სიმსივნის ოპერაციისთვის ხელს გარისკავდით? ხამურაბის კანონები და სამედიცინო ეკონომიკა
ამ სტატიაში
მე-8 დღე (სერია „კიბოს ისტორია 365 დღეში“)
ბაბილონში ქირურგობის საფასური:
როდესაც ეგვიპტეში ექიმები კიბოს გაგებას ცდილობდნენ, მესოპოტამიაში საქმე ბევრად უფრო სერიოზული, ინსტიტუციური და სახიფათო იყო. დაახლოებით ძვ. წ. 1750 წელს ბაბილონის მეფე ხამურაბიმ ისტორიაში პირველი „სამედიცინო მალპრაქტიკის“ (ექიმის შეცდომის) კანონები ცნობილ 2.25-მეტრიან შავ ბაზალტის ქვაზე — დიორიტის სტელაზე — ამოაკვეთინა.
იმ დროს ევფრატისა და ტიგროსის ნაპირებზე ქირურგობა (Asu) პირდაპირი მნიშვნელობით ცეცხლთან თამაში იყო. სიმსივნის წარმატებულ ოპერაციას ქონების მოტანა შეეძლო — ერთი ოპერაციითაც კი წლების განმავლობაში მუშაობის გარეშე იცხოვრებდით. თუმცა წარუმატებლობას არა მხოლოდ რეპუტაციის, არამედ ფიზიკურად „ოპერაციის შემსრულებელი ხელის“ დაკარგვაც შეიძლება მოჰყოლოდა.
დღეს მივდივართ ბაბილონში — თანამედროვე სამედიცინო სამართლის, პაციენტის უფლებებისა და „მართული ჯანდაცვის“ წარმოშობის ადგილას. რა ღირდა სიმსივნე (Nakaptu)? და რატომ იღებდა ექიმი ამ სასიკვდილო რისკს?
Asu და Ashipu
მესოპოტამიური მედიცინა ორ ნაწილად იყოფოდა: Ashipu (ჯადოქარი/ქურუმი) სულებსა და ღმერთებთან მუშაობდა, ხოლო Asu (ექიმი/ქირურგი) ფიზიკური მკურნალობის პროფესიონალი იყო, რომელიც მცენარეულ წამლებს, სახვევებსა და დანებს იყენებდა. ხამურაბის კანონები უშუალოდ Asu-ს დანით შესრულებულ საქმეს აკონტროლებდა.
Nakaptu (Nagabti)
აქადურ ტექსტებში მოხსენიებული წარმონაქმნი, რომელსაც ექიმი „ბრინჯაოს სკალპელით ხსნიდა“. მედიცინის ისტორიკოსები მას სიმსივნედ, აბსცესად ან ცრემლსადენი არხის დახშობად განმარტავენ. თუმცა ტექსტში „გაჭრისა“ და „განკურნების“ ხაზგასმა აჩვენებს, რომ ეს სიმსივნის ექსციზია (ამოკვეთა) იყო.
Karzillu Siparri
ქირურგის მიერ გამოყენებული „ბრინჯაოს სკალპელი“. რკინის ხანა ჯერ არ დამდგარიყო, ამიტომ იარაღები ბრინჯაოსგან მზადდებოდა. რბილი ლითონის გალესვა რთული იყო, ინფექციის რისკი კი — მაღალი. ასეთ პირობებში ოპერაცია დიდ გამბედაობას მოითხოვდა.
Lex Talionis
თანაბარი შურისგების პრინციპი — „თვალი თვალის წილ, კბილი კბილის წილ“. იგი სამედიცინო შეცდომებზეც ვრცელდებოდა: ზიანის მიმყენებელი ორგანო, ექიმის ხელი, ისჯებოდა.
