکای لاتین و اروپای شرقی
آندوسکوپی، معیار طلایی غربالگری سرطان معده
از نظر AGA، مناسب‌ترین روش غربالگری و پیگیری افراد پرخطر، آندوسکوپی فوقانی دستگاه گوارش با سامانه‌های پیشرفته تصویربرداری آندوسکوپیک است. به این ترتیب:
-
می‌توان مخاط را مستقیم مشاهده کرد.
-
ضایعات پرخطر مانند آتروفی، متاپلازی روده‌ای و دیسپلازی را شناسایی کرد.
-
با گرفتن بیوپسی، مرحله‌بندی بافت‌شناختی انجام داد.
آندوسکوپی نور سفید با وضوح بالا، فناوری‌های بهبود تصویر، پروتکل‌های پاک‌سازی مخاط معده و دمیدن مناسب هوا (انسوفلاسیون) توصیه می‌شوند. همچنین پروتکل نظام‌مند بیوپسی و ثبت تصاویر باید بخشی از فرایند باشند.
مبارزه با هلیکوباکتر پیلوری: خط نخست پیشگیری
ریشه‌کنی عفونت هلیکوباکتر پیلوری که از مهم‌ترین عوامل خطر سرطان معده است، در پیشگیری اولیه نقشی کلیدی دارد. AGA توصیه می‌کند:
-
در افراد پرخطر، برای H. pylori باید غربالگری فرصت‌طلبانه انجام شود.
-
برای افراد مثبت، آزمایش در اعضای خانواده نیز توصیه شود.
-
درمان ریشه‌کنی باید بخشی جدایی‌ناپذیر از غربالگری آندوسکوپیک باشد.
بیوپسی معده: چه زمانی و چگونه؟
در افراد مشکوک به آتروفی و/یا متاپلازی روده‌ای معده (GIM)، توصیه می‌شود دست‌کم 5 بیوپسی گرفته شود. محل‌های بیوپسی:
-
آنتروم/بریدگی زاویه‌ای معده
-
کورپوس (تنه معده)
توصیه می‌شود پاتولوژیست‌ها در گزارش بیوپسی این اطلاعات را ذکر کنند:
-
H. pylori وجود دارد یا ندارد
-
زیرنوع بافت‌شناختی GIM (کامل/ناکامل)
ارزیابی دیسپلازی توسط پاتولوژیست گوارشی باتجربه در این زمینه مهم است. توصیه می‌شود افراد دارای دیسپلازی قابل‌مشاهده یا غیرقابل‌مشاهده را مرکزی متخصص در نئوپلازی‌های معده ارزیابی کند.
دیسپلازی و سرطان زودرس: برداشت آندوسکوپیک
دیسپلازی پر‌درجه یا سرطان زودرس معده اگر در بیمار شناسایی شود، هدف این است:
-
برداشت تومور به‌صورت یکپارچه با رزکسیون R0
-
مرحله‌بندی پاتولوژیک درست و درمان بالقوه شفابخش
در این بیماران اگر H. pylori وجود داشته باشد، درمان ریشه‌کنی باید فوری آغاز شود؛ اما این امر نباید اقدامات آندوسکوپیک را به تأخیر بیندازد.
فواصل پیگیری: آندوسکوپی هر چند وقت یک‌بار؟
-
در افرادی که آتروفی، GIM یا نئوپلازی پیدا نمی‌شود، دفعات غربالگری باید بر اساس نمایه خطر شخصی و ترجیحات فرد تعیین شود.
-
آتروفی شدید, GIM چندکانونی یا ناکامل اگر وجود داشته باشند و عوامل خطر اضافی مانند سابقه خانوادگی نیز حاضر باشند، پیگیری آندوسکوپیک هر 3 سال یک‌بار توصیه می‌شود.
-
در افرادی که به‌دلیل دیسپلازی یا سرطان معده در مراحل اولیه برداشت آندوسکوپیک داشته‌اند نیز پیگیری باید ادامه یابد.
کارسینوئیدهای معده بزرگ‌تر از 2 cm: زمان جراحی
کارسینوئیدهای نوع 1 معده معمولاً آهسته‌سیر و خوش‌خیم‌اند. اما:
-
ضایعات کوچک‌تر از 1 cm معمولاً فقط پیگیری می‌شوند.
-
ضایعات 1-2 cm را می‌توان به‌صورت آندوسکوپیک برداشت.
-
ضایعات بزرگ‌تر از 2 cm به‌دلیل خطر متاستاز باید با جراحی برداشته شوند.
چه کسانی باید و چه کسانی نباید غربالگری شوند؟
راهنما رویکردی متناسب با فرد پیشنهاد می‌کند:
-
افراد مناسب برای مداخله آندوسکوپیک یا جراحی، باید غربالگری و پیگیری شوند.
-
افراد دارای امید زندگی پایین یا بیماری‌های همراه شدید، باید غربالگری را متوقف کنند.
همچنین برای کاهش نابرابری سلامت، بر پرداختن به مصرف دخانیات, رژیم غذایی پرنمک/دارای افزودنی و کمبود دسترسی به خدمات سلامت به‌عنوان نمونه‌هایی از عوامل خطر قابل‌تغییر تأکید می‌شود.
نتیجه: دورانی تازه در سیاست‌های غربالگری
این راهنمای به‌روزشده نه‌فقط برای پیشگیری از سرطان معده، بلکه برای تشخیص و مدیریت پولیپ‌های معده نیز چارچوبی عملی فراهم می‌کند.
پولیپ‌های معده معمولاً بدون علامت‌اند و اتفاقی پیدا می‌شوند؛ اما برای مدیریت درست، نمونه‌گیری مناسب، طبقه‌بندی صحیح و شناخت دقیق عوامل خطر ضروری است.
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.