რა ღირს სიმსივნის ერთი ოპერაცია? (ბაბილონის ეკონომიკა)
ხამურაბის კანონები (მუხლები 215-217) წარმატებული ოპერაციის საფასურს პაციენტის სოციალური სტატუსით განსაზღვრავდა. ეს ისტორიაში „სოციალური ფასდადების“ პირველი მაგალითია. „10 შეკელი ვერცხლი“ შეიძლება ცოტად ჟღერდეს, თუმცა იმდროინდელი მსყიდველუნარიანობით საოცარი სურათი ჩნდება.
| პაციენტის სტატუსი | პროცედურა | ექიმის შემოსავალი |
|---|---|---|
| თავისუფალი კაცი (Awilum) | სიმსივნის გახსნა ბრინჯაოს სკალპელით | 10 შეკელი ვერცხლი |
| რიგითი მოქალაქე (Mushkenum) | სიმსივნის გახსნა ბრინჯაოს სკალპელით | 5 შეკელი ვერცხლი |
| მონა (Wardum) | სიმსივნის გახსნა ბრინჯაოს სკალპელით | 2 შეკელი ვერცხლი (იხდის მფლობელი) |
რა იყო 10 შეკელი ვერცხლის რეალური ღირებულება?
იმდროინდელი ეკონომიკური მონაცემებით (ჩიკაგოს უნივერსიტეტის თიხის ფირფიტების ანალიზები):
არაკვალიფიციური მუშაკის წლიური საერთო შემოსავალი 8-10 შეკელი იყო. ქირურგი 30-წუთიანი პროცედურით იმდენს იღებდა, რამდენსაც მუშა ერთ წელიწადში გამოიმუშავებდა.
ბაბილონში საშუალო სახლის წლიური ქირა 1.5 - 2 შეკელი იყო. ერთი ოპერაციის საფასური ოჯახის 6 წლის საცხოვრებლის ხარჯს ფარავდა.
1 შეკლით 300 ლიტრი ქერის ყიდვა შეიძლებოდა. 10 შეკელი უზარმაზარ მარცვლეულის მარაგს უდრიდა, რომელიც ოჯახს წლების განმავლობაში გამოკვებავდა.
შედეგად, ბაბილონში ქირურგობა „ელიტური“ პროფესია იყო, თანამედროვე აღმასრულებელი დირექტორებისა თუ ვარსკვლავი სპორტსმენების მსგავსი მაღალი შემოსავლით.
წარუმატებლობის ფასი: პროფესიული აღსასრული (მუხლი 218)
თუმცა ხამურაბის მართლმსაჯულების სასწორზე მაღალ ჯილდოს სასიკვდილო რისკიც ახლდა. ბაბილონის კანონები ექიმის „განზრახვას“, „ცოდნას“ ან „მაქსიმალურ მცდელობას“ არ აფასებდა; ისინი მხოლოდ „შედეგს“ უყურებდა.
„თუ ექიმი (Asu) თავისუფალ კაცს ბრინჯაოს სკალპელით დიდ ოპერაციას გაუკეთებს (nakaptu-ს გახსნის) და მის სიკვდილს გამოიწვევს; ან სკალპელით საფეთქელს გაუხსნის და თვალს დაუზიანებს... ექიმს ხელები მაჯებთან უნდა მოეკვეთოს."
რა ლოგიკა იდგა ამ სისასტიკის უკან?
- ხარისხის კონტროლი: უნიჭო, მოუმზადებელი ან ზედმეტად თავდაჯერებული პირებისთვის ქირურგიის აკრძალვა. დანის აღება მხოლოდ საკუთარი თავის 100%-ით დარწმუნებულებს შეეძლოთ.
- შურისგება (Lex Talionis): ზიანის მიმყენებელი ორგანო — ხელი — ისჯებოდა. ეს უზრუნველყოფდა, რომ ექიმი „ვეღარასდროს დააზიანებდა სხვას“, რადგან ხელი აღარ ჰქონდა.
- კლასობრივი განსხვავება: თუ პაციენტი მონა იყო, ექიმს ხელს არ ჰკვეთდნენ. მას მხოლოდ მფლობელისთვის სხვა მონა უნდა მიეცა ან ფასი გადაეხადა (მუხლები 219-220). მონა „ქონებად“ მიიჩნეოდა, თავისუფალი ადამიანი კი — „სიცოცხლედ“.
- The Code of Hammurabi. Translated by L.W. King. Avalon Project, Yale Law School. (მუხლები 215-220).
- Farber H. An Examination of Prices and Wages in Babylonia. University of Chicago Dissertation.
- Teall, E.K. Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia. Grand Valley State University.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.